Pramāṇa · Search · About · API

Dvadasharanayacakra 5.6

Nyāyāgamānusāriṇī 5.6

Language
Sanskrit

5.6

evaṃ tasminneva dravyakriyātmani vastunyantarbhāvāt padārthāntarakalpanāvaiyarthyam kriyāmātratvād guṇādyāśritapadārthānām . dravyajātibhedaparikalpanāvaiyarthyaṃ ca sarvadravyāṇāṃ kriyāvattvāditi tatpradarśanārthamāha— dravyavaddravyasaṃyojanaviyojanotkṣepaṇāpakṣepaṇāditathābhavanaviśeṣaṇasamavayanādayo bhavanameva dravati jānāti icchati dveṣṭi dhvanati yatate saṃyunakti viyunakti śvetate ityādi . pṛthivyādisaṃyojanaviyojanotkṣepaṇāpakṣepaṇatathābhavanaviśeṣaṇasamavayanādibhavanena vinā na dravyabhedāḥ sambhavanti yāvadantyaṃ dravyam, pṛthivyādinā vinā na saṃyojanaviyojanotkṣepaṇāpakṣepaṇatathābhavanaviśeṣaṇasamavayanādayo na mūlādibhāvo veti dravyabhāvaparigrahaḥ . evaṃ ca kṛtvoktam--na hi kiñcit svasminnātmani muhūrtamapyavatiṣṭhate vardhate yāvadanena adravyadravyavaddravyasaṃyojanetyādayaḥ, guṇādayastāvat kriyaiva iti prāguktam, adhunāpyucyate taddvāreṇa jātyabhedaśca . dvividhaṃ hi dravyam--adravyamanekadravyaṃ ca . nāsya dravyaṃ samavāyikāraṇamityadravyamātmākāśakāladikparamāṇvākhyam . dravyavad dravyaṃ tu dvyaṇukādi mahāpṛthivīparyantam . tasya dvividhasyāpi dravyasya jātibhedābhāvaḥ, yasmāt saṃyojanaṃ prāptiḥ kriyā pariṇatilakṣaṇā, saiva saṃyogo guṇo'ṇvākāśādīnām, ātmākāśāderapi pariṇamanakriyāvattvāduktavadakriyasyāsattvāt . evaṃ viyojanaṃ vibhāgaḥ kriyāmātraṃ na guṇaḥ . tathā rūpyate'kṣibhyāmiti rūpam, rasyate jihvayeti rasaḥ, evaṃ gandhasparśaśabdā anye ca saṅkhyādayo neyā buddhyā saṅkhyāyamānatvāt . utkṣepaṇāpakṣepaṇādīti ūrdhvakṣepaṇādikriyā dravyadharmo dravyaprabhedaḥ . tathābhavanamiti sattāsāmānyaṃ dravyasyaiva samānasya bhavanam, yat samānena bhūyate . viśeṣaṇamiti viśeṣaḥ kriyaiva yena nīlādinā gamanādinā kriyāmātreṇa dravyasya viśeṣeṇa bhavanaṃ sa sa viśeṣaḥ . samavayanaṃ sambandhaḥ, so'pi saṃyoga eva, sam ityekībhāvenāvayavānāmavasthānaṃ tantvādīnāṃ paṭāditvena samavāya iheti kāryakāraṇayorekībhavanam . ādigrahaṇād yāvatsamavāyidravyaṃ bhedāt samavāyānantyaṃ darśayati ṣaṭpadārthaparimāṇābhāvaṃ ca pariṇāmadharmānantyāt kriyāguṇādipadārthānantyācca . bhavanameva bhāva eva kriyaiva, na guṇādayaḥ santīti bhavanaśabdena kriyāṃ darśayati . idānīṃ dravyaṃ darśayitukāma āha --dravatītyādi yāvacchvetata ityādi kārakaṃ tallakāreṇa kartṛvācinā drujñeṣidviṣidhvaniyatisaṃyujiviyujiśvitīnāṃ sādhyānāṃ kriyāviśeṣāṇāṃ sakartṛkāṇāmabhidhānāt .

Linked texts (1)