Pramāṇa · Search · About · API

Dvadasharanayacakra 5

Nyāyāgamānusāriṇī 5

Language
Sanskrit

Contents

5.1

om̐ arham

5.2

evamanantaranayenābhihite bravītyuttaraḥ --satyametad yaducyate tvayā bhavatīti bhāvaḥ iti . kintvidaṃ dravyamevārthaḥ iti virudhyate, dravyaṃ ca bhavye pā॰ 5 . 3 . 104, dravatīti dravyaṃ drūyata iti vā dravyamiti kartṛkarmasādhanavyutpattimātrabhede satyapi arthabhedābhāvāt sarvasarvātmakatvācca dravyameva pṛthivyādivrīhyādibhāvena bhavati nānyaḥ kaścidbhāvo'sti ityetadavadhāraṇaṃ virudhyate, kena saha virudhyate ? abhyupagamena, yasmāt tvayaivābhyupagataṃ viśeṣaṇaṃ dravyaṃ bhavatīti bhāvaḥ iti bhavanalakṣaṇasya prakṛtyarthasya sādhyasya dravyalakṣaṇena pratyayārthena sādhanena kartrā viśeṣaṇāt taddvyarthatābhyupagateti, viśeṣaṇaviśeṣyayośca bhedāt dravyamevārthaḥ iti pūrvo'bhyupagamo virudhyate, itarathā vaiyarthyaṃ paunaruktyaṃ vā syād dravyaṃ bhavati iti . athavā prakṛṣṭakālenābhyupagamena virudhyate iti kiṃ citramāyatyām ? kintu svavacanena vā virudhyate iti vartate, vāśabdasya vikalpārthatvāt samuccayārthatvādvā abhyupagamena svavacanena ca virudhyata iti, ata āha --tadavayavena vā, bhavati iti dravyam iti vā viśeṣaṇaviśeṣyabhedānupādāne'pi ekasminneva pade prakṛtipratyayārthabhedopādānāt, bhū sattāyāṃ prakṛtiḥ, laṭpratyayaḥ kartari, tau prakṛtipratyayau pratyayārthaṃ saha brūtaḥ pradhānopasarjanabhāvena, yathā rājapuruṣau puruṣārthamiti, tathā dravyamityatrāpi dru gatau pā॰ dhā॰ 945 kṛtyalyuṭo bahulam pā॰ 3 . 3 . 113 iti kartṛkarmādyanyatamasādhane yatpratyaye prakṛtipratyayabhedābhyupagamāt . kiṃ kāraṇam ? yat tadbhavati tasya bhāvatvādapi, yat tat tvadiṣṭaṃ dravyaṃ tad bhāvo'pi kriyāpi, kriyā bhāvaḥ pravṛttiriti paryāyāḥ, bhāvasyāpi bhāvāt bhavatīti bhāvaḥ iti vyutpatteḥ dravyam iti bhavati iti ca vacanād bhavanasya dravyād bhinnatvāt . ato'nyathā'sattvāt, yadi dravyaṃ bhāvo'pi na syāt kriyāpi na syāt tatastadasat syādabhāvatvādakriyatvāt khapuṣpavaditi . tasmād dravyakriyayoḥ sattvād yaduktaṃ tvayā dravyamātramutkṣepaṇādi iti tadasat .

5.3

tasmācca na ekaṃ sarvam anantaranayadarśanam, na sarvamekaṃ puruṣaniyatyādivikalpavidhividhinayadarśanam, nāpi vidhyubhayadarśanaṃ kartrakartṛbhūtaṃ prakṛtipuruṣamidam, nādhiṣṭhātradhiṣṭheyamidamitīśvarakāraṇaṃ pradhānopasarjanabhūtaṃ prāṅnirdiṣṭam, kiṃ tarhi ? ubhayaṃ kartṛ bhavanasya pradhānaṃ ca tulyabalatvādasya bhāvo bhavatīti sāmānyena, kiṃ punastadubhayamityata āha --dravyaṃ bhāvaśca . atra bhāvaśabdaḥ kriyāvacanaḥ kriyā bhāvo dhātuḥ pā॰ vā॰ 1 . 3 . 1 iti lakṣaṇāt .

5.4

tasmāddvayaṃ dvayaṃ sarvaṃ ghaṭapaṭādi bhavati pacatyādivat . tatra sammūrchitasarvaprabhedanirbhedam, sammūrchitāḥ saṃsṛṣṭāḥ avinirbhāgena sarve prabhedāḥ pacipaṭhibhujigamyāsiśayyādayaḥ kṛṣṇagauradanturahrasvadīrghatādayaśca yasmiṃstat sammūrchitasarvaprabhedaṃ tat sarvatra svarūpasamavasthānād nirbhedaṃ ca tadagṛhītataraṅgādiprabhedasaraḥsalilavat tat teṣāṃ bījamāśrayo dravyamityetad dravyalakṣaṇam . tathābhavanavinābhūtasannidhivastutvavyaktiḥ kriyā, tena prakāreṇa pacipaṭhigamyādinā bhavanaṃ tathābhavanam, tena bhavanena vinābhūtaḥ sannidhiḥ śaktimanmātrāvasthā śaktyanabhivyaktiryasya vastunastat tathābhavanavinābhūtasannidhivastu, tasya bhāvo vastutvam, tadvyaktiḥ vastuśaktyabhivyaktiḥ kriyā ityetat kriyālakṣaṇam . pravṛttiḥ kriyā bhāva iti paryāyakathanam .

5.5

tasya dvayasya svatantrasya bhāvasya nidarśanam --vadanagatetyādi yāvad niṣkālavaditi . māyākārakavadane vyavasthitaḥ kramo yāsāmākārā rūpāṇi parimāṇāni ca tā māyākārakapatākikāḥ, tāsāṃ santānasya niṣkālavat . pṛthak tayoḥ svarūpavyākhyānārthamāha --māyākārakavad dravyādanutpādavyayātmakāt pṛthivyādermūlādaya iti jagad dārṣṭāntikaṃ dṛṣṭāntena māyākārakeṇa samīkurvan dravyaṃ vyācaṣṭe kriyāṃ ca yathāsvaṃ patākikāmālāvat kriyātmāna iti ca . yā yā svā yathāsvaṃ patākikāmālā avyavacchedena nīlapītādivarṇā hrasvadīrghāditanusthūlādisaṃsthānapramāṇā niyatā eva krameṇa niṣkasanti tathā pacati gacchati ityādikriyā dravyād devadattāderiti . tato'nyā api ca tāstena vinā na bhavanti, so'pi tābhirvinā na bhavati, atha ca niyatākārarūpaparimāṇāstāḥ sa ca tatpariṇatavyaktiriti dvayamapi bhavatīti .

5.6

evaṃ tasminneva dravyakriyātmani vastunyantarbhāvāt padārthāntarakalpanāvaiyarthyam kriyāmātratvād guṇādyāśritapadārthānām . dravyajātibhedaparikalpanāvaiyarthyaṃ ca sarvadravyāṇāṃ kriyāvattvāditi tatpradarśanārthamāha— dravyavaddravyasaṃyojanaviyojanotkṣepaṇāpakṣepaṇāditathābhavanaviśeṣaṇasamavayanādayo bhavanameva dravati jānāti icchati dveṣṭi dhvanati yatate saṃyunakti viyunakti śvetate ityādi . pṛthivyādisaṃyojanaviyojanotkṣepaṇāpakṣepaṇatathābhavanaviśeṣaṇasamavayanādibhavanena vinā na dravyabhedāḥ sambhavanti yāvadantyaṃ dravyam, pṛthivyādinā vinā na saṃyojanaviyojanotkṣepaṇāpakṣepaṇatathābhavanaviśeṣaṇasamavayanādayo na mūlādibhāvo veti dravyabhāvaparigrahaḥ . evaṃ ca kṛtvoktam--na hi kiñcit svasminnātmani muhūrtamapyavatiṣṭhate vardhate yāvadanena adravyadravyavaddravyasaṃyojanetyādayaḥ, guṇādayastāvat kriyaiva iti prāguktam, adhunāpyucyate taddvāreṇa jātyabhedaśca . dvividhaṃ hi dravyam--adravyamanekadravyaṃ ca . nāsya dravyaṃ samavāyikāraṇamityadravyamātmākāśakāladikparamāṇvākhyam . dravyavad dravyaṃ tu dvyaṇukādi mahāpṛthivīparyantam . tasya dvividhasyāpi dravyasya jātibhedābhāvaḥ, yasmāt saṃyojanaṃ prāptiḥ kriyā pariṇatilakṣaṇā, saiva saṃyogo guṇo'ṇvākāśādīnām, ātmākāśāderapi pariṇamanakriyāvattvāduktavadakriyasyāsattvāt . evaṃ viyojanaṃ vibhāgaḥ kriyāmātraṃ na guṇaḥ . tathā rūpyate'kṣibhyāmiti rūpam, rasyate jihvayeti rasaḥ, evaṃ gandhasparśaśabdā anye ca saṅkhyādayo neyā buddhyā saṅkhyāyamānatvāt . utkṣepaṇāpakṣepaṇādīti ūrdhvakṣepaṇādikriyā dravyadharmo dravyaprabhedaḥ . tathābhavanamiti sattāsāmānyaṃ dravyasyaiva samānasya bhavanam, yat samānena bhūyate . viśeṣaṇamiti viśeṣaḥ kriyaiva yena nīlādinā gamanādinā kriyāmātreṇa dravyasya viśeṣeṇa bhavanaṃ sa sa viśeṣaḥ . samavayanaṃ sambandhaḥ, so'pi saṃyoga eva, sam ityekībhāvenāvayavānāmavasthānaṃ tantvādīnāṃ paṭāditvena samavāya iheti kāryakāraṇayorekībhavanam . ādigrahaṇād yāvatsamavāyidravyaṃ bhedāt samavāyānantyaṃ darśayati ṣaṭpadārthaparimāṇābhāvaṃ ca pariṇāmadharmānantyāt kriyāguṇādipadārthānantyācca . bhavanameva bhāva eva kriyaiva, na guṇādayaḥ santīti bhavanaśabdena kriyāṃ darśayati . idānīṃ dravyaṃ darśayitukāma āha --dravatītyādi yāvacchvetata ityādi kārakaṃ tallakāreṇa kartṛvācinā drujñeṣidviṣidhvaniyatisaṃyujiviyujiśvitīnāṃ sādhyānāṃ kriyāviśeṣāṇāṃ sakartṛkāṇāmabhidhānāt .

5.7

tayoranyonyarahitayordravyakriyayorabhāvapradarśanārtho granthaḥ --pṛthivyādisaṃyojanetyādi yāvad dravyabhāvaparigrahaḥ . ādau tāvad bhavanena kriyayā bhāvena vinā na dravyabhedāḥ sambhavanti pṛthivyādayo yāvadantyaṃ dravyaṃ paramāṇudravyamiti, pṛthivyādinetyādi yāvanna mūlādibhāvo vetyuktānāmeva dravyabhedānāmabhāve saṃyojanādayaḥ kriyābhedā na santītyādi tenāniṣṭāpādanam . tasmād dravyabhāvaparigraho yukta ityupanayati, itiśabdasya hetvarthatvāt .

5.8

evaṃ ca kṛtvetyādi yāvadapāyena vā yujyata iti bhāṣyakāreṇa sāṅkhyādāhṛtyokto jñāpakagranthaḥ vardhitavyamapāyena vā yujyate pā॰ ma॰ bhā॰ 1 . 2 . 64 . na hi kaścidartho dravyaṃ svasminnātmani nirbhedanirupākhye muhūrtamapi avatiṣṭhate, apiśabdād yāvat samayamapi nāvatiṣṭhate, vardhate yāvadanena vardhitavyam, yāvadanena apetavyaṃ tāvadeva apāyena yujyate, sannihitavyaktiyuktatvāt . yadi tu dravyamityevākriyamabhaviṣyat tato nābhaviṣyat, prāk tadā vā paścācca so'yamasminneva dravyakriyātmakavastuvāde ghaṭate, na paramataikāntadravyapariṇāmavāde nāpi satatapravṛttakṣaṇikavāde . tad vyācaṣṭe --na hi kaścidartho dravyam, na hi kiñcit iti prāptasya sāmānyanapuṃsakanirdeśasya arthaḥ iti pum̐lliṅgena viśeṣya vyākhyānam, yathoktam --avyakte guṇasandehe napuṃsakaliṅgaṃ prayoktavyam, jāyamānaṃ hi dvayameva jāyate--pumān strī vā, tathāpi vaktāro bhavanti--kimasya jātam ? iti pā॰ ma॰ bhā॰ 1 . 2 . 69 . punarapi cārthaśabdaparyāyamāha --dravyamiti bhāṣyakāramatenaiva, svasminnātmani dravyātmanītyarthaḥ, nirbhedanirupākhye gamanaspandananimeṣonmeṣādibhedavirahite tasya bhedavirahitasya nirupākhyatvāt, taddhi dravyaṃ dharmarahitamupākhyātumaśakyam, anupākhyatvāccāsadeva syāt, atastad muhūrtamapi nāvatiṣṭhate pariṇatikriyāvirahitam . tad vyācaṣṭe --apiśabdād yāvat samayamapi nāvatiṣṭhate nālikālavastokaprāṇocchvāsaniḥśvāsakramahānyā, tataḥ paraṃ sūkṣmakālābhāvāt . etena svātmanyanavasthānavacanena vṛddhihānisatatasampravṛttirūpaṃ sarvaṃ vastu iti dravyapratyākhyānameva kṛtam . vardhate yāvadanena vardhitavyamiti tu punaḥ yat parimāṇamasya yāvat iti niyataparimāṇāṃ vṛddhiṃ padmādīnāmiva sādhikasahasrayojanāt parato na bhūtāṃ kadāciditi darśayatā tasyaiva dravyasyāvasthitasyāvasthāviśeṣa eva vṛddhiriti darśitaṃ bhavati . tathāpāyo'pi, yāvadanenāpetavyaṃ tāvadevāpāyena yujyata iti yāvacchabdārthamadhikṛtaṃ bhāvayati, yathā sūkṣmanigodāparyāptakajīvasyāvaraṇāntarāyakṣayopaśamakṛtayogopayogasvarūpasyākṣarānantatamabhāgopalambhamātre'vaśyamavatiṣṭhate jñānadṛṣṭyāvaraṇavīryāntarāyodayajanitopaghātayogopayogahāniḥ, na tataḥ paraṃ hīyate, anyathā tasyajīvatvaprasaṅgāditi . tasmād yāvadvacanād dravyamevāvasthitaṃ vardhate'paiti vā, na ca vṛddhyapāyarahitasamavasthitatve satyapi, ityeṣo'sya granthasyārthaḥ . tasmādayamapi grantho dvyātmakadarśanenaiva netuṃ śakyate, nānyatheti pratipattavyam . kiṃ kāraṇam ? sannihitavyaktiyuktatvāt, sannihitasya avasthitaśaktereva vyaktirāvirbhāvaḥ salilasekena bhūmigandhasya, tasyā vyakteryuktatvāt dravyaṃ ca kriyā ca bhavati iti grāhyam, anyathā tadayukterasatkāryavādaprasaṅgādasambhavācca .

5.9

dravyameva, kriyaiva ityanayorvādayorayuktirucyate . tatra dravyameva iti tāvanna yujyate . katham ? yadi tu dravyam ityevākriyamabhavanamabhaviṣyad vṛddhivyayarahitamapariṇāmaikāntarūpaṃ yadyabhaviṣyat tato nābhaviṣyaditi kriyātipattau ḷṅ, na bhavanamevāpadyata iti na bhavatyevetyarthaḥ, kriyā bhavanaṃ pravṛtti apravṛttatvāt, khapuṣpavat . bhavadeva hi bhavati . khapuṣpamapi vā'bhaviṣyat, abhavadbhavanāt, dravyavat . ātmādyapi ca pravṛttameva, dravyatvāt, tantuvad bījavat . tathā ca caitanyādilakṣaṇatā ātmādestathābhavanapravṛttisāmarthyāt satyapi dravyatvatulyatve . atha tu pravṛttirityevādravyā tato naiva syāt sā prāk paścāt tadā vā'dravyatvā- rityarthaḥ, yadi na pravarteta na pariṇamet na kriyāpi syāt dravyaṃ prāk kenacid gamanādiprakāreṇāvṛttam tadā vā iti sāmānyakālavācinā śabdena idānīmapi nirdeśakāle tadapravartamānam paścāccaiṣyatkāle'pyapravartiṣyamāṇaṃ na syādityarthaḥ, apravṛttatvāt . kimuktaṃ bhavati ? prāg nāsīt idānīmapravṛttatvāt khapuṣpavat . idānīṃ na syāt prāgapravṛttatvāt khapuṣpavat, paścānna bhaviṣyati idānīmapravṛttatvāt khapuṣpavadevetyabhūtaṃ tat syād dravyaṃ kriyāśūnyatvāt pariṇāmaśūnyatvādapravṛttatvādityarthaḥ . bhavadeva hi bhavati, pravartamānameva hi kenaciddharmeṇa mṛdiva śivakādinā bhavati, na nirupākhyam . yadi nirupākhyamapi syāt khapuṣpamapi syāt, khapuṣpamapi vā'bhaviṣyad bhavati bhaviṣyati ca tvadabhimatadravyavat abhavadbhavanāditi akriyabhavanādityarthaḥ .

5.10

syānmatam, anaikāntikametat--abhavadbhavanāt khapuṣpamapi bhaved dravyavat, dravyamapi mā bhūdapravṛttatvāt khapuṣpavaditi . kasmāt ? ātmākāśādīnāmapravṛttibhavanānāṃ sattvadarśanādapariṇāmitvādityartha iti . etaccāyuktam, tadvipakṣatvāsiddheḥ, yasmād ātmādyapi ca pravṛttameva dravyatvāt tantuvad bījavaditi . yathā tantavastantvavasthāyāṃ paṭāvasthāyāṃ ca pravṛttatvād bhavantyeva tathā ātmādayaḥ, evaṃ bījameva hyaṅkurādibhāveṣu pravṛttameva tathātmādaya iti dṛṣṭāntadvayopādānād nyāyavyāpitā pradarśyate . yathoktam --asti-bhavati vidyati-padyati-vartatayaḥ sannipātaṣaṣṭhāḥ sattārthāḥ iti . tasmāt tena tena prakāreṇa pariṇamamānaṃ pravartamānaṃ vastu bhavatītyucyate, svena svena ca pāriṇāmikena prakāreṇa bhavati pariṇamatīti . atropacayahetumāha --tathā ca caitanyādilakṣaṇatetyādi yāvat tulyatve . satyapi tulye dravyatve'styeva jīvadravyāṇāmajīvadravyāṇāṃ ca bhavanaviśeṣaḥ . tadyathā--jīvadravyasya caitanyavīryāmūrtyasaṅkhyātapradeśāvagāhādistathābhavanapravṛttisāmarthyam, ajīvadravyeṣvapi pudgalānāṃ rūparasādikarmadoṣakarmādi tathābhavanasāmarthyam, yathāsaṅkhyaṃ ca dharmādharmākāśakālānāṃ gatisthityavagāhavartanāstathābhavanasāmarthyāni . tasmādātmāderdravyatvatulyatve satyapi tathābhavanapravṛttisāmarthyāccaitanyādiprativiśiṣṭalakṣaṇatopapadyate .

5.11

evaṃ tāvad dravyasya kriyāvirahitasyābhāva uktaḥ, tayaiva yuktyā kriyāyā api vinā dravyeṇāsattvamityata āha --atha tu pravṛttirbhūtirityevādravyā pratikṣaṇapravṛttyuparamalakṣaṇā bhūtirityeva, evetyavadhāraṇādadravyā dravyavirahitā kriyaivetyarthaḥ, tato naiva syāt sā pūrvavat prāk paścāt tadā vā'dravyatvādabhūtatvāt khapuṣpavaditi tathaiva vyākhyeyaṃ nirbījatvādasthitatvādityādiparyāyaistriṣvapi kāleṣu sādhanāni dabhūtatvād nirbījatvādasthitatvāt... ...khapuṣpavat . bhavadeva hi bhavati dravyārthataḥ . khapuṣpamapi vā syādadravyatvād bhāvavat . bhūtārthasāmarthyādeva hi pravṛttiḥ . guṇādyapi ca dravyameva vṛttatvāt tantvādivat . evaṃ kriyāpi dravyeṇa vinā nāsti . bhavatīti bhāvaḥ . yato'sau bhavatīti bhāvaḥ tad bhavanam . ata eva ubhayaniyamaḥ--prakṛtipara eva pratyayaḥ prayoktavyaḥ, pratyayaparaiva prakṛtiḥ . yojayadbhiriti viśeṣaḥ . bhavadeva hi bhavati dravyārthata iti sthitirūpaṃ dravyārthabhavanamācaṣṭe . etadanicchato'sthitabhavanasādharmyāt khapuṣpamapi vā syādadravyatvād bhāvavat kriyāvat, aniṣṭāpādanametat . bhūtārthasāmarthyādeva hi pravṛttiḥ, dravyārthasāmarthyādeva yasmāt pravṛttiḥ kriyā, na nirbījetyarthaḥ . atrāpi pūrvavadanaikāntikatvāśaṅkā--nanu nirbījaguṇādipravṛttirdṛṣṭeti . atrottaramāha --guṇādyapi ca dravyameva vṛttatvāt tantvādivat tantubījamṛdādivaditi prāgvat, iha tu dravyabhavanamantareṇa pravṛttyabhāva iti pradarśyopaneyamiti viśeṣaḥ . evaṃ kriyāpi dravyeṇa vinā nāstītyuktanyāyavadeva .

5.12

iti dravyakriyālakṣaṇaṃ dvaitamuktvā akṣarārthanyāyenāpi pratipādayiṣyannāha --bhavatīti bhāva iti . atra bhuvaśca itīṣṭyā kartari ṇapratyayaṃ kecidāhuḥ, iha tu bhūyata iti bhāve ghañūpratyayaḥ, sa ca yena bhūyate sa bhāva ityarthasāmarthyād yo bhavati sa eva sambadhyata iti bhavatīti bhāvaḥ ityuktam . sa ca kartā, kartā ca dravyam, tasmād bhāvaśabdo dravyavācī, kriyāvācitvamapi yato'sau bhavatīti bhāvaḥ, yasmāddhetoryena prakāreṇa yato dharmeṇa dharmād vā bhavati taddravyaṃ sa bhāva iti, itiśabdasya hetvarthatvād bhavati ityetad yato bhavati bhāvaḥ sā kriyā . kutaḥ punarbhavatīti bhavati ? bhavanasambandhād bhavatīti bhavati tasya dravyasya tasmāt tad bhavanaṃ bhāvaḥ sā kriyā pravṛttirbhavanamityarthaḥ .

5.13

ata evetyādi tasyobhayārthatvadarśanasya dṛḍhīkaraṇārthaṃ yāvat pratyayaparaiva prakṛtirityuttānārtham . kvippratyaye cidādīnāṃ prathamaikavacane prakṛtimātraprayojanadarśanāt adhunā ityādiṣu ca pratyayamātraśravaṇād ubhayārthavattvapradarśanāya ca ko'sau bhāvo nāma ? yat tad bhūyate kenāpi, nocyate— yo'sau bhavati ko'pi, asvaśabdopādānasādhyabhāvatvād bhāvasya . kasya bhāvaḥ ? vyabhicaratīti cet, ata eva tadarthagateranyatra cobhayaprayogadarśanādanumīyate dvyarthateti . vyutpādanakāle'pi prakṛtyarthavyutpattiranyathā anyathā pratyayārthavyutpattiḥ śāstre'nvayavyatirekābhyāṃ kriyate . tat kimarthamiti cet, ubhayārthavattvapradarśanāya cetyādi yāvat ko'pīti . ko'sau bhāvo nāma ? iti praśnopakramaṃ vyutpādyate kriyā, yat tad bhūyate kenāpi, bhūyate iti bhāve lakāravidhānāt yat tat iti ca bhavanameva prakṛtyartho nirdiśyate . nocyate--yo'sau bhavati ko'pīti, yena bhūyate yo'sau bhavati kartā pratyayārthaḥ sa nocyate tasmin praśne . tasmāt prakṛtyarthaparā vyutpādanaivamprakārā . kiṃ kāraṇam ? asvaśabdopādānasādhyabhāvatvād bhāvasya . asmaduktānukārād yathoktamanyairdravyabhāvayoruktikriyālakṣaṇe bhedopapradarśane svaśabdopādānasiddhabhāvaṃ sattvam, asvaśabdopādānasādhyabhāvo bhāvaḥ ityetaduktikriyāśrayaṃ sattvabhāvayoḥ pṛthaktvam iti . prasiddhaṃ hi loke śāstreṣu ca--kriyāvācakamākhyātaṃ dravyābhidhāyakaṃ nāmeti, svabhāvasiddhaṃ dravyaṃ hi kriyā caiva hi bhāvyate pā॰ ma॰ bhā॰ 1 . 3 . 1 tathā pūrvāparībhūtaṃ bhāvamākhyātena ācaṣṭe upakramaprabhṛtyapavargaparyavasānaṃ pariniṣpannaṃ nāmnā mūrtaṃ sattvaṃ yathāsaṅkhyaṃ vrajati pacati vrajyā paktiḥ nirukta॰ 1 . 1 iti . tasmād ghaṭapaṭādiśabdā dravyasya svaśabdāḥ, pacatigacchatyādayaḥ kriyāyāḥ, bhāvaśabdaśca dvayorapi dṛṣṭaḥ . tatrāsvaśabdasya dravyavācino ghaṭadevadattāderupādānena sādhyo bhāvaḥ sādhyatvam, yāsāvanumānagamyā kriyā na śakyā sādhanāt pṛthag darśayituṃ garbhavad nirluṭhitā sā parataḥ sādhanata eva yathā ātmānaṃ labhate tathābhidhāne'pītyasvaśabdopādānasādhyabhāvo bhāvaḥ kriyetyarthaḥ . tadbhāvādasvaśabdopādānasādhyabhāvatvād bhāvasya pravṛttilakṣaṇasyaivaṃ praśnaprativacanasiddhiriti .

5.14

tadviparyayeṇa tu dravyabhāvasya praśnaprativacane dṛṣṭe vyutpādanakāle . tadyathā --kasya bhāvaḥ iti praśnaḥ, kasya kriyā pravṛttiḥ ? kartari ṣaṣṭhīṃ kṛtvā . tadanurūpaṃ prativacanamapi --yo'sau bhavatīti yo bhavitā kartaiva vā dravyalakṣaṇaḥ sa ucyate . nocyate--yat tad bhūyate tad bhavanameva . kiṃ bhūyate na bhūyate kenāpi ? iti anirdiṣṭakārakaṃ hi bhāvasāmānyameva bhāvasyābhinnatvāt . kiṃ kāraṇam ? svaśabdopādānasiddhabhāvatvāt sattvasya, svaśabdenaiva pṛcchayate--kasya bhāvaḥ ? ko bhavatītyarthaḥ . na pṛcchayate--kiṃ bhūyate na bhūyate kenāpi ? iti . prativacanamapi tathocyate--yo'sau ko'pi bhavatīti tasya bhāvaḥ sa bhavati tena bhūyate iti . nocyate--yat tad bhūyate kenāpīti, aviśadaṃ bhavanamātraṃ na vyākriyate tasyāpṛṣṭatvāt . kiṃ kāraṇam ? kriyālakṣaṇabhāvavyutpādanaviparyayeṇa praśnavyākaraṇadarśanāt tathaivārthaprasiddhestadvāciśabdapravṛtterapi tadanurūpatvāditi .

5.15.1

kiñcānyat, liṅgādimadityādi yāvadubhayameva bhāva iti . dravyaṃ liṅga-saṅkhyā-kāla-kārakayogi, kriyā tadrahitā . liṅgādimattvādaliṅgādimattvācca bhavato dravyasya bhavanasya ca yathāsaṅkhyaṃ bhinnaṃ vastu bhavad-bhavanabhūtaṃ dvidhā . tasmādubhayavastutaścaikamiti pratipādyamupapattyetyataḥ pratijñāyate--liṅgasaṅkhyāvata ityādi . vastutvenaikatvaṃ vastutvaikatvam, tasya gatiḥ āpattiḥ, vastutvenaikatvamāpannā kriyā svarūpato'nyaiva, dravyakriyāsvarūpabhinnamekaṃ vastvityarthaḥ . kasmāt ? aliṅgasaṅkhyatvāt, na liṅgasaṅkhye yasya tadidamaliṅgasaṅkhyaṃ bhavanam . taddhi vastutvenaikatvaṃ gataṃ sad dravyeṇa sahānanyadapyanyadeva iti pratijñārtho'nena sādhyate aliṅgasaṅkhyatvāt iti hetunā . dṛṣṭāntaḥ --plakṣādiva bhinnārthānāmekasambandhiviṣayaścārthaḥ, yathā plakṣaśca dhavaśca ityatra caśabdaḥ plakṣadhavayoranyayoḥ samuccetāpi samuccayamekameva sambandhinaṃ viṣayīkṛtya vṛttatvādananyatve'pi satyanyasyaivārthasya vācakastathā dravyakriyātmakavastutvaikatvānyatvamiti . atrāha--dravyādanyatvena pakṣīkṛtāyāṃ kriyāyāṃ samuccayanakriyaiva yadi dṛṣṭāntatvenocyate sādhyatvādadṛṣṭāntaḥ . atha mā bhūdeṣa doṣa iti dravyāntarasamuccayo yadi dṛṣṭānta ucyate tathāpi dravyārthatyāgaḥ plakṣadhavasamuccayākhyādisarvasattārthasaṅgrahārthatvād svarūpato'nyaiva, aliṅgasaṅkhyatvāt, plakṣādiva bhinnārthānāmekasambandhiviṣayaścārthaḥ . dravyārthasya . atha dravyārthaṃ mā tyākṣamityekameveṣyate punarapi dṛṣṭāntābhāvaḥ dravyād bhinnasyārthāntarasyābhāvāditi .

5.15.2

atrocyate --padārthānāmiti padārthagrahaṇād naiṣa doṣaḥ . prātipadikārtho hi kriyāsambandhī antaraṅgatvāt kriyāyāḥ, na padārtho bahiraṅgatvāt . yathā putramicchati putrīyatīti dvitīyā bahiraṅgakarmābhidhāyinī putrasya iṣiṇāntaraṅgeṇa sambaddhatvāt, uktaṃ ca --prātipadikānāṃ kriyākṛtāḥ sambandhā bhavanti pā॰ ma॰ bhā॰ 2 . 3 . 50 ityeṣiturdevadattasya putreṇābhisambandho na padārthena vibhaktyantena, padāntarasannidhau tu tadvyaktiḥ kārakāṇāṃ pravṛttiviśeṣaḥ kriyā pā॰ ma॰ bhā॰ 1 . 2 . 1 iti vacanāt, kriyayā sambandhamitvā karmāditvametīti pūrvameva kriyayā sambandhaḥ . yadi ca kriyāsambandhavat prātipadikāvasthāyāmeva samuccayādisambandho'pi syāt tataḥ prātipadikārthātirekāt sambodhanavad yatnāntaravidheyā prathamā syāt, dvitīyādayaśca na syuḥ, karmādyadhike hi prātipadikārthe tā vidhīyante . yadi tu samuccayādyādhikye karmādyastīti dvitīyādayaḥ syustataḥ karmādyādhikye'pi prātipadikārtho'stīti prathamaiva syāt . ataḥ padārthottarakālabhāvini vākyārtha upajāyamāne tasyopakurvantaścādayaḥ padairabhisambadhyanta ityata ucyate --bhinnānāṃ padārthānāmiti kriyāsambandhavyudasanārtham . sa ca samuccaya ekasambandhiviṣayaḥ . ko'sāvekaḥ sambandhī ? vākyārthaḥ plakṣadhavādyekadeśatā anvācayasamuccayayorānayananayanādi . uktaṃ ca --cārthe dvandvaḥ pā॰ 2 . 2 . 29, casya ca ko'rthaḥ ? samuccayo'rtho'nvācayaḥ samāhāra itaretarayogaśca padārthottarakālabhāvinaḥ . tatra samuccayaḥ gāmaśvaṃ puruṣaṃ śakuniṃ paśumaharaharnayamāno vaivasvato na tṛpyati surayā iva durmadīti .

5.15.3

anvācayo yathā--devadatta bhikṣāmaṭa yajñadattaṃ cānaya . pāṇipādaṃ brāhmaṇa-kṣatriya-viṭ-śūdrāḥ rāmakeśavāviti samāhāretaretarayogau . ye ca dravyāṇāṃ guṇānāṃ kriyāṇāṃ ca dṛśyante yathā ghaṭaśca paṭaśceti rūpaṃ ca rasaśceti hasati tiṣṭhati ramate vetyādayaḥ padārthottarakālabhāvinaḥ samuccayavikalpādayaḥ na te dravyaṃ na kriyā na guṇaḥ, kintu dravyasyaiva kriyātvād vīrapuruṣaviśeṣaṇaviśeṣyaikātmavad vastutvaikatvagatyananyānyatvabhājo dharmāḥ pravṛttireveti sādhu bhavati devadattādau yat triliṅgaṃ tanna bhavati bhavane, tathā ekasmin dvayorbahuṣu vā bhavatsu yāḥ saṅkhyāstā na bhavanti . pratyayaparaprakṛtivyavasthayā tu prathamaikavacane, atikramakāraṇābhāvāt . napuṃsakaṃ ca bhavanasyāvyaktatvāt, kimapi dṛśyate iti tathā trikālaviṣayād dravyādanyo bhāvo na ca tena vinā kārakaḥ trikāla- sambandhaḥ . yathātra vīraśabdaḥ puruṣasāmānādhikaraṇyād vastutvenaikatvaṃ gatastathā puruṣaśabdo'pi vīrasāmānādhikaraṇyāt, anyathā vaiyadhikaraṇyād ghaṭapaṭādivadasambandhādidoṣāḥ syuḥ . atha ca vīro viśeṣaṇaṃ puruṣo viśeṣya iti parasparato bhinnārthatvamanayoḥ, itarathā sāmānādhikaraṇyāt tādātmyāt paunaruktyādidoṣāḥ syuḥ . dṛṣṭaṃ cānayoraikātmyaṃ sāmānādhikaraṇyāt, viśeṣaṇaviśeṣyabhāvāccānyatvam . evaṃ plakṣādipadatvena dṛṣṭāntaparipūrṇatve satyuttarakālabhāvinaścārthasyaikasambandhiviṣayatvaṃ plakṣadhavādyupāttaikasamuccayagocaratvamityananyatvam, anyatvaṃ tu plakṣadhavayorevāsau samuccaya iti, tathā dravyādaliṅgasaṅkhyo bhāvo vastutvaikatvagatirananyo'nyaśceti .

5.15.4

itthaṃ vā vyākhyāne'nyatvaikānto dravyārthatyāgo'nvayatyāgaśceti parihṛtā doṣāḥ .

5.16

ataḥ paramaliṅgasaṅkhyatvaprasādhanāyottaro granthaḥ sādhu bhavatītyādiryāvad bhavatsu yāḥ saṅkhyāstā na bhavantīti . ekasmin dvayorbahuṣu vā devadattādibhavitṛṣu liṅgasaṅkhyābhedavatsu yat triliṅgaṃ saṅkhyāścaikatvādyāstā na bhavanti bhavane napuṃsakaliṅgamekavacanameva cānumīyate tadviśeṣaṇe sādhuśabde śrūyate ca sādhu bhavantaṃ paśya ityādi kārakādivyatireke'pi . tasmādanyad bhavanaṃ bhavadbhyo devadattādibhyaḥ svarūpataḥ satyapi vastutvaikatve . syānmatam--kimarthaṃ napuṃsakaliṅgaṃ prathamaikavacanaṃ ca ? ityatrocyate --pratyayaparaprakṛtivyavasthayā tu prathamaikavacane, kiṃ kāraṇam ? atikramakāraṇābhāvāt . avaśyaṃ ca pratyayaparā prakṛtiḥ prayoktavyā, prātipadikārthaliṅgaparimāṇavacanamātre prathamā pā॰ 2 . 2 . 46 iti sattāmātre'pi prathamāvidhānāt tato'tiriktārthāsambhavāt prathamātilaṅghane phalābhāvāt vacanasya ca nāntarīyakatvāt sattāmātrārthakāraṇatvāt kāraṇāntarābhāvāt, kāraṇāddhi tadatikramaḥ syāt . napuṃsakaṃ ca bhavanasyāvyaktatvāt, avyakte guṇasandehe napuṃsakaliṅgaṃ prayoktavyamiti . kiṃ tathā loke dṛṣṭamiti cet, ucyate --kimapi dṛśyate iti, yathā hastyaśvanarādisamūhaṃ dṛṣṭvā vaktāro bhavanti--kimapi dṛśyate, itiḥ pradarśane, etadeva vākyamudāharaṇatvena pradarśayati .

5.17

tathetyādi pūrvasādhanavat tasminneva pakṣe hetvantaramupacayarūpeṇocyate . tena prakāreṇa tathā yathā pūrvaṃ vastutvaikatvagatyananyadanyat iti pakṣīkṛtya sādhitaṃ tathātrāpi trikālaviṣayād dravyādanyo bhāvo na ca tena vinā kāraka iti pakṣaḥ, dravyeṇa vinā na svayaṃ kārako bhāvaḥ, tatsahavṛttirevānyatve'pītyarthaḥ . tvāt, dravyaṃ trikālaviṣayam kriyā tu trikālā gamanagantṛvat, vartamāna eva devadatte gantari gatitraikālyam agamad gacchati gamiṣyati iti tathā abhūd bhavati bhaviṣyati iti . bhāvasya dravyādanyatvena tadapṛthakkārakatvena ca sādhyatvād bhāvagamanayorekārthatvād dṛṣṭāntaḥ sādhyaikadeśa iti cet, devadattagamanayostraikālyātraikālyābhyāṃ bhedasiddherdravyabhāvayorapi tadvat, yugapadayugapattattvakhaghaṭavat . atha dravyārthabhedatvādasya kathamidaṃ prāgabhāvapradhvaṃsābhāvātmakaṃ traikālyam ? kasmāt ? trikālatvāt, trayaḥ kālā asyeti trikālaḥ, ko'sau ? bhāvaḥ kriyālakṣaṇaḥ, abhūd bhavati bhaviṣyati ityupaneṣyamāṇatvād bhedena tribhirapi kālairabhisambandhadarśanād bhāvasya trikālatvaṃ siddhatvāddhetuḥ . dravyaṃ trikālaviṣayamiti, bhāvasya tridhā bhinnakālatve'pi ekarūpatvād vartamānatvenāvatiṣṭhamānaṃ tatsambandhi dravyaṃ tāṃstrīnapi viṣayīkarotīti trikālaviṣayam ityucyate, triṣvapi kāleṣu tadeva bhavatītyarthaḥ . atrikālaṃ dravyaṃ trikālaviṣayamiti kriyā tu trikālā vartamānaviṣayetyuktaṃ bhavati . gamanagantṛvaditi dṛṣṭāntaḥ . tadvyācaṣṭe --vartamāna eva devadatte gantari, evakāro'vadhāraṇe, triṣvapi kāleṣu ganturvartamānaikakālatāmavadhārayati . gatitraikālyam, gamanasya trayo'pi kālā anavadhāritaikarūpā dṛṣṭāḥ . tannidarśayati --agamad gacchati gamiṣyatīti, tathā'bhūdityādirupanayo vyākhyātārthaḥ .

5.18

bhāvasyetyādi paramatāśaṅkā . syānmatam --bhāvasya dravyādanyatvena tadapṛthakkārakatvena ca sādhyatvād bhāvagamanayorekārthatvād dravyād bhavanapṛthaktvāsiddhivad ganturgamanapṛthaktvāsiddherdṛṣṭāntaḥ sādhyaikadeśa ityetasyāṃ vicikitsāyāṃ kathaṃ sādhanamiti cet, ucyate --devadattagamanayostraikālyātraikālyābhyāṃ bhedasiddherdravyabhāvayorapi tadvaditi sāmānyaviśeṣayoḥ sādhyasādhanatvābhyāṃ vivakṣitatvādadoṣaḥ tadvicikitsāyāmapi tulyatvāt, yugapadayugapattattvakhaghaṭavaditi dṛṣṭāntaḥ, tasya bhāvastattvam, tadeva bhavatītyarthaḥ . nanūktaṃ dravyabhede dravyārthatyāgaḥ, atyāge'nvayābhāvaḥ iti, naiṣa doṣaḥ, yugapadayugapattattvaviśeṣaṇādātmādisarvaikyād yugapattattvaṃ khaṃ dravyārthātmābhedāt khādeḥ dravyātmaiva vā'yugapattattvo ghaṭaḥ, tathā traikālyātraikālyavastvanyānanyatve dravyabhāvayoḥ .

5.19

athetyādi . atha matam --dravyārthabhedatvādasya nayasya dravyārthasya ca nityatvāt kathamidaṃ prāgabhāvapradhvaṃsābhāvātmakaṃ traikālyaṃ yujyata iti vākyaśeṣaḥ . yat prāg nāsīdadhunā bhavati tad vartamānamityucyate, tacca prāgabhūtam, yadvinaṣṭamatītaṃ pradhvastamabhūtam, yad bhaviṣyati tadapi prāgabhūtamidānīmabhāvāt, aṅkuraghaṭakapālādidarśanāt . tacca pūrvāparakālatulyatvād nityasya na yuktam, nerdhruve tyab na, pravṛttinityatvāt . nityatvasyāpi dvitvam . kūṭasthasya dravyasya taṃ tamātmānaṃ paryanubhavataḥ dhrauvyaṃ kauṭasthyaṃ ca . itarasya tu tathā tathābhivyajyamānasya akauṭasthyaṃ satatasampravṛttirūpaṃ nityatvaṃ ca . ata eva bhūtābhūtabhāktvaṃ dravyādanyo bhāvaḥ ityasyārthasya sādhanam . vyatikrāntyavyatikrāntibhāktvād bhinnau kriyādravyabhāvau, tadyathā--kṛtaḥ kaṭo devadattena, kṛtaḥ karmaṇā vibhāgaḥ . kriyā vyatikrāmati, vibhāgaḥ karma ca na vyatikrāmataḥ śabdārthasya piṇḍitatvāt . na ca vyatikramāvyatikramau nirnimittau bhavitumarhataḥ . dṛṣṭaśca karmavibhāgayoravyatikrame karaṇasya vibhāgaviṣayasya vyatikramaḥ . tatra nityamiti nirukteḥ . tasmādasiddhaṃ bhāvasya traikālyam, dravyārthābhyupagamāt . dravyasyaiva vā traikālyābhyupagame bhāvasya dravyārthavādatyāga iti . atrocyate --na doṣaḥ, pravṛttinityatvāt, nātrāpi dravyārthatyāgaḥ pravṛttinityatvāt, bhavanapravṛttirbhāva ityarthaḥ, sā ca pravṛttirnityā sadā pravṛttervastuno bhāvo'pi nitya eveti na dravyārthatyāgo nātraikālyamiti .

5.20

itara āha--kuto nityatvasya dvaitam ? iti . atrocyate--vastuno dravyabhavanātmakasyobhayatvādeva nityatvasyāpi dvitvaṃ siddhaṃ yathā prāgupavarṇitaṃ na hi tadeva nityamityādi yāvat tadapi hi nityaṃ yasmiṃstattvaṃ na vihanyate pā॰ ma॰ bhā॰ 1 . 1 . paspaśā॰ iti uktatvāt, idānīmapi taddvitvaṃ pradarśyate --kūṭasthasyetyādi, dravyaṃ hi kūṭasthaṃ nityaṃ pūrvāparakālatulyatvāt, tasya kūṭasthasya dravyasya sarvaprabhedanirbhedasya bījabhūtasya gamanasthānādisarvātmakatvenāvasthitasya taṃ tamātmānaṃ paryanubhavataḥ tatparyanubhavanātmatvādeva dhrauvyaṃ kauṭasthyaṃ ca yujyate . itarasya tu bhāvasya tathā tathābhivyajyamānasya paryanubhūyamānasya krameṇa yugapadvā satatapravartanātmano bhāvasya pravṛtterakauṭasthyaṃ satatasampravṛttirūpamavyavacchinnabhavanātmakaṃ nityatvaṃ ceti nityatvasyāpi dvitvam iti sādhūktam .

5.21

ata evetyādi . etasmādeva nityatvadvitvādanyadidamapi kāraṇaṃ bhūtābhūtabhāktvaṃ dravyādvaidharmyamasyāḥ pravṛtteranyatvakāri dravyādanyo bhāvaḥ ityasyārthasya sādhanam, dravyavilakṣaṇo bhāvaḥ ityatra heturityarthaḥ . bhūtābhūtā kriyā, dravyaṃ bhavadeva, vṛttā vartamānā ca kriyā, dravyaṃ vartata evetyarthaḥ . athavā bhūtaṃ dravyamabhūtaṃ karaṇaṃ sthitaṃ gataṃ ca yathāsaṅkhyaṃ, vyatikrāntyavyatikrāntibhāktvād bhinnau kriyādravyabhāvau, tadyathā--kṛtaḥ kaṭo devadattena, devadattaḥ kaṭakaraṇakāle karaṇoparame ca kaṭasyaikarūpa eva, kriyā tu vīraṇasaṃyogāvasthāyāmavyatikrāntā kaṭaniṣpattyuttarāvasthāyāṃ vyatikrāntā . tathā kṛtaḥ karmaṇā vibhāga iti dvitīyamudāharaṇaṃ kartṛkarmasamavāyitvāt kriyāyāḥ pacibhidivat, vaiyākaraṇasiddhāntena tu karturīpsitatamaṃ karma pā॰ 1-4-49, kriyaiva tu vaiśeṣikasya, ihāviśeṣeṇa vibhāgahetuḥ kriyā, vibhāgaśca santatyanuparamād devadatte dravye karmaṇi vā karaṇalakṣaṇayā pravṛttyā bhavitavyamavicchedena, sā ca tadatadbhavanasvarūpā . yathā ca saṃyogavibhāgaphalaṃ karma gamanaṃ gantuḥ padārthāntaram, tatsambandhaṃ cāntareṇa gamanaṃ na bhavati tathā gamanādyapi karaṇasambandhamantareṇa na bhavati, anyato bhinnaṃ svatattvād dravyādvā na syāt karmeti na syāt . tathā bhavadvā kṛtam iti vyapadeśaṃ na janayet, karaṇasambandhābhāvāt, ākāśādivat . tathā ca tat sad asatkāraṇamiti nityaṃ syāt . dravyavadavasthita iti vivakṣitaṃ tasya, vibhāgaḥ kaṭakartuścalanātmakasya karmaṇa īpsitatamatvāt karma calanena dravyaṃ deśāntaraṃ prāpayatā kriyata iti sā kriyā vyatikrāmati, vibhāgaḥ karma ca na vyatikrāmataḥ, śabdārthasya piṇḍitatvād nāmatvādityarthaḥ . na ca vyatikramāvyatikramau nirnimittau bhavitumarhataḥ . dṛṣṭaśca vartamānayoḥ karmavibhāgayoḥ dravyayoravyatikrame karaṇasya kriyāyā vibhāgaviṣayasya vyatikramaḥ . na caikasmin vyatikramāvyatikramau yugapad bhavataḥ virodhāt pramāṇāntarāpekṣāmantareṇa, tasmādetadanumeyaṃ tatra devadatte dravye kaṭasya kartari karmaṇi vā kartari calane vīraṇānāṃ kaṭe vā karmaṇi karaṇalakṣaṇayā pravṛttyā bhavitavyamavicchedena . sā ca pravṛttiḥ kriyā tadatadbhavanasvarūpā, tasmin dravye'tasmiṃśca karaṇe bhavanamasyāḥ pravṛtteḥ svarūpam, tayā ca vyatikramāvyatikramavibhāgatayā dvirūpayā'vaśyamavyavacchinnayā'kūṭasthayā pravṛttibhavanātmikayā bhavitavyamiti .

5.22

yathā ca saṃyogetyādi . idamadhunā gantṛgamanadṛṣṭāntayorbhavitṛbhavanadārṣṭāntikayośca prāguktavad bhedānabhyupagame doṣābhidhitsayocyate . saṃyogavibhāgāḥ karmaṇāṃ kāryaṃ sāmānyam, gurutvaprayatnasaṃyogānāmutkṣepaṇaṃ kāraṇaṃ sāmānyam vai॰ sū॰ iti vacanād deśāntarasaṃyogaṃ dravyasya deśāntaravibhāgaṃ ca gamanakarmārabhate gurutvādijanakaṃ cotkṣepaṇaṃ karma . tasmāt saṃyogavibhāgaphalaṃ karma gamanaṃ gantuḥ padārthāntaram, tayoḥ saṃyogavibhāgayostatkāraṇasya ca karmaṇo yāvaddravyabhāvābhāvād vaiśeṣikamatavat padārthāntaratāyāṃ satyāṃ ganturgamanena sambandhaḥ, tatsambandhaṃ cāntareṇa gamanaṃ na bhavati, gacchati devadattaḥ iti hi gamanasambandhād dṛṣṭam, vyatilaṅghitagamanaśca gataḥ ityucyate, tasmāt tadvyatikramamantareṇa gatam iti na bhavati . eṣa vidhiḥ karmaviśeṣe gamane dṛṣṭaḥ . tathā gamanādyapi karaṇasambandhamantareṇa na bhavatīti kriyā sidhyati, anyato bhinnamiti svatattvāt karmatvāt dravyādvā karmatvasya svatattvasyāśrayo na syāt karmeti na syāt, kriyamāṇatvāddhi tat karma karaṇe sati, karaṇavyatikrame ca kṛtam iti na syāt . karmaṇi tu bhinne dravyāt svatattvādvā syāditi . tathā bhavadvetyādinā karaṇaṃ bhavadapi svasambandhavyatikramamantareṇa kṛtam ityetaṃ vyapadeśaṃ na janayet, tacca dṛṣṭam, kiṃ kāraṇaṃ na syāditi cet, karaṇasamba yathā ca karma kriyayā vinā na bhavati tathā karaṇamapi bhavanavyaktimantareṇa naiva bhavet, tathā bhavanasambandhavyatikramamantareṇa bhūtamiti na syāt . pūrvaḥ pūrva uttarottarakāryakāraṇabhāvena . tataśca prāgādinirviśeṣaṇaṃ nāsti bhavanasambandhavyatikramābhāvāt khapuṣpavat, asatkāraṇatvādvā, abhūtabhavanasambandhavyatikramatvāt . vyatikramaśca tṛṇakarmādau kaṭavibhāgādibhavanabhūtatāyām . dravyaṃ kriyā ca dvayameva ndhābhāvāt . kimiva ? ākāśādivat . tataḥ kiṃ syāt ? tathā ca tad bhavat karma sattvāt kāraṇāsambandhācca sadasatkāraṇamiti nityaṃ syāt, nityalakṣaṇayogāt . kiṃ nityalakṣaṇamiti cet, ucyate --sadakāraṇavattannityam vai॰ sū॰ 4 . 1 . 1 iti nityalakṣaṇaṃ vaiśeṣikamateneti . evaṃ tāvat karma gamanādi karaṇasambandhād bhavati ityupapāditam .

5.23

yathā ca karmetyādi . yathā ca gamanādi karma kriyayā vinā na bhavatyuktavidhinā tathā karaṇamapi bhavanavyaktimantareṇa bhavanakriyāvirbhāvena vinā naiva bhavet, na bhavitumarhatītyarthaḥ . tathā bhavanasambandhavyatikramamantareṇa bhūtamiti na syāt, tatsambandhe bhavati iti bhavati tatsambandhavyatikrame ca bhūtam iti . pūrvaḥ pūrva uttarottarakāryakāraṇabhāveneti kriyāsambandhaprabandhaṃ pradarśayati tataśca prāgādinirviśeṣaṇamityādi bhavanasambandhe tadvyatikrame cāsati prākpradhvaṃsetaretaraśaktisaṃyogādyabhāvābhāvādabhāvabhedarahito nāstyabhāva ityanarthāntaramiti aviśeṣeṇaiko'tyantābhāva eva syādabhāvaḥ bhavanasambandhavyatikramābhāvāt khapuṣpavaditi, yathā khapuṣpaṃ bhavanasambandhābhāvāt tadvyatikramābhāvācca na bhavedevaṃ sarvaṃ ghaṭādi syāditi . asatkāraṇatvādvā, tadā hi vastuno bhavanakāraṇaṃ yo'sau karaṇasambandho bhavanasambandhaśca sa nāsti tadvyatikramo veti satkāraṇābhāvādakāraṇatvādatyantābhāva eva syāt khapuṣpavat sarvaṃ ghaṭādi . tadupasaṃhṛtya hetumāha --abhūtabhavanasambandhavyatikramatvāditi, gatisthityādikaraṇabhavanasambandhavyatikramasadbhāvād gacchati tiṣṭhati karoti bhavati gatasthitakṛtabhūtavyaktyātmakadevadattavastu bhavadupalabhyate nānyatheti . syānmatam--bhavanasya satatasampravṛttasyāvyatikrama iti . atrocyate --vyatikramaśca tṛṇakarmādau, tṛṇatantvādīnāṃ kriyāstṛṇakarma, ādigrahaṇāt saṃyogaḥ, yathāsaṅkhyaṃ kaṭavibhāgādibhavanabhūtatāyām, atrāpi ādigrahaṇāt paṭavibhāgasaṃyogādayo gṛhītāḥ, bhavanasya bhūtatāyāmevaṃlakṣaṇasya bhavati vyatikramaḥ tṛṇaṃ kaṭo bhavati, gamanakarma vibhāgo bhavati saṃyogaścānyena . syānmatam--kathaṃ tṛṇaṃ kaṭo bhavati, karma vibhāgo bhavati ityetaducyate ? iti . atrocyate, atrāpi nanūktam --dravyaṃ kriyā ca dvayameva sarvamidamiti saṃyogādi sarvaṃ guṇakriyātvapratipādanāt tasya bhavanasya bhūtatā vyatikrama iti . sarvamidam . evameva ca bhāvakriyāśrayaḥ kārakāṇāṃ karmādibhāvaḥ . yadi dravyavat kriyāpi vastunastattvaṃ syāt tatastayā vinā naiva vastu syāt, tattvāt, devadattabālādivat ghaṭarūpādivat . dṛṣṭaṃ caitad gamanādikriyayā vināpi devadattākhyaṃ vastu . antareṇāpi tu kriyāṃ bhavatyeva vastu, tasmāt tato'nyat tadantareṇāpi bhāvāt ghaṭapaṭavat . dṛśyate hi devadatte gacchatyadhṛtiṃ karoti yajñadattaḥ . yadi dravyapāramārthyavat kriyāpi syāt gamanavat kriyātvāt sthānamapi paramārtha evameva cetyādi . evaṃ kṛtvā bhāvakriyāśrayaḥ, bhāva eva kriyā bhāvakriyā . dravyaṃ bhāvaḥ, sa eva ca kriyā, dravyasya vā kriyā . tadāśrayo dravyabhavanāśrayo'yaṃ kārakāṇāṃ karmādibhāvaḥ karmakaraṇādibhāvaḥ, na niyatarūpaḥ vicitrakriyābhavanasambandhād bhavati, devadattaḥ pacati odanaṃ kāṣṭhaiḥ sthālyām, odano bhavati, kāṣṭhāni jvalanti sandhukṣanti, sthālī dhārayatītyadhiśrīyate ityevamādidarśanāt . na hi kiñcijjātiviśeṣayogād gotvādiyogādivat karmatvakaraṇatvādhikaraṇatvādiyogāt karmaivedaṃ karaṇamevādhikaraṇameva niyataṃ nānyadapi bhavatīti . kiṃ tarhi ? aniyataśaktiviṣayam, śaktīnāṃ kārakatvāt, tadeva hi dravyamanyayā kriyayā pramārṣṭi netre iti netrādi karma bhavati, anyayā karaṇam netreṇa paśyati iti, anyayādhikaraṇam netre'ñjanaṃ tiṣṭhati ityādi . tasmāt sarvaprabhedanirbhedaṃ bījaṃ vastu dravyaṃ tattvam, tadbhedibhavanavyaktiḥ kriyā .

5.24

yadītyādi evamanicchato doṣaḥ, yadi dravyavat kriyāpi vastunastattvam ātmā svarūpaṃ syāt tatastayā vinā kriyayā naiva vastu syāt, tattvāt tadātmatvāt svarūpatvāt, yad yattattvaṃ yadātmā svarūpaṃ vā na tat tena vinā bhavati devadattabālādivat, yathā devadattatattvā bālādayo'vasthāviśeṣāḥ kramabhāvino na tena vinā bhavanti tathaitadapi vastu kriyayā vinā na syāt, ghaṭarūpādivaditi ghaṭatattvā rūpādayo yugapadbhāvinastena vinā na bhavanti tathā kriyayā vinā tad vastu na syāditi viśeṣaḥ . dṛṣṭaṃ caitad gamanādikriyayā vināpi devadattākhyaṃ vastvityaniṣṭāpādanametat . doṣadarśanādapi vastu bhavatītyetadarthaṃ sādhanamāha --antareṇāpi tu kriyāṃ bhavatyeva vastu tasmād vinā bhāve doṣadarśanāt tato'nyat kriyāto'nyad vastu iti pratipattavyam . na kevalaṃ doṣadarśanādeva, kiṃ tarhi ? anyatvaheturapyastītyata āha — tadantareṇāpi bhāvāt, yad yadantareṇāpi bhavati tat tato'nyat ghaṭapaṭavat, yathā ghaṭaḥ paṭamantareṇa bhavan paṭādanyaḥ paṭaśca ghaṭamantareṇāpi bhavaṃstato'nyastathā kriyāmantareṇāpi bhavad vastu tato'nyaditi . tannidarśanāntaraṃ vicārāntarāspadamapyāha --dṛśyate hi devadatte gacchatyadhṛtiṃ karoti yajñadatta iti . atra yajñadattasyādhṛtikāraṇaṃ gamanaṃ devadattākhyād vastuno'nyat pūrvottarakālatulye'pi tasmin yato'dhṛtirbhavati, tasmād na kriyā vastunastattvam .

5.25

yadi dravyapāramārthyavadityādi . yadi yathā devadattākhyasya vastuno dravyaṃ paramārthastathā kriyāpi syāt gamanavat kriyātvāt sthānamapi paramārtha iti prāgeva sthānakriyayā gamanavirodhinyā devadatto' iti tasya gamanaṃ naiva syāt, devadattāvaruddhadeśe yajñadattavat . atha gamanatattva eva devadatta iṣyate tathāpi gamanakriyāparamārthadevadattatvāt sthānaṃ naiva syāt iti yānasthānayorabhāvāt pūrvavaddhṛtiḥ satatamadhṛtirvā syāt tathā . tathā bhavane'pi yathā devadatte gacchati adhṛtirasya tathā tadātmatvād yāvaddevadattamadhṛtiprasaṅgaḥ tatkālavat, devadatta evāsyādhṛtinimittamiti . sthityātmakatvādvāsya gacchatyapi devadatte yajñadattasya dhṛtireva sadā syāt sthānakālavat . yajñadatta... ... ... dhṛtiradhṛtirvā . varuddhaḥ syāt . tataśca tayāvaruddhatvāt tasya devadattasya gamanaṃ naiva syāt, kadācidapi na gacched devadatta ityarthaḥ . devadattāvaruddhadeśe yajñadattavat, yathā devadattākhyaṃ vastu devadattatvenāvaruddhamiti tadvirodhino yajñadattatvasyānavakāśāt tatra yajñadattatvaṃ naiva jātu bhavati tathā devadatte sthānenāvaruddhe gamanaṃ naiva jātu syāditi . atha mā bhūd yajñadattādhṛtikāraṇasya devadattagamanasyābhāva iti gamanatattva eva devadatta iṣyate tathāpi gamanakriyāparamārthadevadattatvāt sthānaṃ naiva syāt kadācidapi, gamanenāvaruddhatvād devadattasya devadattatvāvaruddhadevadatte yajñadattatvavadeva . itiśabdo hetvarthe, tataśca hetoryānasthānayorabhāvāt, yānābhāvāt tāvat pūrvavaddhṛtiryathā prāg gamanotpattergamanāsattvādadhṛtyabhāvaḥ tathā gamanābhāvād gacchatyapi devadatte yajñadattasyādhṛtyabhāvaḥ devadattasattvāt gamanakāle'pi, gamanābhāve yathā yajñadattasya dhṛtirbhavatyevaṃ satatamadhṛtirvā syāditi . evaṃ sthānābhāve'pi dhṛtyadhṛtī syātāmuktanyāyena . tatheti tena prakāreṇa proktopapattikramaprāpitābhāvaprakāreṇa yānasthānayoriti .

5.26

tathā bhavane'pītyādi . bhavatu vā gamanaṃ sthānaṃ vetyabhyupagamyāpi doṣa ucyate . tatra gamane tāvad yathā devadatte gacchatyadhṛtirasya tathā tadātmatvād yāvaddevadattamadhṛtiprasaṅgaḥ, yathā devadattagamanakāle yajñadattasyādhṛtiheturdevadatto gamanātmatvāt tathā yāvajjīvam ātmano yāvadāyuryajñadattādhṛtihetureva syāt gamanātmatvāt tatkālavaditi tasya devadattasya gatiparamārthatvād vastutvāvasthānācca devadattasya gamanātmanaḥ pūrvottarakālatulyatvāt . atastadvivaraṇārthamāha --devadatta evāsyādhṛtinimittamiti, iti— śabdo hetvarthe, yato devadatto gamanātmaiva tasmāt satatamadhṛtiprasaṅgaḥ . evaṃ tāvadayaṃ sthānavirodhinyā gaterbhāve'bhihito doṣaḥ . gativirodhinyāḥ sthitereva vā bhāve sthityātmakatvād vāsya devadattasya gacchatyapi devadatte yajñadattasya dhṛtireva sadā syāt sthānakālavad devadattasadbhāvāditi .

5.27.1

evaṃ tāvad devadattagatisthitiviṣayayajñadattādhṛtivicāradvāreṇa doṣā uktāḥ . idānīṃ yajñadattādhṛtiviṣayo'pi vicārastathaiva kartavyaḥ . atrāpi yadi dravyapāramārthyavadityādigrantho dhṛtyadhṛtiyajñadattaśabdoccāraṇena yathāsambhavaṃ yojyaḥ . prakārāntareṇāpi tu yajñadattetyādi yāvad dhṛtiradhṛtirvā . yajñadattadravyatvaṃ na, tadatadbhavanāvicchedātmakapravṛttinityatvasyākūṭasthatvād bhavanamevedaṃ gatidhṛtisthityādi . bhedajñānavyavahārau tu śabdabhedadravyapravṛttitattvānurūpyāt, śabda- hi vastusvarūpam, dhṛtyadhṛtikriye ca tadavyatirikte . tato devadattayānasthānayorapi devadattāvyatirekāt tadvad yāvaddevadattaṃ gamanaṃ sthānaṃ veti dhṛtirevādhṛtireva vā syād yajñadattatattvavat, virodhinaḥ kriyāntarasyābhāvāt pūrvavat . tasmādetena kriyāyā api nityatvādityāha --na, tadatadbhavanāvicchedātmakapravṛttinityatvasyākūṭasthatvāt, tadbhavanamatadbhavanaṃ tadatadbhavanaṃ ca sarūpaikaśeṣāt tadatadbhavanam . tadbhavanaṃ tāvadastibhavatyādiviṣayam, punaḥ punarbhavatyeveti . atadbhavanaṃ sthānād gamanaṃ gamanācca sthānamiti . tadatadbhavanaṃ bhavanasahite te eva sthānagamane tathā dhṛtyadhṛtī .

5.27.2

tasyāviccheda ātmā yasyāḥ pravṛtteravicchedātmikāyāḥ sā tadatadbhavanāvicchedātmakapravṛttiḥ, tasyā nityatvam, tadakūṭasthaṃ kūṭasthadravyanityatvavilakṣaṇam, tadbhāvāt tadatadbhavanāvicchedātmakapravṛttinityatvasyākūṭasthatvād bhavanamevedaṃ gatidhṛtisthityādi, etā yānasthānadhṛtyadhṛtyādikāḥ parasparavirodhinyaḥ kriyāstā etā bhavanameva satatasampravṛttirūpabhavanātmakatvād bhavadbhavanavilakṣaṇaṃ nityaṃ ca pravṛttibhavanamātramevetyabhinnaṃ kriyāmātram . ato dravyaṃ kriyā cobhayaṃ nityaṃ bhāvaḥ . syānmatam--kriyābhedābhāvād bhedajñānavyavahārābhāvaḥ syāt, dṛśyete bhedajñānaṃ bhedavyavahāraśceti . etaccāyuktam, tasmād bhedajñānavyavahārau tu gacchati tiṣṭhati dhṛtiṃ karotyadhṛtiṃ vā na vā iti dvāvapyetau śabdabhedadravyapravṛttitattvānurūpyāt, śabdo bhedo yasyā dravyapravṛtteḥ sā śabdabhedadravyapravṛttiḥ, na śabdo'nyo dravyāt, pravṛttiḥ kriyā guṇo'pi kriyeti prāguktam . rūparasagandhasparśabhedāyāḥ pravṛtteḥ śabda- bhedā pravṛttiranyā, tasyāstattvaṃ varṇātmakatvādi rūpam, tadānurūpyācchabdabhedapravṛttitattvānurūpyād bhedajñānaṃ bhedavyavahāraśca bhavati . śaktimato dravyasya śaktayo yugapadbhāvinyo rūparasādayaḥ kriyā eva, gamanasthānādikriyāstu kramabhāvinyaḥ . yathoktam— śaktimātrāsahāyasya viśvasyādbhutakarmaṇaḥ . sarvathā sarvadā bhāvāt kvacit kiñcid vivakṣyate .. vākyapa॰ 3 . 7 . 2 iti . śaktīnāṃ yathānurūpaṃ prativiṣayaniyatapratyāyanavṛttitvāt nityapravṛttikramaprāptiviśiṣṭavastubhāgābhiniveśibhirabhidhānaiḥ sarvasya vasturūpasyābhidhātumayogyatvāt .

5.27.3

yathā devadatto gacchati ityatra devadattaśabdo dravyāṃśaviṣayaniyataśaktitvād gatyādīn nopātte na vā vyudasyati tathākhyātamapi devadattaṃ nopātte na vā vyudasyati kriyāṃśaviṣayaniyataśaktitvāt nāmākhyātayorniyatavastubhāgābhiniveśitvāt, tadanupātyayaṃ bhedapratyayaḥ . tathaiva gatisthitidhṛtyadhṛtyādibhedavyavahārāḥ sarvabhedaparyanubhavārthatvād nityapravṛtteḥ . devadattavastunā gatirupāttaiva tadātmatvāt agninevauṣṇyam . gacchatiśabdena vivakṣāpi ca tāsāṃ śabdaśaktīnāṃ yathānurūpaṃ prativiṣayaniyatapratyāyanavṛttitvāt, satyapi sarvasarvātmakatve dravyārthanayasya varṇātmakaghaṭaśabdaśakteḥ pṛthukukṣyūrdhvagrīvādyākārapratyāyane niyatā vṛttirnānyatra, rūpādidravyaśaktipravṛttibhedaniyatendriyagrāhyatvavacchabdaśaktipravṛttibhedād bhedajñānavyavahārāvityarthaḥ . tadvyācaṣṭe --nityapravṛttītyādinā, nityapravṛtteḥ kramaprāptyā viśiṣṭo yo vastubhāgastadabhiniveśibhirabhidhānaiḥ sarvasya vasturūpasyābhidhātuṃ śabdairayogyatvāditi . tannidarśayati --yathā devadatto gacchatītyādi yāvad na vā vyudasyatīti gatārtham . tathākhyātamapītyādi tadvadeva gatārthaṃ yāvat kriyāṃśaviṣayaniyataśaktitvāditi, nāmākhyātayorniyatavastubhāgābhiniveśitvāditi tadeva kāraṇam, tadanupātyayaṃ bhedapratyaya ityupasaṃharati, dravyaśaktyaṃśaniyataśabdapravṛttyanupāti bhedajñānamityarthaḥ .

5.27.4

tathaiva gatisthitidhṛtyadhṛtyādibhedavyavahārāḥ sarvabhedaparyanubhavārthatvād nityapravṛtteḥ yāsau satatasampravṛttiḥ sā sarvān gamanādīn bhavanabhedān paryanubhāvayāmi dravyam iti pravartate, yadi tān nānubhavet kriyābhedān dravyaṃ tato na te syuḥ tenāparyanubhūyamānatvāt khapuṣpavat . sarvabhedaṃ nirbhedaṃ bījaṃ dravyam iti ceṣyate . tadvā dravyaṃ na syāt bhedāparyanubhavanāt khapuṣpavat, evaṃ tad dravyaṃ bījaṃ syād yadi tān bhedān paryanubhavet .

5.28

āha--yathānantaroktaṃ devadattaśabdo gatyādīn nopādatte na ca vyudasyati aṃśaniyatatvācchabdaśaktīnāṃ pravṛttatvācca tathā vastunāpi devadattena gatyādayaḥ kimanupāttāvyudastāḥ ? netyucyate viśeṣaḥ — devadattavastunetyādi, devadattaśabdenānupādīyamānāpi hi gatirvastunā tena upāttaiva aṃśaniyatyabhāvād viśeṣahetośca . ko viśeṣaheturiti cet, ucyate --tadātmatvāt, gatyādyātmako hi devadattaḥ tatparyanubhavanāt, yad yadātmakaṃ tena tadupāttam, agninevauṣṇyam, yathā agnerauṣṇyamātmetyagninopāttaṃ tathā devadattena gatiriti .

5.29

evaṃ tāvad devadattavastunā gatirupāttā na devadattaśabdena iti viśeṣa uktaḥ . kiṃ gacchatiśabdena gacchatyarthena ca devadattārtha upātto na ? ityatrocyate --gacchatiśabdena ca devadatta upātta iti, pum̐lliṅgaṃ devadattābhisambandhāt . śabdena cedartha upātto'rthena gacchatilakṣaṇena devadattārtha upātta eva tadātmatvāditi viśeṣaḥ . yathā na, tadatadbhavanāvicchedātmakapravṛttinityatvasyākūṭasthatvād bhavanamevedaṃ gatisthitidhṛtyadhṛtyādi iti gamyādipravṛttibhavanena bhavadbhavanamupāttameva ubhayātmatvād vastuno dravyakriyātmadvairūpyāt arthena gantrādyupāttaṃ devadattādi gamayatītyuktaṃ kriyāyā dravyabhedaparyanubhavātmakatvāditi tathā śabde'pyeṣa vidhiḥ --gacchatiśabdenetyādi, gacchatiśabdena ca devadatta upātta uktavadubhayavastutvāt prāk śabdasya dravyabhedaparyanubhavanapravṛttyātmatvāditi .

5.30

evaṃ tāvat sarvasarvātmakadravyārthanayatvādasato bhedān kalpitānāśritya bhedajñānavyavahārāvuktau, paramārthatastu arthopanipātitvāt tu vacasa ityādi . devadattaśabdenāpi gatyādi na nopāttam, upāttameva, arthavat . kutaḥ ? tadbhavanārthatvāt, tasya bhavanaṃ tadbhavanaṃ gatyādibhavanamevārtho devadattaśabdasyeti devadattārtheneva gatyādyartho'pyupātta iti gṛhāṇa . mā śaṅkiṣṭhāḥ--tadbhavanārthatvamasiddhamiti, ata āha — devadattaśabdo hītyādi . yadā svārtha-dravya-liṅga-saṅkhyā-karmādivāci prātipadikaṃ, vibhaktayastadabhivyañjikāḥ, vivakṣāvaśācca kārakaviśeṣāśrayaṇam, karmādīnāmapi kārakatvāt kartṛtvamiṣṭameva iti siddhāntastadā viśeṣānāśrayaṇe'pi dvitīyādivinābhūto devadattaśabdaḥ kevale kartaryeva prayujyate, kartā ca kriyāyāḥ sādhanatvāt kriyāmantareṇa na bhavati, kriyāśca āsiśayitiṣṭhatyādayaḥ, tāsu tāsu svayamasau kartā tena tena prakāreṇa vartamānastathā tathā śabdo'pi tattadarthavācī . yathāhurantata iti jñāpakam, vicārāvasāne vaiyākaraṇairetad niścitam --astirbhavantīpara ityādi . laḍ bhavantī ityucyate . śeṣaṃ gatārtham . prathamamadhyamottamāntamanyadapi kriyāpadaṃ bhavatyeva diṅmātrolliṅganāt tvamasi ahamasmi tiṣṭhati tiṣṭhasi tiṣṭhāmi ityādīnāṃ niyamābhāvāt, kriyāpadena vinā na bhavati ityeṣa hi niyamaḥ .

5.31

sa eṣa upāttagatyartho devadattaśabdo na devadattakartrarthapratyāyanārtho nānarthakaḥ samyakpratyavekṣāyāmiti vartate, tasyā arthapratyāyanārthatvād vacanapravṛtteḥ arthaṃ pratyāyayiṣyāmi iti vacanaṃ pravartate tasmānnānarthakam, samīkṣyakāryuktitvāt . pramāṇāntaropalabdhatvācca devadattasya na devadattavācakaḥ, kiṃ tarhi ? devadattaśabdena devadattārtho vijñāyamāna evānūdyate, jñātārtho hyanuvādo vidhyaṅgatvāt . kimartho'nuvāda iti cet, sa gacchatīti vidhānāya, devadattaviśiṣṭagatividhānāya . gatirhyajñātārthatvād vidhīyate devadattakartṛkā . devadattānuvādo gatividhānārtho'stu, gatividhānaṃ kimarthamiti cet, ucyate --sthānaviparītetyādi . adhyārūḍhadevadattakartṛsādhanaṃ sthānaviparītaṃ gamanaṃ vivakṣitam, tatpratipādanāya devadattaṃ gatikartṛtvena adhyārohayāmi iti prayujyate . tannidarśayati --yo gacchati sa devadatta iti tathā yo'sau sa gacchati iti devadatto gatikriyāyāḥ karteti ajñātārthasya jñātārthenānūdyamānena vidhānād dravyakriyāvācinoścābhinnārthatvācca vastutaḥ .

5.32

evaṃ sati paunaruktyamiti cet, abhyupagamyate tathā cedamityādi . evaṃ ca kṛtvā devadattaḥ ityukte viśiṣṭakriyātmakakartṛnirdeśād gatergatatvād gacchatiśabdo'narthakaḥ punaruktaṃ ca tathā gacchatiśabdādeva viśiṣṭakartṛkagamanavacanād devadattārthagaterdevadattaśabdo'pi . tau ca ānarthakyapaunaruktyadoṣau na vibhaktavidhyanuvādārthaṃ vaktāraṃ śrotāraṃ vā prati bhavataḥ, kaṃ tarhi prati ? ucyate --avibhaktavidhyanuvādārthaṃ vaktāraṃ prati, avibhakto vidhirayamavijñātārthatvācchabdaḥ anuvādo'yaṃ vijñātārthatvād vidhyaṅgatvācca ityavivektāraṃ vaktāraṃ śrotāraṃ vā''sādya ānarthakyaṃ paunaruktyaṃ vā syādanyatarasyaivānayoḥ, na vivektāraṃ vaktāraṃ śrotāraṃ vā āsādya ānarthakyaṃ paunaruktyaṃ vā syādanyatarasyaivānayorvivektāraṃ vidhyanuvādārthau iti .

5.33

syānmatam--astu svayaṃ niścitadravyakriyātmakaikavastuvidhyanuvādārthaṃ vacanaṃ vaktāraṃ prati, kathaṃ punaḥ śroturiti cet, ucyate--tasyāpi prathamapadopādānetyādi yāvacchroturupakārakamiti . prathamaṃ padamatra devadattaḥ iti gacchati iti vā yathāvivakṣaṃ prayuktam . prathamapadamupādānamasya so'rthaḥ prathamapadopādānaḥ, prathamapadopāttārthameva dvitīyapadam udgrāhitārthavivaraṇārthatvād bhāṣyagranthavat, nādita eva tadarthajñānasya kārakaṃ tathāvyaktavyañjanatvāt pradīpavat . sannihitaśca dvitīyapadābhidheyābhimataḥ, tasya vyañjanaśabdo dvitīyapadam, tatsannidhimātreṇa prayogamātreṇa prāk pratipanna evābhivyajyate so'rthastenetyarthaḥ, tathā pratipattuḥ śroturiti vakturabhiprāyamūhituṃ samarthasya gṛhītasaṅketasyetyarthaḥ upakārakaṃ pratipattyādhānasamarthaṃ, nānyasyeti avibhaktavidhyanuvādārthasyākṛtasaṅgītervā . na sa punaḥ śabdāparādho yadasau tadarthaṃ na pratipadyate, yathā--na hi sa sūryasyāparādho yadenamulūko na paśyatīti . tasmādaikārthye satyapi vidhyanuvādabhinnārthāvetau .

5.34

atra prayogaḥ --prathamapadopāttārthameva dvitīyapadam, udgrāhitārthavivaraṇārthatvāt, udgrāhito gamanabhavanābhisambandhī devadattaḥ, tadvivaraṇārtho gacchatiśabdaḥ, devadattaḥ ityukte āgṛhītagatirapi na pareṇa jñāyata ityuktatvāt . yadudgrāhitārthavivaraṇārthaṃ padaṃ tat pūrvapadopāttārthameva dṛṣṭam, bhāṣyagranthavat, yathā vṛddhirādaic pā॰ 1 . 1 . 1 iti sūtreṇaivopāttamarthaṃ bhāṣyagranthe padāni vivṛṇvanti--vṛddhiḥ itīyaṃ saṃjñā bhavati ādaicvarṇānāmiti, sādhvanuśāsanādivicārādhāreṇa sūtreṇaivopāttatvāt . tathā coktam--

5.35

sūtreṣveva hi tat sarvaṃ yad vṛttau yacca vārtike .
udāharaṇamarthasya pratyudāharaṇaṃ paśoḥ .. iti .

5.36

syānmatam--prathamapadopāttārthaṃ cet prathamapadoccāraṇakāla eva tathā pratipattuḥ śroturupakārakaṃ syāt tenaiva vyaktatvāditi . atrocyate--kasyacid bhavatyapi, keṣāñcid nādita eva tadarthajñānasya kārakam, tathāvyaktavyañjanatvāt, tena prakāreṇa vyaktastathāvyaktaḥ, devadattaśabdoccāraṇamātreṇa śrotuḥ viśiṣṭakriyāviṣayakartṛko devadattaḥ ityetāvat tāvadādhīyate buddhau tasmāt tathāvyaktaḥ, tasya vyañjano gacchatiśabdaḥ nāpūrvaṃ kiñcidāha tadanuvāditvāt, atastathāvyaktavyañjanatvāt pradīpavat, yathā pradīpaḥ prāgabhivyaktaṃ ghaṭamapavarakasthaṃ vyanaktīti nādita eva tadarthajñānasya kārakaḥ tathātra vākye gacchatiśabdo'pīti . athavā dravyārthavāde kumbhakāro'pi vidyamānameva ghaṭaṃ tathābhivyanakti nāvidyamānamutpādayati pradīpavat . tasmāt kumbhakārasyāpi vyaktavyañjanatvāt piṇḍādyavasthāyāmapi vyakta eva ghaṭaḥ kriyākramābhivyaktipratyakṣatvāt pradīpābhivyaktaghaṭavat, tathā devadatto gacchati ityatrāpi vyaktavyañjanatvād nādita eva tadarthajñānasya kāraka iti .

5.37

mā ca maṃsthāḥ--kevalopapattimātrakamevaitaducyate prathamapadopāttārthavāci dvitīyapadam iti . kintu lokavyavahāre'pi prasiddhistathā dṛṣṭeti tad darśayitumāha --tathā ca vināpītyādi yāvat praviśa piṇḍīmiti iti . evaṃ ca kṛtvā tathābhūtasyānuvādamātrabhinnārthasya śabdasya sannidhimantareṇāpi pūrvaśrutaśabdopāttasyārthasya vṛttireva tathāniyatatvāt, tathā hi tacchabdavṛttirniyatā yathā kvacidaśrūyamāṇadvitīyapado'pi tatpadārthaviṣayapratipattiheturbhavati tathaiva ca pratipattāro dṛśyante, yathā praviśa piṇḍīm ityatra praviśaśabdaśravaṇāt praveśayogyaṃ prakaraṇādibhiḥ suṣiraṃ gṛhādi karmapadamatra iti piṇḍīm iti ca karmapadaśravaṇādanantaroktapraviśyasambhavāt tadyogyabhakṣikriyākartṛkarmakam iti pratipadyante . tasmāt prathamapadopāttārthavyañjanaṃ dvitīyapadam iti sādhūktam . yathā devadattaśabdopāttārthavācī gacchatiśabdastathā gacchati iti ca tipā upātta eva kartā, kiṃ kāraṇam ? laḥ kartari ca iti kartari vihitalakārādeśatvāt tipaḥ . ko'sau kartā iti cet, ucyate--sa ca devadatta eva viśiṣṭaḥ, viśiṣṭakartṛviṣayagamanavivakṣitatvāt . athavā gacchatiḥ svāṃśopāttārthaviṣayaka eva tacchabdavyavasthāpyasvarūpatvāt, yo yacchabdavyavasthāpyasvarūpaḥ śabdaḥ sa svāṃśopāttārthaviṣayaka eva dṛṣṭaḥ, yathā ghaṭaśabdavyavasthāpyordhvatvādiriti .

First 43 of 85 passages. Read on

Linked texts (1)