Dvadasharanayacakra 3
Nyāyāgamānusāriṇī 3
- Language
- Sanskrit
Contents
- 3.93 — 4 parts
3.1
om̐ arham
3.2
kamaladalavipulanayanā kamalamukhī kamalagarbhasamagaurī .
kamale sthitā bhagavatī dadātu śrutadevatā siddhim ..
3.3
idānīṃ vidhyubhayārāvasaraḥ . yadyayaṃ vidhividhinayārokto bhāvo nirdoṣaḥ syādarāntarārambho'narthakaḥ syāt, sa tu sadoṣa eveti prāptāvasaraṃ taddoṣamuktvottaratra vidhyubhayāraṃ nirdidikṣuḥ prācyadoṣābhidhānārthameva tāvadāha --atha kiṃ bhavatā ityādi . athetyadhikāropanyāse, anantaroktapuruṣādivādadūṣaṇādhikāropanyāsārtho'thaśabdaḥ . kiṃśabdaḥ praśne, sāmānyena puruṣa-niyati-kāla-svabhāva-bhāveṣu anantarokteṣu pratisvamātmano grāhe tathā tathā tena tena prakāreṇa puruṣaḥ suptādicaturavasthaḥ, niyatireva pūrvaparādikriyā'kriyādiniyatāvasthārūpā, kāla eva kramayaugapadyabhūtabhavadbhāvivyavasthātattvaḥ, svabhāva evātmapravibhāgamātraprativiviktabhavanabhedatattvaḥ, bhāva eva svatvāsvatvādyavidyāvikalpavinirmuktasattāmātravyāpyanañjanaśabdārthajñānādyavasthāviśeṣajagattattva iti yā etāḥ pratisvamaśeṣā vrīhyaṅkurādighaṭapaṭādivastuvyāptivṛttayo'vasthāstasya tasya puruṣādidarśanasya vyāpitvapradarśanārthamuktāstāsu kiṃ puruṣādi tattvamavasthālakṣaṇaṃ tallakṣaṇam ? tāni ca lakṣaṇaṃ tasyāḥ, na so'sti tadvyatiriktaḥ, yathā rūpādaya eva ghaṭa iti . uta puruṣādilakṣaṇāstāḥ ? puruṣādyeva satyam, na tāḥ kāścidavasthāḥ, yathā ghaṭa eva rūpādayaḥ na rūpādayo nāma kecid ghaṭavyatirekeṇa, iti dvayorvikalpayoranyataro'vadhāryaḥ .
3.4
kiñcātaḥ ? yadyavasthāsvātmetyādi yāvat samudayamātravāda evāyamanyaḥ . yadi puruṣādi na kiñcidasti, avasthāsvātmaiva tallakṣaṇam, tā eva satyāḥ, na puruṣādyātmāvasthāḥ puruṣādisvarūpāstā avasthā na bhavanti ityevamabhyupagataṃ bhavati tataḥ puruṣo nāma na kaściccaturavasthāvyatirikta ityetadā samudāyamātravāda evāyamanyaḥ, turīyatvapratipādanārthābhyupagatamuktikramavattu ayugapadavasthāvṛtteḥ kṣaṇikavādaḥ vāsovat, caturjñānamātratvāt kalpanājñānamātrasatyaṃ na kiñcit tadābhāsajñānabahirbhūtaṃ svapnavaditi vijñānavyatiriktārthaśūnyavādaḥ . acintyamevedaṃ cintyate . ūrdhvamadhastiryak kvacit tattvaika eva vyavasthitaḥ puruṣaḥ, anatiriktaparāparāṇīyojyāyorūpātmakatvāt, vṛkṣavat . pannam . puruṣādi iti sāmānyenopakramya puruṣo nāma iti puruṣasyaivābhāvavacanaṃ vidhividhinayavikalpānāṃ puruṣasya prathamatvāt taddūṣaṇenātidekṣyamāṇatvāt . puruṣavāde prastute kathaṃ puruṣa evāsannityāpādyata iti cet, ucyate--yasmāt samudayimātrasamudāyābhyupagamād rūpādisamudāyavat samudāyamātravāda evāyamanyaḥ, sa evāyaṃ bauddhaparikalpitarūpa-vedanā-vijñāna-saṃskāra-saṃjñāskandhasamudāyaḥ puruṣo'ṅgulimuṣṭivat balākāpaṅktivat akṣoddhicakrapañjarāṇīṣākṣaparayugasamilādirathavaditi samudayavāda īṣanmaṣīmrakṣitakukkuṭavat puruṣapratyākhyānaphalo'nyavadābhāti suptasuṣuptajāgratturīyāvasthāsaṃjñābhedāt . yugapadbhāvirūpādiguṇasamudāyavādatulyo yugapadavasthacaturavasthāsamudayavāda iti eṣa deśabhinnarūpādisamudayavādatulyaḥ . nāyaṃ deśabhinnarūpādi- samudayavādatulya eva, kiṃ tarhi ? kālabhedabhinnāyugapadbhāvisatatasaṃvṛttajanananidhananāmarūpavādatulyaḥ kṣaṇikavādo'pi, yasmāt turīyatvapratipādanārthābhyupagatamuktikramavattvayugapadavasthāvṛtteḥ kṣaṇikavāda iti, suṣuptasuptajāgratparamavinidrāvasthāviśuddhikramānyathāvṛttyabhyupagamādavasthākṣayo'nyathātvam, ante ca kṣayadarśanādādau kṣayo'numeyo'vasthānāmiti kṣaṇikavādaḥ . ko dṛṣṭāntaḥ ? vāsovat, yathā vastraṃ kṣaṇe kṣaṇe jīryajjīryadante viśīryate tathāvasthā api . na kevalaṃ samudayakṣaṇikavādāveva, kiṃ tarhi ? śūnyavādo'pi, tadyathā --caturṇājñā ?netyādi, yathā puruṣavādinā catasro'vasthāḥ pṛthak parigṛhya tāsvapi jñānameva suptatvāt suptapuruṣavat suṣuptatvād madirāmattavadityādinā pratipāditam, tathā tathā rūpādyamūrtamūrttyāpattyā tvayaiva rūpaṇād rūpam iti ca jñānātmanā caitanyasvarūpādanapetā rūparasādighaṭādisṛṣṭiścānekadhopapāditā, sā ca kalpanājñānam, tanmātrameva satyam, na rūpādi kiñcit tadābhāsajñānabahirbhūtaṃ svapnavat, yathā svapne siṃhādyābhāsajñānamātram na siṃhādiḥ kaścit tadbahirbhūtastathā jāgradvijñānamapi jñānamātrameva grāmārāmastrīpuruṣādirūpādyākārajñānamātraṃ tadvyatiriktārthaśūnyasvapnavijñānavadvetyetadāpannam . ataḥ kalpanājñānamātrasatyamiti vijñānavyatiriktārthaśūnyavādaḥ, vijñānamātravādasyāpi grāhyagrāhakavikalpātītanirvikalpatvāśrayasya śūnyatvāpatteḥ .
3.5
puruṣavādyāha --acintyamevedaṃ cintyata ityādi . madvacanāparijñānādasambaddhaṃ dūṣaṇam, mayā hi puruṣa evedam ityavadhāryoktam, noktam idameva puruṣaḥ iti pratyakṣāḥ suptādyavasthā uddiśyeti . atra nanvayamekāvasthāmātrasvatattva eva vyavasthāpitaḥ, caitanyānativṛttivarṇanāt . tacca vinidrāvasthāto'nanyaditi vinidrāvasthālakṣaṇa eva puruṣa ātyantikanidrāvigamarūpanirūpyatvād vinidrāvasthāsvātmavat . na hyasāvitarātmikā, svavṛttityāgāpatteḥ . tanmātratve tu puruṣasyāpi tadvajjāgradādyavasthānātmakatvādasarvagatatvam . prayogaḥ --ūrdhvamadhastiryak kvacit tattvaika eva vyavasthitaḥ puruṣa iti pratijñā, anatiriktaparāparāṇīyojyāyorūpātmakatvād vṛkṣavaditi, yathoktam— yasmāt paraṃ nāparamasti kiñcid yasmānnāṇīyo na jyāyo'sti kiñcit . vṛkṣa iva stabdho divi tiṣṭhatyekastenedaṃ pūrṇaṃ puruṣeṇa sarvam .. śvetāśva॰ 3 . 9 iti . yasmādanyat paraṃ nāstyananyadadvaitamevetyarthaḥ . athavā yasmāt paraṃ pradhānaṃ prakṛṣṭam aparamaprakṛṣṭamanyadvā nāsti ūrdhvādhastiryakparāparavibhāgābhāvādavibhāgātmanā tasyaiva vyavasthānāt . nāṇīyo na jyāyo'sti kiñciditi sūkṣmasthūlavibhāgābhāvāt tādrūpyeṇāvibhaktasyāpi tasyaivāvasthānāditi . śeṣaṃ gatārtham .
3.6
atrocyate --nanvayamityādi . nanu tvayāyaṃ puruṣo'vasthātmakatvamanatikrāmannekāvasthāmātrasvatattva eva vyavasthāpitaścaturavasthāsvarūpopavarṇanadvāreṇaiva tannirūpaṇādavasthāsvātmaka evāsāviti, tatrāpi ca viśeṣeṇa ekāvasthāmātrasvatattvasturīyāvasthātattva ityarthaḥ . tat kuta iti cet, caitanyānativṛttivarṇanāt, sarvatra jñānamayo'sau puruṣaḥ iti pratijñāya tadvyāptipradarśanārthaṃ caitanyameva vṛkṣatṛṇakuḍyapuruṣādi, suptatvāt suṣuptatvājjāgaritṛtvāt, suptādipuruṣavat iti vārṇitaṃ caitanyameva . tacca vinidrāvasthāto'nanyat, tacca caitanyaṃ vinidrāvasthaiva, yathoktam— puruṣasya na kevalodayaḥ paśavaścāpyanivṛttakevalāḥ . na ca satyapi kevale prabhustava cintyeyamacintyavad gatiḥ .. siddha॰ dvā॰ 4 . 22 iti . itiśabdo hetvarthe, asmāddhetorvinidrāvasthālakṣaṇa eva puruṣaḥ, etadevāsya lakṣaṇam, upayogo lakṣaṇam tattvārtha॰ 2 . 8 iti vacanāt . etat pratijñāmātram . atra heturucyate --ātyantikanidrāvigamarūpanirūpyatvāt, sarvatra sarvadā vāntamatīto'tyantaḥ, tatra bhava ātyantiko nidrāvigamaḥ, sa eva rūpaṃ tattvam, tena tattvena nirūpyatvāt, yathā nirūpitaṃ puruṣavādinaiva sarvaṃ sarvatra sadā sarvathā cetanātmakameveti siddho hetuḥ . ko dṛṣṭāntaḥ ? vinidrāvasthāsvātmavat, yathā vinidrāvasthāṃ caturthīṃ śuddhacaitanyātmānaṃ nātivartate proktarūpeṇa nirūpyatvāt puruṣastathā śeṣāvasthāsvapi taddharmatānativṛttyaiveti evameṣā vinidrāvasthaiva sarvatrāpāditā . na hyasāvitarātmikā, yathā suptādyavasthāsturīyāvasthaiva na tathā sā tadātmikā . kasmāt ? svavṛttityāgāpatteḥ, yadi sā vinidrāvasthā suptādyavasthāpi syāt tatastayā viśuddhāvasthā svavṛttistyaktā syāt, na tvasti svavṛttityāgo'vasthāsaṅkarasvarūpanirṇayābhāvādidoṣāt . ataḥ sā tanmātraiva, tasyāśca tanmātratve tu puruṣasyāpi tadavasthāmātratvamato vinidrāvasthāmātratvam, tadvajjāgradādyavasthānātmaka atha vinidrāvasthālakṣaṇo'pi puruṣaḥ sarvatvānna vinidrāvasthāmātra eva, vinidrāvasthāpi vinidrāvasthātmikā satī sarvatvānna vinidrāvasthāmātraiva syād vinidrāvasthālakṣaṇatvāt puruṣasvātmavat . tataśca pratyavasthaṃ tasyā eva sarvātmakatvāt tṛṇādyapi sarvagatamiti kiṃ puruṣaikatvaprakalpanayā ? atallakṣaṇatvādvā vinidrāvasthāyā abhāvaḥ, tataśca tattattvacaturavasthasarvātmakapuruṣābhāvaḥ . atha vinidrālakṣaṇaviparīto'pi puruṣaḥ puruṣa evāvadhāraṇabhedāt, vinidrāvasthā- tvam, tasmājjāgradādyavasthānātmakatvād vinidrāvasthāmātratvāt suptādidṛṣṭaśeṣāvasthāsu avṛtterasarvagatatvamiti cāvyāpitvadoṣaḥ puruṣakāraṇavādasya .
3.7
atha vinidretyādi . mā bhūt puruṣāsarvagatatvadoṣa iti vinidrāvasthālakṣaṇo'pi san puruṣaḥ sarvatvānna vinidrāvasthāmātra eva, kiṃ tarhi ? suptādivṛttirapītīṣyate, tato vinidrāvasthāpi vinidrāvasthātmikā satī sarvatvādeva na vinidrāvasthāmātraiva syāt, suptādyavasthāpi syādityarthaḥ . hetuḥ vinidrāvasthālakṣaṇatvāt puruṣasvātmavat, yathā puruṣo vinidrāvasthālakṣaṇatvāt sarvagata iṣyate tathā vinidrāvasthā''tmasthaiva syāt sarvagatā syāt, vinidrāvasthālakṣaṇā hi sāpīti . tataścetyādi, evaṃ ca satyanyo'pi doṣaḥ, avasthāmavasthāṃ prati pratyavasthaṃ vinidrāvasthāvṛtteḥ suptasuṣuptajāgradavasthāsvapi tasyā eva vinidrāvasthāyā evāviśeṣeṇa sarvagatatvāt suṣuptāvasthāpi tṛṇādi sarvagataṃ syāt sarvātmakatvād vinidrāvasthāvat, sarvātmakatvaṃ vinidrāvasthālakṣaṇatvāt puruṣavadityuktam . tasmāt tṛṇādyapi sarvagatamiti kiṃ puruṣaikatvaprakalpanayā ? kaḥ puruṣavādaviśeṣābhimānaḥ ? tṛṇamevedaṃ sarvaṃ yad bhūtaṃ yacca bhāvyam, yasmāt paraṃ nāparamasti kiñcit ityādi tenedaṃ pūrṇaṃ tṛṇena sarvam iti ca kasmānna paṭhyate ? iti .
3.8
kiñcānyat, atallakṣaṇatvādvetyādi . lakṣaṇaṃ viśeṣya arthāntarādavacchidya svarūpe'vasthāpakaṃ nīlotpalavat, tat punaḥ svātmanyasthitatvānnāsti lakṣaṇaṃ pratyavasthaṃ sarvātmasu vṛttatvāt . tato'tallakṣaṇatvādvā vinidrāvasthāyā abhāvaḥ syāt svātmanyasthitatvāt khapuṣpavat . tataśca tattattve, tāsāṃ tattvaṃ catasṛṇāmavasthānāṃ saiva, tattattve caturavasthā'bhāvaḥ, tā eva ca sarvam, tadabhāvāt sarvābhāvaḥ, sarvābhāvāt tadātmakasya sarvātmakasya puruṣasyāpyabhāva ityata āha --tataśca tattattvacaturavasthasarvātmakapuruṣābhāvaḥ, caitanyameva hi puruṣasyāvasthānāṃ ca lakṣaṇam, tadabhāve puruṣasyāvasthānāṃ cābhāve kimavaśiṣyate ?
3.9
atha vinidrālakṣaṇetyādi . atha mataṃ bhavataḥ--vinidrāvasthāpuruṣābhāvadoṣayoḥ parihāre sarvadoṣaparihāraḥ, sa cāvadhāraṇavaiparītyeneti, tadyathā --puruṣastu puruṣa eva vinidrāvasthālakṣaṇaviparīto'pi, kiṃ kāraṇam ? avadhāraṇe bhedāt . kathamavadhāraṇabhedaḥ ? ucyate --vinidrāvasthāsvātmani avadhāryamāṇe svātmani vinidrāvasthaiva lakṣaṇam, puruṣe tu lakṣaṇameva anyāsāmapyatyāgāt, sa hyanekarūpo mecakavat . na, uktavadavadhāraṇabhedasyānyāyyatvāt pratijñātavyāghātād ghaṭarūpāditvavat, puruṣatvaṃ prāguktamavasthānām, adhunā tu pṛthaksvātmānastā ucyanta iti tattvaṃ puruṣasya rūpādighaṭatvavat . yadā ca tāsāmeva tattvaṃ tatastāsāṃ vinidrāvasthaiva lakṣaṇaṃ nānyā kācidavastheti svātmano lakṣaṇatvamavasthāyā niyatam, sā tvanyāvasthātmano'pi lakṣaṇatvānna niyateti na vinidrāvasthāyāstāvadabhāvo'sti . puruṣasyāpyabhāvo nāsti, puruṣe tu lakṣaṇamevetyavadhāraṇād vinidrāvasthā lakṣaṇameva puruṣasya nālakṣaṇamiti puruṣo lakṣyatvenāniyato'nyābhirapyavasthābhirlakṣyatvādanyāsāmapyatyāgāllakṣaṇatvena puruṣasyeti bhedenāvadhāraṇam . yasmāt sa hyanekarūpo mecakavat puruṣaḥ, varṇasaṅkaro hi mecakaḥ, sa nīlo'pi pīto'pi śeṣavarṇo'pi tathā puruṣo vinidrāvasthālakṣaṇo'pi suptādyanyatamāvasthālakṣaṇo'pīti .
3.10
atrocyate --na, uktavadityādi . naitadupapannam, uktavadavadhāraṇabhedasyānyāyyatvāt, uktena tulyamuktavat tenaiva prāguktaprakāreṇa tenaiva nyāyenāvadhāraṇabhedasyāvasara eva nāsti, nyāyādanapetaṃ nyāyyam, na nyāyyamanyāyyam . kutaḥ ? pratijñātavyāghātāt, yadyavadhāraṇaṃ bhinnārthaviṣayamāśrīyate caitanyātmakaikapuruṣamayamidaṃ sarvam iti pratijñā hīyate, athaikapuruṣamayatvapratijñā paripālyate bhinnārthaviṣayādhārāvadhāraṇopapattirviśīryate, katham ? ghaṭarūpāditvavat, yathā ghaṭa eva rūpādayaḥ ityetasmin pakṣe na rūpādayo nāma kecit santi ghaṭādarthāntarabhūtāḥ, tatra rūpasvātmano rūpāvasthaiva lakṣaṇaṃ na rasādyavasthāpi, ghaṭātmanastu rūpāvasthā lakṣaṇameva itarāsāmatyāgāt iti ko'rthaḥ syād rūpādyabhāvāt ? tathehāpi vinidraikāvasthālakṣaṇapuruṣavyatiriktārthābhāvāditarāsāṃ suptādyavasthānāmabhāvādeva ko'vadhāraṇārthāvakāśaḥ ? ityavadhāraṇābhāvaḥ pratijñāvyāghāto vetyetadubhayaṃ pradarśayati --puruṣatvaṃ prāguktamavasthānām adhunā tu pṛthaksvātmānastā ucyante'vasthā iti prāguktavadavadhāraṇabhedasyānyāyyatvaṃ pratijñāvyāghātaśceti . iti tattvamiti asmāddhetoḥ pratijñāvyāghātādavadhāraṇabhedānyāyyatvāccobhayathāpīṣṭaviparītaṃ tattvamavasthātvaṃ puruṣasya avasthā eva puruṣaḥ, na puruṣa evāvasthāḥ ityetat prāptaṃ rūpādighaṭatvavat, yathā rūpādaya eva ghaṭaḥ ityetasmin pakṣe na ghaṭo nāma kaścit ityayamarthaḥ, tatra rūpameva, na rasaḥ ityādyavadhāraṇamupapadyate bhinnārthaviṣayatvāt tathā yadyavasthā eva puruṣa ityucyeta yujyetāvadhāraṇaṃ puruṣābhāve'vasthānāmeva bhinnānāmitarāvasthānivṛttyarthamekāvasthāvadhāraṇam, tat tu na yujyate caitanyātmakaikapuruṣamayatvapratijñāvyāghātāditi .
3.11
kiñcānyat, yadā ca tāsāmeva tattvamityādi yāvallokavadeva tattvāpattiriti . yadā ca tāsāṃ bhāvastattvam, bhāva eva tāḥ, tābhireva bhūyate, bhedenāvadhāryamāṇatvād vinidrāvasthaiva vinidrāvasthāsvātmani lakṣaṇam, puruṣe tu sā lakṣaṇameva, na tu saiva lakṣaṇaṃ puruṣasyānyāsāmapyavasthānāṃ tallakṣaṇatvātyāgāt . tathā tathā tathetaretarātmasu abhāvādavadhāraṇabhedād bhinnabhinnārthatvānnanu tadeva sarvāsarvagatatvamiti lokavadeva tattvāpattiḥ . athāvikalpaśabdārthatvādalakṣaṇa eva na tvajñātatattvatvāt, kathaṃ tarhi caturavasthāvarṇanamanekātmakasarvagatatvabhāvanaṃ ca ? yadyasyaikaikā pratyekamavasthā na bhavati tato'sattvāt kuto'sya tadekatvāpattyātmikā avikalparūpatā ? na hi pṛthagavṛtte tathā tāsāmitaretarātmasu abhāvaḥ, avadhāraṇabhedāt . tathā tathā iti vacanāduttarottarabhedānāmapītaretarātmasu nāsti bhāvaḥ, tadyathā--rūpāvasthāsvātmani rūpāvasthaiva lakṣaṇam ghaṭasvātmani tu rūpāvasthā lakṣaṇameva rasādyavasthānāmapi tallakṣaṇatvātyāgāt, tathā pṛthivīloṣṭādīnāmitaretarātmasu abhāvālloṣṭāvasthāsvātmāvadhāraṇe loṣṭāvasthaiva loṣṭāvasthāsvātmā, pṛthvīsvātmāvadhāraṇe tu sā lakṣaṇameva, na tu saiva vajrādīnāmapyatyāgāditi sarvatrāstyavadhāraṇabhedaḥ . tato'vadhāraṇabhedāt tvaduktādeva tathā tathetaretarātmasu abhāvādavadhāraṇabhedādatyantaṃ bhinnārthatvam, ato bhinnabhinnārthatvāt sāmānyābhāvaḥ, sāmānyābhāvād viviktānekabhedāvasthāmātratvāt sarvamasarvagatam ghaṭo ghaṭa eva, rūpaṃ rūpameva, raso rasa eva, paṭaḥ paṭa eva ityādi prāptam . tato nanu tadeva darśanametadapyāpannaṃ yaduktaṃ yathālokagrāhameva vastu, śāstreṣvanarthako vivekayatnaḥ ityādi svaparaviṣayasāmānyaviśeṣanirākaraṇena laukikameva yathādravyakṣetrakālabhāvabhavanameva ca vastviti tadeva tattvam iti lokavadeva tattvāpattiriti .
3.12
athāvikalpaśabdārthatvādalakṣaṇa eva, na tvajñātatattvatvāt . tasya nirvikalpasyāvibhāgasya saṃsargabhedapariṇāmaśūnyasya meghastanitādikalpaśabdagocarātītasya mayūravirutavat saṅketād vyavahārānupātibhirvā śabdairanupalakṣyasya gorviṣāṇādivat svāṃśakalpanāmātrabhinnaśabdārthābhimānavikalpasya--na tu laukikavadajñāta- sāmānyaviśeṣavyavasthāvicārarūpasya--tattvasya kuto vā lakṣaṇam ? kuto'vasthā ? iti . etaccāyuktaṃ caturavasthāvarṇanāt, yadi tāścatasro'pyavasthā asatyā eva tadvarṇanaṃ khapuṣpasaurabhavarṇanavat kathamupapadyate ? iti . kiñcānyat, sarvagatatvabhāvanā'bhāvaprasaṅgāt, taddarśayannāha --anekātmakasarvagatatvabhāvanaṃ ca katham iti vartate . sarvaṃ gataṃ sarvagatam, sṛ gatau pā॰ dhā॰ 935, 1095, sarvam ityayameva sarvaśabdo gamanārthadeśāntaraprāptilakṣaṇāṃ kriyāṃ bhinnavikalpārthaviṣayāmāha yadanyacca anyacca tadaśeṣaṃ sarvam iti, tataśca tat tadaśeṣaṃ gataṃ sarvagatam, tadbhāvaḥ sarvagatatvamarthānekātmakatvāvinābhāvi, anekātmakaṃ hi sarvam, bhinnānekavikalpakṛtsnārthagataṃ sarvagatamityeṣā bhāvanā nirvikalpaikātmakatve na yujyata iti .
3.13
kiñcānyat, nirvikalpatvābhāvaprasaṅgāt, yadyasyaikaiketyādi yāvad mecakātmake bhavataḥ . yadi asya puruṣasya ekaikā pṛthak pṛthagekāmekāṃ prati pratyekaṃ samāptā suptādyavasthā na bhavati tataśca ekaikasyā abhāvāt tā na santyeveti kṛtvā tāsāmasattvāt kuto'sya puruṣatattvasya tāsāmeva bhinnānāmekatvāpa rūpe mecakātmake bhavataḥ . asanneva tvasāvevam, anavasthātve'caturātmakatvāt, khapuṣpavat . tvaduktereva ca na sa lakṣyo nārtho na vastu, alakṣaṇatvāt, khapuṣpavat . athāta itaścānyataropādānaparityāgāyuktatvādasyāvācyataiva . tathā sa naiva ttyātmikā tat puruṣatattvamekamavikalpam ityavikalpatā syāt ? bhinnavikalpaikāpattyātmakatvādavikalparūpatāyāḥ sā vā'vikalparūpatā kutaḥ ? nāstyevetyarthaḥ . ko dṛṣṭāntaḥ ? pṛthak pṛthagavṛttasitāsitādivarṇaikyāpattyātmakamecakavarṇābhāvavat, pṛthaksiddhavarṇābhāve mecakavarṇābhāvāt . taddarśayati --na hi pṛthagavṛtte rūpe dve api sitāsite svena rūpeṇa mecake bhavataḥ, bhedātmalābhāvinābhāvyekāpattyabhāvāt . evamavasthā api pṛthak svarūpeṇāsiddhā nirvikalpaikarūpā na bhavitumarhantīti . evaṃ tāvadavasthānāmabhāve caturavasthāvarṇanānekātmakasarvagatatvabhāvananirvikalparūpatvābhāvadoṣāḥ .
3.14
kiṃ vā pārśvaśarakṣepeṇa bhayajananānuvṛttyā ? tameva puruṣaṃ nirākurmahe, tadyathā --asanneva tvasau evamavasthānāmasattve, kutaḥ ? anavasthātvādavasthāto'nyatvādanavasthātmakatvādavasthātvābhāvāt puruṣo vandhyāputravat . syānmatam--rūpādyavasthā'nātmakasya ghaṭasya avasthāvato'stitvavat suptādyavasthā'nātmakasya suptādicaturavasthāvataḥ puruṣasyāstitvamiti, etaccāyuktam, anavasthātve sati acaturātmakatvāt . avasthācatuṣṭayābhāvādevānavasthātmanastaccāturātmyābhāvaḥ siddhaḥ . tasmādanaikāntikāśaṅkānivṛttyarthamāha --anavasthātve'caturātmakatvāditi . khapuṣpavaditi dṛṣṭānto gatārthaḥ . athavā kimanena prayāsena upapattyantaraistadasattvapratipādanena ? nanu tvaduktereva ca na sa lakṣyastvatparikalpitaḥ puruṣo nāsau lakṣyaḥ, alakṣaṇatvāt . alakṣyatvamiṣṭatvādasādhyamiti cet, lakṣyatvanirākṛterarthanirākaraṇārthatvād nārtha iti brūmaḥ, artho'pi aryate ityalakṣaṇatvācchabdābhidheyo jñānajñeyo vā neti vinidrāvasthā'vinidrāvasthā vā syād na sa puruṣastallakṣaṇastadubhayābhāvāt . nirvikalpatvādevārtho'pi naiveti cet, nirvikalpajñānavad vastutvamapi na bhavati ityetatpratipādanārthatvādidameva gṛhāṇa --avastveva tat tvadiṣṭaṃ tattvamalakṣaṇatvāt khapuṣpavat .
3.15
athāta ityādi yāvadasyāvācyataiveti . athācakṣīthāḥ --ata iti puruṣata itaścetyavasthātaḥ anyatarasya puruṣasyāvasthānāṃ vā parityāgaikānto na yuktaḥ, avasthātyāge lakṣaṇābhāvāt puruṣābhāvaprasaṅgāt, avasthāvataḥ puruṣasya vā tyāge'vasthānāmabhāvaprasaṅgāt . na caikatarasyopādānaṃ yuktam, upādīyamānasyetarābhāve'bhāvaprasaṅgādeva avasthāvasthāvadvarṇananirvikalpatvasarvagatatvābhāvaprasaṅgāt pratijñāvyāghātācca . tasmādanyataropādānaparityāgāyuktatvādasya puruṣasyāvasthālakṣaṇatvamavasthā'sattvaṃ vā na śakyaṃ vaktum . kiṃ tarhi ? tallakṣaṇatvātallakṣaṇatvābhyāmavācyaḥ sa puruṣa iti . etaccāyuktam, yasmāt tathā sa naiva syāt, eta syāt, vinidrāvasthayā sahaikatvānyatve pratyavacanīyatvāt, khapuṣpavat . na tadekaṃ nānyadvā vācyaṃ nirupākhyatvāt . yattu sat tad vinidrāvasthayā sahaikatvānyatve prati vacanīyam, yathā vinidrāvasthāsvātmā jāgradādyavasthāsvātmāno vā . ata eva anyataratyāgopādānāyuktatvādapi ca nanūbhayayuktatvavācyatvābhyupagama eva pitṛputravat . yadyapi ca puruṣasvātmaiva avasthā na tarhi nā, anavasthatvāt, khapuṣpavat . abhyu- syāmapi kalpanāyāṃ sa puruṣo'sanneva, kasmāt ? vinidrāvasthayā sahaikatvānyatve pratyavacanīyatvāt khapuṣpavat, vinidrālakṣaṇaḥ puruṣo na vinidrālakṣaṇo vā ityete dve anyatvānanyatve prati avacanīyatvādasan puruṣaḥ . na tadekaṃ nānyad vā vācyaṃ khapuṣpaṃ vinidrāvasthayā saha, kiṃ kāraṇam ? ekam iti tāvadavācyamasattvāt, anyat ityapyavācyamavinidrāvasthātve satyapyasattve nirupākhyatvād vāgbuddhigocarātikrāntatvāditi khapuṣpe dṛṣṭānte hetoḥ sādhyenāvinābhāvitvapradarśanam . yattu sat tad vinidrāvasthayetyādi vaidharmyadṛṣṭāntaḥ sādhyābhāve hetvabhāvopapradarśanam, mā maṃsthāḥ asmadiṣṭasamudayyavasthāsvātmani sati avacanīyatāyā darśanādanaikāntikatā iti vinidrāvasthāsvātmānaṃ jāgradādyavasthāsvātmanaśca nidarśayati anyānanyatve prati vacanīyatvāt--yathā vinidrāvasthā svātmano vinidrāvasthāto'nanyā jāgradavasthādisvātmabhyo'nyā, tathā tā api tasyā anyāḥ svātmabhyo'nanyāḥ satyaśca, na tathā puruṣaḥ, tasmādasanniti .
3.16
kiñcānyat, ata eva tvadabhihitāt kāraṇādanyataratyāgopādānāyuktatvādapi ca nanūbhayayuktatvavācyatvābhyupagama eva pitṛputravat, yathaikaḥ pitā putraścāvaśyaṃ nāsau svapituḥ putratvamantareṇa svaputraṃ prati pitṛtvamanubhavatīti na putratvaṃ tyajati nāpi putratvamevopādatte nāpi pitṛtvameva, tato'sau pitā ca putraśceti vaktavyastaddvayadharmayuktaśca dṛṣṭastathā sa puruṣo vinidrālakṣaṇālakṣaṇānyataratyāgopādānāyuktatvādeva tallakṣaṇātallakṣaṇadharmadvayayuktastaddharmadvayavācyaścāvaśyaṃ bhavitumarhati tadanyataratyāgopādānāyuktatvasya tadavinābhāvāt . evaṃ tāvat puruṣa eva avasthāḥ ityetadayuktam, avasthānāmabhāve'nekadoṣaprasaṅgāt .
3.17
abhyupetyāpi puruṣasvātmatvamavasthānāṃ catasṛṇāṃ puruṣāsattvadoṣaṃ brūmaḥ --yadyapi cetyādi . yadyapi ca puruṣasvātmaiva catasro'pyavasthāstathāpi na tarhi nā, nedānīṃ puruṣo'sti, anavasthatvāt, nāsyāvasthāḥ santītyanavasthaḥ, tadbhāvo'navasthatvam, tasmādanavasthatvādavasthāsvarūpavyatiriktatvāt tacchūnyatvāt khapuṣpavat . athavā nāvasthā'navasthā, puruṣo'vasthā na bhavati, yo'vasthā na bhavati sa nāsti yathā khapuṣpam, avasthāśca tvayābhyupagatāścaturavasthāvarṇanānekātmakasarvagatatvabhāvanaikaikāvasthābhedābhedāpattyātmakā- vikalparūpābhyupagamāt tato'nyasya khapuṣpasthānīyatvāt . prāgavasthānāmeva sattvamabhyupagamya anavasthātve'caturātmakatvāt ityuktam, adhunā tu puruṣamevābhyupagamyānavasthātmakaṃ paraparikalpitameṣa doṣa ukta pagame'pi nuḥ avasthānāṃ catasṛṇāmapyaikyaṃ syāt puruṣasvātmatvāt puruṣavaditi . sarvatvasambhāvyābhāvāt sarvāvyāpitā puruṣasya . vinidrāvasthaiva hi jāgradavasthā vinidrāvasthāsvātmatvād vinidrāvasthāvat, evamitare api . jāgradavasthaiva vinidrāvasthā jāgradavasthāsvātmatvājjāgradavasthāvat, evamitare api . suptāvasthaiva vinidrāvasthā suptāvasthāsvātmatvāt suptāvasthāvat, evamitare api . suṣuptāvasthaiva vinidrāvasthā suṣuptāvasthāsvātmatvāt suṣuptāvasthāvat, evamitare api . yaivānyāvasthā saivānyāpi iti vyākhyayorbheda ityasan puruṣo'navasthatvāt khapuṣpavat . anavasthasya tasya abhyupagame'pi nuḥ puruṣasya avasthānāṃ catasṛṇāmapyaikyaṃ syāt . kutaḥ ? puruṣasvātmatvāt, tvayā hyuktaṃ puruṣasvātmaivāvasthā nānyāḥ ityatastāsāmaikyaṃ tatsvātmatvāt puruṣavat, yathā hi puruṣasvātmatvāt puruṣa eka eva tathā tā apyavasthāstatsvātmatvādekamiti catuṣṭvābhāvāt catasro'vasthāḥ iti bahuvacanānupapattiḥ . tataścaikatvāt sarvatvena sarvathā sambhāvyo na bhavati puruṣaḥ, sṛ gatau pā॰ dhā॰ 935, 1095 iti sarvatvasyānekāśrayatvāt puruṣa eva sarvam iti yadāśrayāducyate tat sarvaṃ kimāśrayaṃ yaduktvā sarvaṃ puruṣasya sarvavyāpitā varṇyate ? tata āha --sarvatvasambhāvyābhāvāt sarvāvyāpitā puruṣasya prāptā vyācikhyāsitasarvavyāpitvavirodhinī .
3.18
tat punarekatvaṃ vinidrāvasthāsvātmatvāt tāsām, puruṣasvātmatvāt parasparātmakatvaṃ ca siddham . tadidānīṃ bhāvyate --vinidrāvasthaiva hi jāgradavasthā, vinidrāvasthāsvātmatvāt, vinidrāvasthāvat . yathā vinidrāvasthā vinidrāvasthāsvātmatvād vinidrāvasthaiva tathā jāgradavasthāpi vinidrāvasthāsvātmatvād vinidrāvasthaivetītthaṃ vinidrāvasthayā sahaikyaṃ jāgradavasthāyāḥ . vinidrāvasthāsvātmatvaṃ ca sarvāvasthānāṃ puruṣasvātmatvāt tvayaivābhyupagatam . evamitare apīti, vinidrāvasthaiva suptāvasthā vinidrāvasthāsvātmatvād vinidrāvasthāvat, vinidrāvasthaiva suṣuptāvasthā vinidrāvasthāsvātmatvād vinidrāvasthāvat . tathā jāgradavasthaiva vinidrāvasthā jāgradavasthāsvātmatvājjāgradavasthāvat, asyāpi pūrvavad vyākhyā . evaṃ jāgradavasthayā sahaikyaṃ vinidrāvasthāyā vyākhyeyam . evamitare apītyatideśaḥ, jāgradavasthaiva suptāvasthā jāgradavasthāsvātmatvājjāgradavasthāvat, jāgradavasthaiva suṣuptāvasthā jāgradavasthāsvātmatvājjāgradavasthāvat . tathā suptāvasthaiva vinidrāvasthā, suptāvasthāsvātmatvāt, suptāvasthāvat . evamitare apītyatideśaḥ, suptāvasthaiva jāgratsuṣuptāvasthe suptāvasthāsvātmatvāt suptāvasthāvat . tathā suṣuptāvasthaiva vinidrāvasthā, suṣuptāvasthāsvātmatvāt, suṣuptāvasthāvat . evamitare apītyatideśaḥ, suṣuptāvasthaiva jāgratsuptāvasthe suṣuptāvasthāsvātmatvāt suṣuptāvasthāvat . evamavasthānāṃ pratyekaṃ viśeṣya parasparata aikyaṃ bhāvitam, sāmānyenāpi sarvopasaṃhāreṇocyate --yaivānyāvasthā saivānyāpi ekasvātmatvāt seveti . ekasvātmatvāt sā iveti puruṣa evedaṃ sarvam ityatideśābhāvo bhedābhāvāt . upavarṇanabhinnarūpavyatikarasaṅkarābhyāṃ tvevamatathātvamāsāmasya ca tattatsvātmatvāditi puruṣāvasthāvyavasthā'bhāvaḥ . uktavadvā vyavasthānumatau puruṣātideśa- athavāvasthānāmapi pratyekaṃ bhedeṣu parasparātmatvāpādanena manuṣyatiryagamarādiṣu ghaṭapaṭatṛṇādiṣu caikyamunneyam itarātmakamitarat, itarātmatvāt, tatsvātmavat iti . iti puruṣa evetyādi yāvad bhedābhāvāditi . ityasmāt kāraṇādekatvād yat proktaṃ sarvatvasambhāvyābhāvāt sarvāvyāpitā puruṣasyeti tadupanayati — puruṣa evedaṃ sarvam ityatideśābhāvo bhedābhāvāditi . atideśo'tisarjanaṃ puruṣātmakatvavyākhyā tadbhāvanetyarthaḥ . puruṣeṇa vāsyāpratyakṣeṇa idaṃśabdavācyasya pratyakṣasyātideśaḥ, anena vā tasyāpratyakṣasyātideśaḥ sarvameva tanmayam iti .
3.19
kiñcānyat, upavarṇanetyādi yāvad vyavasthābhāva eveti . upa sāmīpye, sāmīpyena varṇanamupavarṇanaṃ viśeṣadharmeṇa na sāmānyadharmeṇa, sāmānyadharmasya dūratvāt . yathā--puruṣo'yam, samutthāyopaviṣṭatvāt pāṇyādisañcalanācchiraḥkaṇḍūyanāditi nordhvatvāditi . upavarṇanena bhinnāni rūpāṇyāsāṃ vinidrājāgratsuptasuṣuptatvādiviśeṣavarṇanena, taiśca rūpairbhinnairvyatikaraḥ saṅkaraśca tāsāṃ prāptāvitthamuktaikatvāt . vyatikaro vinidrāvasthāsvātmatvaṃ jāgradavasthāsvātmanaḥ, jāgradavasthāsvātmatvaṃ vinidrāvasthāsvātmanaḥ, evamitarayoravasthayorapītaretarasvātmatvaprāptiretayośca tatsvātmatvaprāptistayoretatsvātmatvaprāptiḥ . tataśca dānaśīlatapoviśeṣairnarakāvāptiḥ, hiṃsādibhiḥ svargāvāptiḥ, svarge duḥkhānubhavanam, narake sukhānubhavanam, puruṣatattvājñānād muktiriti . saṅkarastu kṣīrodakasaṃyogavadavivecanīyavinidrāvasthāsvātmatvam . ityetau vyatikarasaṅkarau prāptau, tābhyāṃ ca vyatikarasaṅkarābhyāṃ hetubhyāmatathātvaṃ vinidrāvasthāyā avinidrāvasthātvam, evaṃ śeṣāṇāmapyayathāsvasvarūpatvamāsāmavasthānām, tatsvātmatvāt puruṣasvātmatvāt puruṣasvātmābhinnavinidrādyavasthāsvātmatvāditi yāvat, tadevaikatvaṃ kāraṇamāha --tattatsvātmatvāditi, tāsāmatathātvamitthamuktam . asya ceti puruṣasyāpyatathātvameva apuruṣatvameva tatsvātmatvāt tatsvātmavaditi .
3.20
etamarthamupasaṃharati --iti puruṣāvasthāvyavasthā'bhāvaḥ, itthaṃ puruṣasyāvasthānāṃ ca vyavasthā viśeṣya asādhāraṇena lakṣaṇenāvadhṛtya vyākhyā vyavasthā, tasyā abhāvaḥ svarūpasiddherabhāvāt . mā bhūdeṣa doṣaḥ puruṣasyāvasthānāṃ ca vyavasthāyā abhāvaḥ iti yadi pūrvoktavad vyavasthāṃ pṛthak pṛthag manyase puruṣasyāpi sarvāvasthāvyāpino'vasthānāṃ ca caitanyasamavasthānāvirbhāvatirobhāvotkarṣāpakarṣabhedabhinnānāṃ prāgvyākhyātasṛṣṭivat tataśca uktavad vā vyavasthānumatau satyāṃ puruṣātideśastyājyaḥ, puruṣa evedaṃ sarvam ityekapuruṣamayatvātisargastyaktavyo jāyate pṛthak pṛthak puruṣasyāvasthānāṃ ca svarūpavyavasthābhyupagame puruṣaikakāraṇa styājyaḥ . tadatyāge yadarthamayamatideśo'dvaitaikāntārthastasyaivāsiddhiḥ . yo'sāveka eva puruṣaḥ sambhāvyate tasyāpyanekataivamāpadyate, yatsvarūpāvyatiriktalakṣaṇā avasthā vinā bhedenocyante sa puruṣo'pi puruṣeṇābhivyāptatvādanavasthitaikatvatattvapratiṣṭhaḥ puruṣaḥ ityatideśyaḥ syāt puruṣasvātmatvādavasthāvat . pratyakṣārthedaṃviṣayatāyāṃ vā mayatvavirodhāditi . eṣa doṣo mā bhūditi tadatyāge yadarthamayamatideśo'tisargaḥ prāg vyākhyātaḥ puruṣa evedaṃ sarvam iti, kimarthamasāvatideśa iti cet, advaitaikāntārthaḥ advaitamekapuruṣamayam ityetatpratipādanārthaḥ, tasyaivāsiddhiradvaitaikāntasya . kiṃ kāraṇam ? yasmādekapuruṣābhyupagamo'yamekapuruṣāsiddhimeva te karoti .
3.21
tat kathamiti cet, yo'sāveka eva tvayā puruṣaḥ sambhāvyate tasyāpyanekataivamāpadyate . evamiti tvadabhihitenaiva puruṣasvātmātideśādvaitena, kā punarbhāvanā ? ucyate --yatsvarūpetyādi yāvadavasthāvaditi . yasya svarūpaṃ yatsvarūpam, kasya svarūpam ? puruṣasya, kiṃ svarūpam ? nityasarvagatasarvātmakatvakāraṇatvādi, tadavyatiriktaṃ lakṣaṇamāsāṃ tā avasthāstadavyatiriktalakṣaṇāstatsvarūpapuruṣāvyatiriktalakṣaṇāstvayā vinā bhedenocyante tasmāt puruṣādabhinnā evocyante ityarthaḥ, tadyathā--puruṣa evāvasthāḥ, nāvasthā eva puruṣaḥ ityavadhāraṇabhedādeva bhedopadarśanena ca bhedo'bhyupagamyate, tata eva tasya tābhyo nānātvaṃ tāsāṃ ca tvadvacanādeva sidhyati, yathā ūrdhvagrīvādilakṣaṇo ghaṭaḥ, ghaṭa eva ūrdhvagrīvādayaḥ, na paṭo na paṭacāturaśryādayaḥ iti tasya tāsu tāsāṃ ca tasminnavadhāraṇānavadhāraṇābhyāṃ bheda eva sidhyati . na tvabhede'vadhāraṇabhedo'sti, yathā ghaṭasvātmaiva ghaṭaḥ, na ghaṭa eva ghaṭasvātmā iti . tasmādavasthānāṃ vinidrādīnāmavasthāvataśca puruṣasya bhedastvadvacanādeveti . kiñca, sa puruṣo'pītyādi, evaṃ ca sati ekapuruṣamayatvātideśātyāge so'pi puruṣaḥ puruṣāntareṇābhivyāptaḥ puruṣasvātmatvādavasthāvaditi prāptaḥ . yathā vinidrādyavasthāḥ puruṣasvātmaiva nāvasthāntarātmikā iti kṛtvā puruṣeṇābhivyāptāstathā puruṣo'pi puruṣasvātmatvāt tadavinābhāvāt puruṣāntareṇābhivyāptaḥ syāt, tathā tadapi puruṣāntaraṃ puruṣasvātmatvāt tadvadeveti puruṣānekatvaṃ syāt, tasyāpi tathaivetyanavasthā ca, tataśca puruṣeṇābhivyāptatvādanavasthitaikatvapratiṣṭhaḥ puruṣa iti prāptam, anavasthitā ekatvena ekatve vā pratiṣṭhā'sya so'yamanavasthitaikatvapratiṣṭhaḥ puruṣaḥ syāt puruṣasvātmatvādavasthāvat, yathāvasthāḥ puruṣasvātmatvādanavasthitaikatvapratiṣṭhāstathā puruṣo'pi syāditi . tathā anavasthitatattbapratiṣṭhaḥ, tasya bhāvastattvamātmasvarūpam, anavasthitā tattvena tattve vā pratiṣṭhā'sya so'yamanavasthitatattvapratiṣṭhaḥ, na svarūpe pratiṣṭhitaḥ syāt puruṣaḥ, puruṣasvātmatvādavasthāvat . yathāvasthāḥ puruṣasvātmāno'navasthitātmasvarūpavyavasthāpratiṣṭhāḥ puruṣasvarūpavyavasthā eveṣyante, tatraiva tāsāṃ pratiṣṭhā, na svātmasu, tathā puruṣo'pi syāt . puruṣāntarātideśyaśca puruṣaḥ syāt, puruṣasvātmatvāt, avasthāvat . yathemāḥ suptādyavasthāḥ puruṣasvātmatvāt puruṣa evedaṃ sarvam ityatidiśyante tathā puruṣaḥ puruṣasvātmatvāt puruṣāntaramevāyam ityatideśyaḥ syāt .
3.22
syānmatam--etaddoṣabhayādidaṃśabdavācyapratyakṣārthādanyaṃ puruṣamabhyupagamya etā evāvasthāḥ puruṣaḥ iti pratyakṣārthedaṃviṣayatayā puruṣa evedaṃ sarvam iti dṛśyaspṛśyādi atidiśyātatidiśyate, yathā ayaṃ devadatta eva iti ayaṃśabdavācyo hi devadattaḥ pratyakṣāpratyakṣatvayoḥ sa eva tathā puruṣa evedam iti . etaccāyuktam, yasmādasyāṃ pratyakṣārthedaṃviṣayatāyāṃ satyāmacetanavyaktamūrtānityādirūpārthapuruṣaparamārthatā prāpnoti, ādigrahaṇādasarvātmakakāryānekatvādirūpārthapuruṣaparamārthatāpi, na cetanāvyaktāmūrtanityasarvātmakasarvagatakāraṇaikarūpārthapuruṣaparamārthatāpi syāditi prasaṅgato'yaṃ doṣa āpāditaḥ . evaṃ tāvadanyānekatvaḥ puruṣa iti puruṣasvātmāparityāgena avasthābhedaṃ taddvāreṇoktvā uktaḥ .
3.23
idānīmavasthānyatvadvāreṇaiva puruṣānekatvaṃ tvaduktavad brūmaḥ --avasthāstu anyatvānekatva eva puruṣa ityetat pratyātya ?bhedopanyāsavākyam, tadvacanasmāraṇena vicārārthopanyāsa ityarthaḥ . avasthāstu puruṣo'nyatvānekatve sati eva, yato'vasthāsvātmatvaṃ puruṣasyeṣyate tatastāsāmanyatvenānekaḥ anyo'nekaśceti vā . tat kathamiti cet, tvadukterevāvaśyamanyāstāḥ puruṣādanyā vinidrādyavasthāḥ tābhyaśca so'nya iti parasparāvadhikamanyatvaṃ sādhyate . tadrūpāpattyaniṣṭatvāditi hetuḥ, tayoścāvasthāvasthāvatostadrūpāpattyaniṣṭatvaṃ siddham, anyathāvasthānāṃ viśeṣitānāmanyatve sādhye puruṣapṛthaktvena tadasiddherāśrayāsiddhistadrūpāpattyaniṣṭatvaṃ vā'siddhamāśaṅkyeta . athavā puruṣo'vasthā iti cāviśeṣya parābhimataṃ vastūbhayamapi parasparato'nyaditi sāmānyena sādhyate itarasyetararūpāpattyā aniṣṭatvādityarthaḥ, avadhāraṇabhedāccetararūpāpattyaniṣṭatvamāpāditam . kimiva ? avasthāntaravat, yathā vinidrāvasthā suptāvasthārūpāpattyā neṣṭā tathā svato'nyāśceti . tadrūpāpattyaniṣṭatvāsiddhiḥ iti mā maṃsthā ityata āha --yato'vasthāsvātmatvamasya neṣyate puruṣasya, etadavasthārūpāpattyā puruṣāniṣṭatvādavasthādvāreṇa puruṣasya avasthānāṃ cānyatvānekatvaṃ tvaduktau caivamupapāditam .
3.24
puruṣātideśāt tu punarityādi . puruṣa evedaṃ sarvam iti puruṣatvenāvasthānāmatideśe'nyatvaṃ na sambhavatyeva, katham ? svaparaviṣayakṛtabhedadvārānyatvāsambhavāt, svaviṣayakṛto ghaṭasya rūpādīnāṃ pradhānasya sattvādīnāṃ caikavastugatānāmeva dharmāṇāṃ bhedaḥ, paraviṣayakṛtastu tayoreva vastvantarāt paṭādeḥ puruṣācca bhedaḥ, tadubhayabhedadvāramanyatvaṃ sambhāvyeta . tattu anabhyupagatamanyatvadvāradvayaṃ bhedadvayāsambhavāt . tato'nyatvānupapattiḥ kasyaciditi vastunaḥ kathañciditi rūpādisattvādiprakāreṇa taddvārānabhyupagamādeva . tataḥ puruṣādanyasyānu atha puruṣalakṣaṇāpi vinidrāvasthā na puruṣaḥ, puruṣo'pi na tarhi puruṣaḥ puruṣalakṣaṇatvād vinidrāvasthāvat . evaṃ śeṣā api . iti puruṣābhāva eva, kuto'sya sarvagatatā ? tadabhāva eva tvadabhiprāya eva evaṃ pratipādyate, tadātmatvābhimatanirasanāt, uṣṇatvanirasanena agnyabhāvapratipādanavat . yattu yatnena alakṣaṇatvamuktamato nanūktavat tvayaiva sphuṭīkṛtamasattvaṃ sarva- papattau satyāṃ tā api catasro'vasthā anyatvāpattivat pṛthak pṛthak puruṣaḥ, catvāraḥ prabhedāḥ syuḥ puruṣāḥ . idamapi tvaduktivadeva, tat katham ? iti taducyate--yathā kenacidupapattiprakāreṇāsambhāvyamapyanyatvamucyate tathā tā apyavasthāḥ sambhāvanāpāditānyatvāḥ pṛthak pṛthak syuḥ . tataśca tāḥ puruṣasvātmatvāt parasparato'nyatvācca puruṣāḥ pṛthak pṛthak, vinidrāvasthā pratyekaṃ puruṣaḥ, evaṃ śeṣā api pratyekaṃ puruṣāḥ . kena punarupapattiprakāreṇānyatvam ? avadhāraṇabhedādeva . evaṃ puruṣātideśāt puruṣabahutvaṃ vinidrādyavasthānāṃ puruṣasvātmatvāditi .
3.25
athetyādi . atha puruṣalakṣaṇāpi vinidrāvasthā na puruṣaḥ yadi pratyekaṃ puruṣatvaṃ tadbahutvaṃ ca doṣau dṛṣṭvā puruṣalakṣaṇāpi vinidrāvasthā puruṣo neṣyate tataḥ puruṣo'pi na tarhi puruṣo'stu puruṣalakṣaṇatvād vinidrāvasthāvat . evaṃ śeṣā apīti, yathā vinidrāvasthā pṛthak puruṣa ityāpādya tatparihārārthaṃ puruṣalakṣaṇatve sati apuruṣatvamāśaṅkya puruṣasyāpuruṣatvaṃ tadvat ityāpāditaṃ tathā pratyekaṃ suptādyavasthā api puruṣa ityāpādya tatparihārārthaṃ puruṣalakṣaṇatve sati apuruṣatvamāśaṅkya suptādyavasthānāṃ tadvat puruṣasyāpi puruṣātmano'puruṣatvamityāpādanīyam . iti puruṣābhāva eva, itthaṃ puruṣasyābhāva eva prasaktaḥ . kuto'sya sarvagatatā ? vidyamānasya hi sarvatvamasarvatvaṃ sarvagatatvamasarvagatatvaṃ veti vicāryaṃ syāt . athavā tvadabhipratamevaitat tadabhāvapratipādanam, nāsmadabhiprāyaḥ, evamityetena vidhinā . kutaḥ ? tadātmatvābhimatanirasanāt, yo yadātmatvenābhimato'rthastaṃ nirasyan vādī tamevārthaṃ nirasyan dṛṣṭaḥ, yathā uṣṇo na bhavatyagniḥ iti bruvannauṣṇyenāvinābhāvinamauṣṇyātmānamagnimeva nirasyati tathehāpi vinidrādyavasthālakṣaṇaṃ puruṣamuktvā puruṣasvātmaitāḥ puruṣānna bhinnāḥ santi iti tā nirākurvaṃstadātmānaṃ puruṣameva tvaṃ nirākaroṣīti tvadabhiprāya evāyaṃ puruṣābhāvaḥ . evaṃ tāvat pravṛttyopalakṣitastvadīyo'bhiprāyo vyākhyātaḥ .
3.26
nābhiprāyamātrādevābhāvaḥ, kiṃ tarhi ? sphuṭameva tvayoktaṃ nāsti puruṣaḥ iti, tadyathā --yattu yatnenetyādi . sāmānyenāyaṃ nyāyo'vatāryate, bhāvanā tvasya viśeṣya vaktavyā--yathā avasthālakṣaṇaḥ puruṣaḥ puruṣalakṣaṇā avasthā iti vātidiśyamānānāṃ parasparamekatvamanyatvamavaktavyatvamasattvaṃ ceti vikalpāḥ syuḥ savikalpatve, na punarete santi kalpanā'viṣayatvād vikalpātītanirvikalpaparamārthatvāccālakṣaṇatvaṃ tvayoktaṃ prāk, ato nanūktavat tvayaiva sphuṭīkṛtamasattvaṃ pratipādayitumiṣṭaṃ vacanenaiva sarvasyāpi, na kevalaṃ puruṣasyaiva, syāpi, vayamapi ca brūmaḥ--kuto'syāpattibhavanam, bhedatvenābhūtatvāt pariṇāmitvenābhūtatvād vandhyāputravat . avyabhicaritānekatvaikagatirhi bhedabhāvaḥ avasthānāmavasthāvataḥ puruṣasya ceti . vayamapi ca brūmaḥ, na kevalaṃ tvadvacanādevāsattvaṃ puruṣasya, tvadvacanasamarthanāya vayamapyasadeva sarvaṃ tvadiṣṭamiti brūmaḥ . kutaḥ ? tvanmate sarvasyābhāvāt, bhavanaṃ hi dvividhaṃ mayā vakṣyamāṇam--itaretarāpekṣadvaitavṛtti sannidhibhavanamāpattibhavanaṃ ca . sannidhibhavanamāpattibhavanābhāve na bhavitumarhati . tiṣṭhatu sannidhibhavanam, idamapi kuto'syāpattibhavanaṃ puruṣasya ? kathaṃ nāsti ? bhedatvenābhūtatvāt pariṇāmitvenābhūtatvād vandhyāputravat, yathā vandhyāputro bhedatvena pariṇāmitvena vā abhūtatvānnāsti tathā tvadiṣṭaṃ sarvamāpattiṃ nānubhavatītyasat . kimarthamitthaṃ viśeṣyate bhedena pariṇāmitvena vābhūtatvāt iti, na punaḥ abhedatvādapariṇāmitvāt ityucyate ? ucyate--bhedo na bhavatītyabhedo bhedādanyo vā syādevamapariṇāmītyabhedatvādapariṇāmitvāditi, nāsya bhedo'stītyabhedaḥ nāsya pariṇāmitvamityapariṇāmitvādabhedatvāditi bahuvrīhisamāso vā syāt . bahuvrīhistāvanna ghaṭate eva anyapadārthatvādanyasyārthasyābhāvāt, ataḥ samanvayābhāvaḥ, samanvayābhāvāt tadabhāvaḥ . tatpuruṣo'pi prasajyapratiṣedhapakṣe na ghaṭate nañaḥ kriyāpadasambandhino'samarthatvāt, tasmād bhedādanya iti paryudāsaḥ syāt, sa ca bahuvrīhitulya evārthata iti bhedatvenābhūtatvāt pariṇāmitvenābhūtatvāt iti sukhagrahaṇārthaṃ śaṅkāpohārthaṃ cetyuktam . bhinnānāṃ hi bhāvānāmavyabhicaritaikatvāpattīnāṃ sarvatvaṃ bhavati, na tvadiṣṭasyaikasyābhinnasyeti, tad vyācaṣṭe --avyabhicaritetyādi yāvad bhedabhāvaḥ sarvatvam . avyabhicaritamanekatvaṃ yasya tadidamavyabhicaritānekatvamekam, tasya gatiḥ pariṇāmastadāpattiḥ, saikatvāpattiranekena vinā na bhavatīti, yathā śukraśoṇitāderanekasyaikatvāpannasyādhyātmikasya . yathoktam— mātu+oyaṃ pitusukkaṃ taṃ tadubhayasaṃsiṭṭhaṃ kalusaṃ kivvisaṃ tappaḍhamaṃ āhāramāhārettā jīvo gabbhattā+e vakkamati . sattāhaṃ kalalaṃ hoti sattāhaṃ hoti abbudaṃ . abbudā jāyate pesī pesīto jāyate ghaṇaṃ .. tandulavai॰ 17 ityādi . bhinnānāṃ vaiṣamyeṇa pariṇatānāṃ śukraśoṇitasaṃsṛṣṭāhārādīnāmaikyāpattyā hi sarvatvaṃ śarīrendriyādeḥ . tathā bāhyamapi sarvatvaṃ, bhūmyambvādivrīhitoyadeśakālādibhinnārthānāṃ vaiṣamyeṇa vipariṇāmamāpannānāmaikyāpattyā sarvatvaṃ dṛśyate, nānyatheti . hiśabdo yasmādarthe, yasmāditthaṃ bhinnārthāvyabhicaritaikagatiḥ sarvatvam, sa hi bhedabhāvaḥ sarvatvam, tasmānnābhinnasyaikasya sarvatvaṃ kasyacit . tasmāt sarvatvābhāvādayuktamucyate puruṣa evedaṃ sarvam iti .
3.27
kiñcānyat, tvaduktaikasarvatāyāṃ tvityādi . eka eva sarvam ityetasyāmekasarvatāyām, sarvaikatāyāmiti vā pāṭhāt sarvaikapuruṣamayatāyāṃ pratyakṣata eva bhinnānekaikasarvatāyā darśanāt pratyakṣavirodhaḥ . grahaṇabhedādanumānavirodhaḥ, grahaṇabhede hi nyāyyo grāhyabheda iti, bhedatvapariṇāmitvādibhāvābhāve sarvatvāpattibhavanābhāvādvānumānavirodhaḥ . tvaduktāsmaduktaikārthyābhāve bhedābhyupagamāt svavacanābhyupagamavirodhaḥ, loke ghaṭapaṭādibhedapratīterlokavirodhaḥ . avikalpaśabdārthādityādi, avikalpaḥ śabdārthaḥ ityabhyupagamya vikalpavyavahārāṅgīkaraṇāccābhyupagamavirodhaḥ, sarvamekam iti vikalpadharmatvena dharmitvena ca tadubhayaviśeṣatvābhyāṃ ceṣṭasya tenaivābhyupagamena nirākaraṇādavikalpaśabdārthasyābhyupagatadharmadharmisvarūpaviśeṣobhayavirodhāḥ . asiddhādihetutā ca, hetoḥ anatiriktaparāparāṇīyojyāyorūpātmakatvāt ityādeḥ pratijñātaikapuruṣābhedāt tvayā asmābhiścoktena nyāyena puruṣābhāvād dharmyasiddherāśrayāsiddhiḥ, tvanmatenārthāntarābhāve'sādhāraṇatā, asmanmatena vipakṣa eva bhāvād viruddhatā sādhāraṇānaikāntikatā vā, sapakṣamabhyupagacchato vā te ghaṭādyavasthābhedād vṛkṣādidṛṣṭāntaṃ vṛkṣaḥ iti puruṣavyatiriktavṛkṣādyavasthābhedābhāve sādhyasādhanobhayadharmadharmyasiddhayo dṛṣṭāntadoṣāḥ, ādigrahaṇād yathāsambhavaṃ kalpanāṃ kṛtvā vaidharmyadṛṣṭāntadoṣā yojyāḥ .
3.28
evaṃ tāvat puruṣamayatvaṃ sarvasyāyuktamityuktam . adhunātideśena niyatyādivādeṣvapi doṣāṃstānevāha — yathā ca puruṣe tathetaradravyārtheṣvapīti niyati-kāla-svabhāva-bhāveṣvapi svaṃ svaṃ prati pratisvaṃ pratyekaṃ yojyam . tamatideśopāyamācaṣṭe, tadyathā --vinidrāvasthāsthāne'bhedaikam, vinidrāvasthā sāmānyalakṣaṇaṃ puruṣasya puruṣavāde suptādyavasthāvyāpitvāt, suptādyavasthā api viśeṣāstasya tadātmatvāditi yathā vyākhyātaṃ tathā niyatyādāvabhedaikatvaṃ niyatyādeḥ sāmānyalakṣaṇamatītānāgatavartamānabālyakaumārayauvanakramayaugapadyādayo nidrādivad viśeṣalakṣaṇamiti vyākhyāya vikalpadvayapratiṣedhastathaiva kartavyaḥ--atha kiṃ yā etā avasthāstā eva niyatyādiḥ ? uta niyatyādirevāvasthāḥ ? yadi tā eva niyatyādiḥ, samudayavādaḥ kṣaṇikavādo vijñānamātratāvādaḥ śūnyatāvāda ityādi . atha niyatyādaya evāvasthāḥ, tathā'bhedaikatvāvasthālakṣaṇatvādiḥ sa eva prapañco ityatastattvaṃ tāvat saṃvadati yadayaṃ bhavati so'sya bhāva iti, sarvagatatvanityatvadeśakālābhedāt . yastu bhavati sa kartaiveti sampradhāryam, bhavateḥ sannidhyāpattibhavanadvayārthatvādastibhavatividyatipadyativartatīnāṃ sannipātaṣaṣṭhānāṃ sattārthatvāt . astyādibhavanaṃ sannidhimātravṛttyeva āpattibhavanapṛthagbhūtam, yadupādānametadabhidhīyate--astirbhavantīparaḥ prathamapuruṣe'prayujyamāno'pyastīti gamyate, vṛkṣa ityastīti gamyate pā॰ ma॰ bhā॰ 2 . 3 . 1 . yojyaḥ . ityato'smāt tattvaṃ tāvat saṃvadati, śeṣaṃ na saṃvadati sarvaṃ tvaduktam . katamat saṃvadatīti cet, yadayaṃ bhavati so'sya bhāva ityetat saṃvadati, tasya bhāvastattvaṃ yena bhūyate yo bhavati sa eva bhāvaḥ, kartṛlakṣaṇāṃ ṣaṣṭhīṃ kṛtvā tasya bhāvaḥ sa bhāvaḥ, itīdamasmaddarśanena saha saṃvadati . kiṃ kāraṇam ? sarvagatatvanityatvadeśakālābhedāt, sarvagatatvena nityatvena ca yathāsaṅkhyaṃ deśakālābhyāmabhedāt, taddhi bhavanaṃ deśe kvacinna na bhavatīti sarvagatatvādabhinnam, kālataḥ satataṃ bhavati na kadācinna bhavatīti nityatvādabhinnam . tasmādabhedādiṣyata etat .
3.29
idaṃ punarna tāvadicchāmaḥ sampradhāryatvāt, yastu bhavati sa kartaiveti sampradhāryam, na hi kartarivihitatippratyayāntabhavatiśabdaśravaṇādeva kartṛtvam, akarturākāśāderapi bhavanādabhavanavyāvṛttimātrasattārthatvād bhavanasya, kāraṇaparyāyatvāt karoterakāraṇakāryamapi bhavatyeva bhavateḥ sannidhyāpattibhavanadvayārthatvādastibhavati-vidyati-padyati-vartatīnāṃ sannipātaṣaṣṭhānāṃ sattārthatvādityetadasvatantrasyāvyāpṛtasyāpi bhavane kāraṇamāha . bhavateḥ sannidhyāpattibhavanārthatvam, asti-vidyati-sannipātānāṃ sannidhimātrabhavanārthatvam, padyativartatyorāpattibhavanārthatvamiti bhāgaḥ savyāpāratvād nirvyāpāratvācca trayāṇāṃ bhavateḥ sāmānyabhavanavācitvāditi apariṇāmitvāt pariṇāmitvādakartṛtvāt kartṛtvācca viśeṣaḥ . asato bhavanābhāvādastyādibhavanaṃ sannidhimātravṛttyeva, sannidhimātrā vṛttirasyeti sannidhimātravṛtti tadastibhavanamāpattibhavanapṛthagbhūtaṃ tato'nyadīṣadbhinnamavyāpṛtamityarthaḥ . syānmatam--sarvatantrasiddhāntena vyākaraṇena viruddhamasvatantrabhavanam, bhavateḥ kartṛvihitatippratyayāntatvāditi . etaccāyuktam, tatraivānujñātatvāt, yadupādānametadabhidhīyata ityādi, idaṃ tu sannidhimātravṛttibhavanamevopādāyābhihitaṃ yatrāpyanyat kriyāpadaṃ na śrūyate tatrāpyastirbhavantīparaḥ prathamapuruṣe'prayujyamāno'pyastīti gamyate . bhavantī vartamānā vibhaktiḥ pūrvācāryasaṃjñayoktā laḍityarthaḥ, tatparo'stiḥ asiḥ, as bhuvi pā॰ dhā॰ 1065 iti dhātuḥ, ikśtipau dhātunirdeśe pā॰ vā॰ 3 . 3 . 108, prathamapuruṣe na madhyamottamayoḥ, aprayujyamāno'pi gamyate'rthasadbhāvādavinābhāvādarthena . tadudāharati --vṛkṣa ityastīti gamyate, kimuktaṃ bhavati ? asti bhavati sannihitamityarthaḥ . nirdiṣṭaṃ sannidhibhavanamubhayoḥ samānalakṣaṇatvādādau .
3.30
āpattibhavanaṃ tu astibhavanamityādi yāvadāpadyata iti . idamapi ceṣadbhinnaṃ sannidhibhavanameva tathāvṛtti, sannihitasya tathā vṛtterāpattibhavanam . athavā tathā vṛttirasya tathāvṛtti, sannihitaṃ ca tathāvṛtti ca taditi sannihitatathāvṛtti, kiṃ tat ? āpattibhavanam, kutaḥ sannihitameva tathā vartata ityucyate ? ucyate --kāraṇe kāryasya sattvāt, kāryaṃ hyaṅkurādi bījādau sannihitameva tathā tathā deśakālākāranimittavaśād vyaktyavyaktirūpeṇa vartate iti . tannidarśayati --yathā ghaṭo bhavatīti, pūrvamaghaṭatvena mṛttvena dṛṣṭaṃ sannihitameva mṛdi ghaṭabhavanaṃ vyaktamityarthaḥ . tatparyāyakathanam --nirvartata āpadyata ityarthaḥ, sannidhibhavanamevāpattībhavati . uktamāpattibhavanamapi .
3.31
anayoranyūnādhikarūpatayā siddhirucyate --sā cetyādi . sāmānyatvāt sannidhibhavanasiddhistāvat sā ca bhoktṛbhogyadvaitabhūtatāyāṃ sannidhisiddhiḥ sannidhibhavanasiddhiḥ, taddhi sannidhibhavanaṃ dvaitabhūtatāyāṃ sidhyati nādvaitatāyāṃ darśitaikabhoktṛbhogyatvāyuktatvādidoṣād na tato nyūnatāyāṃ siddhiradhikatāyāṃ vā dvaitāt, tṛtīyasyābhāvāt . nyūnādhikānupapattau kāraṇamāha --vyatirekābhāvāditi, vyatirekaḥ pṛthaktvena ekasyaiva vṛttiḥ, vināpi bhāvaḥ . tadabhāvād nyūnatāyāmasiddhiḥ, yathā svāminā vinā bhṛtyasya bhṛtyena vinā vā svāminaḥ . ādhikye'pi vyatirekaḥ, yathā bhāvavyatiriktaṃ nāstīti tatheha bhoktṛbhogyavyatirekābhāvāt . ato nyūnādhikābhāvāttaddvaite sannidhibhavanaṃ sidhyati, nādvaitatraitāditāyāmiti .
3.32
tatpratipādanārthamupapattirucyate --na jñeyamantareṇa jñātṛtvam, bhogyasya jñeyatvācchabdādiguṇapuruṣopalabdhidvayapuruṣopabhogārthatvāttajjñeyamāpattibhavanam, tadantareṇa na jñāturjñātṛtvam . kutaḥ ? jñeyāsattvāt . jñeyasyāsattvāditi vaiyadhikaraṇyāt jñasyādharmatvādasiddho heturiti cet, na, jñātṛjñeyayoḥ sambandhitvena sādhyayostadasattvasya dharmatvāt . athavānupapannaṃ jñātṛtvamasajjñeyatvāditi prayogakāle'rthavyākhyā, tacca jñeyasyāsattvādagṛhītajñeyatvāditi . dṛṣṭāntaḥ khapuṣpajñatvavat, yathā khapuṣpaviṣayaṃ jñātṛtvamasajjñeyatvādanupapannamevamasajjñeyaṃ jñātṛtvam . vaidharmyeṇa itarakusumajñatvavat, yathā cūtādikhapuṣpetarakusumajñatvaṃ sajjñeyatvādupapadyate tathā tvadabhimatādvaitajñatvaṃ dvaite satyupapadyeta, tattraitasya jñātṛjñeyavyatirekābhāvāt tadantaḥpātitvāda draṣṭāramantareṇa jñeyatvam jñāturasattvāt, vandhyāsutajñeyaghaṭatvavat, vaidharmyeṇa itarasutajñeyaghaṭatvavat . evameva hi jñeyasya jñeyatā . na bhogyamantareṇa bhoktṛtvam, bhokturasattvāt, khapuṣpamakarandabhramaravat, vaidharmyeṇa itarakusumamakarandabhramaravat . evameva hi bhokturbhoktṛtvam . na bhoktāramantareṇa bhogyam, bhokturasattvāt, vandhyāsutāyauvanavardhitakavat, vaidharmyeṇa itarasutāyauvanavardhitakavat . evameva hi bhogyasya bho>gyatvam, tatsambandhitvāt . yadapi ca tathā tathā vartanaṃ bhavanaṃ rūpādau tadapi naikaikasmādapariṇāmino vā sattvamiti . athavā pṛthak sādhanam--jñātṛtvamupapadyate sajjñeyatvāditarakusumajñatvavat . vaidharmyeṇānupapannamasajjñeyatvāt khapuṣpajñatvavaditi . evaṃ hi jñāturjñātṛtvam, yo hi sajjñeyaṃ jānīte sa tu mukhyo jñātā, yathā salilaṃ salilam iti vidvān . yaḥ punarasajjñeyaṃ vijānīte sa tu na jñātā, yathā mṛgatṛṣṇikāṃ salilam iti vidvān . evaṃ tāvat jñātaiva, na jñeyam ityetad darśanaṃ nirastamadvaitam, adhunā jñeyameva, na jñātā ityetannirasyate --na jñātāramityādi, jñātāramantareṇa, tatparyāyaṃ darśayati --upadraṣṭāramiti, jñātrā vinā na jñeyatvaṃ jñāturasattvāt, atrāpi pūrvavat asajjñātṛtvāt iti vā hetuḥ . sādharmyadṛṣṭānto vandhyāsutajñeyaghaṭatvam, vaidharmyeṇa itarasutajñeyaghaṭatvam . viparyayeṇa vā pūrvavat sādhanadvayam, parasparāpekṣajñātṛjñeyatvasādhyatayā vā vaiyadhikaraṇyaparihāreṇa heturvācyaḥ . evameva hi jñeyasya jñeyatā bhavitumarhati yadi kenacidanupahatendriyajñānena jñāyate, yathā anupahatendriyabuddhipuruṣajñeyaghaṭavat madhyasthena tarkāgamakuśalena vipaścitā pramātrā vā jñeyaṃ sādhanaṃ yatheti . tathā na bhogyamantareṇa bhoktṛtvam, asadbhogyatvāt khapuṣpamakarandabhramaravat, vaidharmyeṇa itarakusumamakarandabhramaravat sadbhogyatvād bhoktṛtvamiti tatsādharmyeṇa vā, vaidharmyeṇa khapuṣpabhramaravat, parasparāvadhikaṃ vā pūrvavad bhoktṛbhogyatvasādhanam . atrāpi ca evameva hi bhokturbhoktṛtvamiti grantho draṣṭavyaḥ . tathā na bhoktāramantareṇa bhogyamasadbhoktṛtvād vandhyāsutāyauvanavardhitakavat, sadbhoktṛkaṃ bhogyatvāditarasutāyauvanavardhitakavat, pūrvavadevātrāpi vyākhyā yāvadevameva hi bhogyasya bhogyatvamiti . yugapadvā parasparasambaddhasattākau bhoktṛbhogyau, tatsambandhitvāt tayoḥ sambandhitvāditi ayamarthapradarśanahetuḥ, prayogahetustu sambandhitvāt ityeva . yathā sambandhī bhrātā sambandhinā itareṇa bhrātrā vinā na bhavati kanīyān jyāyasā jyāyān vā kanīyasā tathā bhoktṛbhogyau, yathā sadalaṅkārau dampatītyevamādidṛṣṭāntairbhoktṛbhogyasambandhitvasiddhiranyonyāvinābhāvinīti prāguktaṃ sannidhibhavanaṃ dvaite sati sidhyatīti .
3.33
adhunetarat --yadapi ca tathā tathā vartanaṃ bhavanaṃ rūpādau tena tena prakāreṇa anyathānyathā cāpattibhavanaṃ rūpe rase gandhe sparśe pṛthivyādau gavādau ghaṭādau ca sakalajagadvartavivartarūpaṃ tadapi naikaikasmāt, ekameva ekamekaikaṃ puruṣādi, tasmādekasmādekasmānna bhavati . kiṃ tarhi ? yadanekamekaṃ tasmādanekasmādekasmād sannidhimātrabhavanāt, āpattitvāt, vrīhivat . nāpyadvaite, anarthakāpattyabhāvāt . kintu saṅghātātmakatvāt gṛhaghaṭapṛthivyādivat parārthatvam . tathā cakṣurādayo'pyādhyātmikā iti ā cakṣurādeḥ parārthā yāvacca rūpādidvyaṇukādayaḥ . bhedātmakena cānena bhavitavyaṃ kāraṇatvāt tantvādivat, parārthārthena ca śabdādyupalabdhyarthatvāt . kiṃ hi kāraṇaṃ rūpādi dṛṣṭamekaṃ svārthaṃ ca ? bhavati . apariṇāmino vā sannidhimātrabhavanāt na iti vartate . kiṃ tarhi ? pariṇāmina evāpattibhavanayogyād bhavati . kutaḥ ? āpattitvāt āpattibhavanatvād vrīhivat, yathā vrīheranekaikasya rūparasādiparamāṇudvyaṇukādisaṅghātādyaṅkurādyāpattiraṅkurādervā bhūmyambvādideśakālādisaṅghātatvād vrīhyāpattistathaitadanekātmakaikamāpattibhavanam . nāpyadvaite, itthaṃ tāvat svaviṣayadvaite sati āpattibhavanam, paraviṣayadvaite satyevāpattibhavanamidamucyate --nāpyadvaite paraviṣayadvaitābhāve bhavatyāpattibhavanam, anarthakāpattyabhāvādevaikasyādvitīyasya kasmaicidarthamakurvataḥ . kintu saṅghātātmakatvāt parārthatvamiti sambandhaḥ, saṅghātātmakabhavanāt pārārthyam, saṃhatyakāriṇāṃ hi pārārthyaṃ nānarthakyaṃ na svārthatvaṃ nānyonyārthatvaṃ ca kevalam . dṛṣṭānto gṛhaghaṭapṛthivyādivat, yathā gṛhaghaṭapṛthivyādayaḥ saṅghātātmakāḥ svataḥ pṛthagbhūtapuruṣārthāḥ nānarthakā na svārthā nānyonyārthāḥ puruṣārthameva cānyonyārthāḥ strīśobhanārthālaṅkāravat . tathā cakṣurādayo'pyādhyātmikā iti dṛṣṭāntabāhulyāt parārthavyāpitāṃ darśayati, ityā cakṣurāderiti cakṣurādayo'pi sūkṣmādhyātmikā vivecyā yāvat parārthā yāvacca rūpādidvyaṇukādayaḥ, kimaṅga punargṛhaghaṭapṛthivyādayaḥ sthūlā grāmārāmādayaśceti ?
3.34
yat punariṣyata ekaṃ kāraṇaṃ puruṣādi iti tanna vayamabhyupemaḥ . tvanmatenāpyekaṃ cet kiñcit pārārthyakāraṇamiṣyate tadabhyupagamya bhedātmakena cānena bhavitavyamiti pratijānīmahe, kāraṇatvāt tantvādivat, tantukapālādayo hi kāraṇatvāt paṭaghaṭādīnāṃ kāryāṇāṃ rūpādituṭyaṃśvādisaṅghātarūpā anekātmakā eva kāraṇabhāvaṃ bibhrato dṛṣṭā nānyathā tathā tenāpi tvadiṣṭena kāraṇena bhavitavyamanekātmakena . parārthārthena ca bhavitavyam iti vartate, parasmai parārthaḥ, parārtho'rthaḥ kāryaṃ yasya kāraṇasya tena kāraṇena parārthakāryeṇa bhavitavyaṃ kāraṇatvāt tantvādivadeva, yathā devadattaśītatrāṇādyarthe paṭakāryāstantavastathā tena kāraṇena tvadiṣṭena bhavitavyam . sa katamo'rtha iti cet, ucyate --śabdādyupalabdhyarthatvāt, ādigrahaṇācchabdādyupalabdhirādirguṇapuruṣāntaropalabdhiranta ityādyantopabhogadvayaṃ puruṣasyārthaḥ, so'syāpattibhavanasya parārthārthaḥ . tasmācchabdādyupalabdhyarthatvāt parārthārthena tena kāraṇena bhavitavyam . kiṃ hi kāraṇaṃ rūpādi dṛṣṭamekaṃ svārthaṃ ca ? iti kāraṇasyānekaikatvāvinābhāvaṃ pārārthyāvinābhāvaṃ ca svārthaikyābhāvaṃ ca darśayati, vipakṣa eva nāstītyabhiprāyaḥ . rūpādigrahaṇaṃ tu pakṣatvād rūpādīnāṃ saṅghātapārārthyapariṇāmitvaiḥ sannidhibhavanavailakṣaṇyaṃ darśayati .
3.35
taditthaṃ dvaite tvityādi . dvividhapuruṣopabhogārthamanekātmikāyāḥ prakṛterityādinā granthena tadāpattibhavanasvarūpavarṇanam . prakriyante vikārāstata iti prakṛtiḥ, pradhīyante'smin mahadādaya iti pradhānam, bahūnāṃ dhānaṃ bahudhānakam, amaraṇādavināśādamṛtam, ityādyanvarthanāmikāyāḥ prakṛteranekātmikāyā ātmabhiḥ sukhaduḥkhamohaiḥ prakāśapravṛttiniyamātmakaiḥ prāgabhihitācāryapavanapāṣāṇavat svapareṣāṃ nartikāparṇanāvāmātmanaśca pratipatticalanadharaṇakaraṇairiveti . te hi vaikārikataijasabhūtādivikārarūpāḥ sukhaduḥkhamohāḥ prakāśapravṛttiniyamātmakāḥ sattvarajastamolakṣaṇā guṇāḥ sāmyāvasthāyāṃ prakṛtiḥ ityucyante, vaiṣamyeṇa tu pariṇāmānukramamāpannāḥ parasparāvinirbhāgavṛttayo'ṅgāṅgibhāvena pariṇāmād vikārībhavantaḥ śabdādīnārabhante, tairmahadā- dinā pariṇāmānukrameṇārabdhāḥ śabdādayo'pi tadātmakā eva, śabdādipariṇāmānukramaṃ sādhanānuṣaṅgeṇa svayameva vakṣyati, tadātmakatvaṃ tāvat sādhyate, tadātmakā eva sukhādyātmakā eva śabdādayaḥ, tadātmakatvābhivyaktakāryatvāt, te sukhādaya ātmā tadātmā, tadbhāvastadātmakatvaṃ sukhādyātmakatvam, tadātmakatvenābhivyaktaṃ kāryaṃ yeṣāṃ te tadātmatvābhivyaktakāryāḥ śabdādayaḥ, tadbhāvāt tadātmatvābhivyaktakāryatvāt, mṛtpiṇḍakāryaśivakādimṛttvavat, yad yadātmatvenābhivyaktakāryaṃ vastu tat tadātmakameva dṛṣṭam, yathā mṛdaḥ kāryaṃ piṇḍaḥ, tasya kāryaṃ śivakaḥ, evaṃ krameṇa stūpakakuśūlakādi yāvad ghaṭaḥ kapālāni vā mṛdātmakānyeva kāryāṇi, maulasya kāraṇasyātmanā vinā uttarottareṣāṃ kāryāṇāmabhāvādādau madhye'vasāne ca mṛdātmakatvaṃ dṛṣṭamevaṃ śabdādayaḥ sukhādīnāṃ kāryam, śabdādikāryaṃ tvākāśādi, tatkāryaṃ ca gavādi ghaṭādi, sarvaṃ sukhādyātmakatvenābhivyaktaṃ tadātmakamiti grāhyam . kathaṃ sukhādyātmakatvena śabdādi kāryamabhivyaktamiti cet, sukhādyupalabdheḥ . sukhātmakānāṃ cetyādinā taddarśayati yāvadātmatvenābhivyaktaṃ kāryameṣāṃ śabdādīnāmiti gatārtham . evaṃ tāvad bhūtādināhaṅkāreṇārabdhāḥ śabdādayaḥ .
First 35 of 156 passages. Read on
Linked texts (1)
- Dvādaśāranayacakra — Mallavādin, Sanskrit