Pramāṇa · Search · About · API

Dvadasharanayacakra 5.2

Nyāyāgamānusāriṇī 5.2

Language
Sanskrit

5.2

evamanantaranayenābhihite bravītyuttaraḥ --satyametad yaducyate tvayā bhavatīti bhāvaḥ iti . kintvidaṃ dravyamevārthaḥ iti virudhyate, dravyaṃ ca bhavye pā॰ 5 . 3 . 104, dravatīti dravyaṃ drūyata iti vā dravyamiti kartṛkarmasādhanavyutpattimātrabhede satyapi arthabhedābhāvāt sarvasarvātmakatvācca dravyameva pṛthivyādivrīhyādibhāvena bhavati nānyaḥ kaścidbhāvo'sti ityetadavadhāraṇaṃ virudhyate, kena saha virudhyate ? abhyupagamena, yasmāt tvayaivābhyupagataṃ viśeṣaṇaṃ dravyaṃ bhavatīti bhāvaḥ iti bhavanalakṣaṇasya prakṛtyarthasya sādhyasya dravyalakṣaṇena pratyayārthena sādhanena kartrā viśeṣaṇāt taddvyarthatābhyupagateti, viśeṣaṇaviśeṣyayośca bhedāt dravyamevārthaḥ iti pūrvo'bhyupagamo virudhyate, itarathā vaiyarthyaṃ paunaruktyaṃ vā syād dravyaṃ bhavati iti . athavā prakṛṣṭakālenābhyupagamena virudhyate iti kiṃ citramāyatyām ? kintu svavacanena vā virudhyate iti vartate, vāśabdasya vikalpārthatvāt samuccayārthatvādvā abhyupagamena svavacanena ca virudhyata iti, ata āha --tadavayavena vā, bhavati iti dravyam iti vā viśeṣaṇaviśeṣyabhedānupādāne'pi ekasminneva pade prakṛtipratyayārthabhedopādānāt, bhū sattāyāṃ prakṛtiḥ, laṭpratyayaḥ kartari, tau prakṛtipratyayau pratyayārthaṃ saha brūtaḥ pradhānopasarjanabhāvena, yathā rājapuruṣau puruṣārthamiti, tathā dravyamityatrāpi dru gatau pā॰ dhā॰ 945 kṛtyalyuṭo bahulam pā॰ 3 . 3 . 113 iti kartṛkarmādyanyatamasādhane yatpratyaye prakṛtipratyayabhedābhyupagamāt . kiṃ kāraṇam ? yat tadbhavati tasya bhāvatvādapi, yat tat tvadiṣṭaṃ dravyaṃ tad bhāvo'pi kriyāpi, kriyā bhāvaḥ pravṛttiriti paryāyāḥ, bhāvasyāpi bhāvāt bhavatīti bhāvaḥ iti vyutpatteḥ dravyam iti bhavati iti ca vacanād bhavanasya dravyād bhinnatvāt . ato'nyathā'sattvāt, yadi dravyaṃ bhāvo'pi na syāt kriyāpi na syāt tatastadasat syādabhāvatvādakriyatvāt khapuṣpavaditi . tasmād dravyakriyayoḥ sattvād yaduktaṃ tvayā dravyamātramutkṣepaṇādi iti tadasat .

Linked texts (1)