Pramāṇa · Search · About · API

Dvadasharanayacakra 8.101

Nyāyāgamānusāriṇī 8.101

Language
Sanskrit

8.101

adhunā sāmānyabhedaṃ sthāpanādravyārthamavyāvartitaṃ vyāvartayitukāmaḥ sambandhayati --vyavahārāntaḥpātisthāpanāvācyeṣṭākaraṇapradarśanārthaṃ tu, vyavahāranayāntaḥpātinī sthāpanā, tadvācyamiṣṭaṃ na karoti ityetat pradarśayiṣyate, sthāpanādravyārthasvarūpe cāvidite na śakyaṃ tat pradarśayitumiti sthāpanādravyārthasvarūpameva tāvadākhyāyate . tatra sthānakriyāyāḥ kartustiṣṭhataḥ prayojake samavetā ṇyantavācyā ṇyāsaśrantho yuc pā॰ 3 . 3 . 107 iti lakṣaṇāt kriyā sthāpanā . tāṃ vaktukāmaḥ sthānameva tāvad vyācaṣṭe --sthīyate yasmiṃstat sthānam, bhāva-karaṇā-'dhikaraṇa-karmasādhaneṣvadhikaraṇaṃ tāvadāha . vakṣyamāṇārthasambandhād bhāvaḥ kriyā sthānam, kartrā tiṣṭhatā sthīyate, atastannirṇayārthaṃ pṛcchati --kena sthīyata iti . tatprativacanam --viśeṣāvacanāt sarvagatiriti . itiśabdo hetvarthe, yasmāt sacittasya devadattāderacittasya vā ghaṭādeḥ sthānam iti viśeṣyānuktamataḥ sāmānyena yena kenacit sthātavyam . yasmin ityadhikaraṇasyoktasya nirṇayārthaṃ pṛcchati --kva ca sthīyata iti . ucyate --ākāre sthīyate . āṅ maryādābhividhyoḥ, maryādayā karaṇamabhividhinābhivyāptyā vā''kāraḥ, bhūkṛñoḥ sarvadhātvarthavyāpitvādā parisamāpanamabhivyāptiḥ prastutasya rūpasya, tena ākaraṇam, tasmin sthānaṃ maryādayā vā . maryādā anyarūpavilakṣaṇatā . asya sthānasya prayojanā sthāpanā . īṣat tiṣṭhata aikāgryeṇa sthānam, svayaṃ tiṣṭhato'sadbhāvena sarvatra viśeṣya sthāpyamānaṃ sthānam, aniścitaikakriyaprayojyatvavat asadbhāvena vā atadbhūtarūpe'pi sthūṇendravat, tathā'kṣādiṣu . tasmād yathā bālādivividhadravyanāmabhāvabhedopapattau devadattākārasyābhinna- karaṇamābhavanamityarthaḥ . tatrābhividhiṃ vyācaṣṭe --abhividhiḥ parisamāpanamabhivyāptiḥ, kasya ? prastu- tasya rūpasya svabhāvasya vastvātmanaḥ, tena abhividhinā prastutarūpaparisamāpanena ākaraṇamābhavanam, tasmin sthānam, maryādayā vetyanarthāntaraṃ yojayati . kā maryādā ? anyarūpavilakṣaṇatā rūpāntaravyāvṛttirniyama ityarthaḥ, na hyanākāraṃ kiñcidasti, sarvamākāraparigraheṇa bhavati tiṣṭhatīti sthānamākāro maryādābhividhibhyām . asya sthānasya svatantrasthātṛsamavāyinaḥ prayojake hetukartari vihito ṇic, tasya bhāvaḥ kriyā prakarṣayojanā prayojanā prayojakatvaṃ hetukartṛtvaṃ sthāpanā . kimuktaṃ bhavati ? īṣat tiṣṭhato viprakīrṇarūpasthānasya sthāturaikāgryeṇa sthānaṃ tadaikāgryādhānam . tad vyācaṣṭe --svayaṃ tiṣṭhato'sadbhāvena sarvatreti akṣa-varāṭakādyasamāptābhipretākāraṃ svayameva tiṣṭhadasadbhāvena tiṣṭhati, tattu viśeṣya sthāpyamānaṃ parisamāptaṃ sthānaṃ svaviśiṣṭa ākāre'bhivyāpya tiṣṭhati indro'yaṃ skandaḥ ityādi rūpāntaravyāvṛttyā maryādayā niyataṃ veti . kimiva ? ityata āha --aniścitaikakriyaprayojyatvavat, yathā paci-paṭhi-gamyādikriyāvadhāraṇābhāvenāniścitakriyaṃ svatantraṃ kartāraṃ hetukartā paca paca iti niyuṅkte pacāveva sthāpayati kriyāntaravyāvṛttyā tatraiva sthāne pacyākāre niyamayati sa sthāpanāniyamaḥ, evaṃ sarvatrā''kāre sadbhāvasthāpanayā niyamaḥ prastutarūpasya parisamāptyā rūpāntaravilakṣaṇatayā maryādayā veti sthānārthaḥ . taṃ vyākhyāya sthāpanārtho vyākhyātaḥ śabdaḥ vyutpattyā . evaṃ tarhi asadbhāvasthāpanāyā niyamayiturabhāvād na vyāpitā lakṣaṇasyeti cet; na ityucyate, sukhapratipādyatvādādau sadbhāvasthāpanā itthaṃ pratipāditā, tatsamānaṃ pratipādanamitarasyāmapītyata āha --asadbhāvena vā atadbhūtarūpe'pi sthūṇendravat, tadeva hi vastu vyaktāvyaktākārapariṇāmaṃ svayaṃ tathā tathā tiṣṭhad viśeṣyābhīṣṭe sthāpyate yathā sthūṇaivāsaṃskṛtāvasthāyāmapyavyaktatarāvayavākārāyāṃ viśeṣyamāṇā citrāvasthāṃ vyaktāvayavākārāmapratyāsīdantī indraḥ iti sthāpyate tasmāt sāpi sthāne niyamyate, ato vyāpyeva lakṣaṇam . etenāvyaktatarāvasthā vyākhyātetyatidiśati tathā'kṣādiṣviti gatārtham .

Linked texts (1)