Pramāṇa · Search · About · API

Dvadasharanayacakra 8

Nyāyāgamānusāriṇī 8

Language
Sanskrit

8.1

om̐ arham̐

8.2

sadgurubhyo namaḥ

8.3

vidhi-niyamabhaṅgasamastavṛttisatyatvapratipādanādhikāre pūrvanayadṛṣṭāvaparituṣṭeruttaranayasamārambhaḥ, tadyathā— bhāvābhāvabhāvanāyāmityādi . yadi bhāvābhāvātmakaṃ vastviti bhāvo vidhirabhāvo viśeṣaḥ, sa ca parābhāva iṣṭo na svarūpasyaiva bhāvasya viśeṣo niyama iti, tatastadabhāve svagataviśeṣābhāve parasyāpi svagataviśeṣābhāve svatvaṃ paratvaṃ cāvyavasthitam, paratvābhāvaviśeṣatulyatvāt . svaṃ svaṃ na bhavati parābhāvaviśeṣatvāt paravat, parābhāvaviśeṣatvaṃ vastutvāt svavat svabhāvaviśeṣaśūnyatvāt . paramapi paraṃ na bhavati svabhāvaviśeṣaśūnyatvāt svavat, parābhāvaviśeṣatvāt pūrvavat pakṣe dharmasiddhiḥ . tataśca dvayorapi svaparayoritaretarātmāpatteḥ svasya svatvaṃ parasya ca paratvam ityeṣa viśeṣo nāsti . sati ca svaparaviśeṣatvābhāve bhāvābhāvayoḥ sāmānyaviśeṣayorbhedenopanipāto na syāt . na syāt iti sambhāvanayā, mā mukhaniṣṭhuraṃ vocamiti . evamaikyāpattiranayoḥ . naikyāpattireva, kiṃ tarhi ? saṅkaro'pītyata āha — svato'pyasattvaṃ bhāvitārthameva, apiśabdāt parato'sattvaṃ tvadabhyupagatameva, parataśca sattvaṃ syāt, aniṣṭaṃ caitat .

8.4

kiñcānyat, idamiha sampradhāryam--kimetau bhāvābhāvau dvāvapi pradhānau vijigīṣū ivānyonyanirapekṣau, bhāvaḥ pradhānaṃ viśeṣa upasarjanam, viśeṣaḥ pradhānaṃ bhāva upasarjanam, ubhayamupasarjanam ? iti . caturṣu vikalpeṣu trīn vikalpān vyudasya bhāvopasarjanaṃ viśeṣapradhānaṃ nayasyāsya mataṃ samarthayiṣyāmaḥ . tatra tāvad yadi dvāvapītyādi ubhayaprādhānye'niṣṭāpādanaṃ yāvad vijigīṣuvaditi . paṭo'pyevameva . śibikāvāhakavat tulyaśaktīnāmapyarthānāmaṅgāṅgibhāva iti cet, na, śibikāvāhakavat pradhānabhūtasyānyasya kasyacit sāmānyaviśeṣayoḥ prayojayiturabhāvāt . uttarabhāvaḥ prayojayiteti cet, na, tadā'bhūtatvāt utpannasyāpi tadātmakatvāt śibikāvāhakavadasvatantratvāt . itarasya pradhānasyārthaṃ sādhayitumaṅgaṃ pravartamānamaṅginamapekṣate, aṅgyapyaṅgamityaṅgāṅgibhāvaḥ, sa na syāt parasparānapekṣatvāt tayoḥ, parasparānapekṣatvamaparārthatvāt, aparārthatvaṃ pradhānatvāt, yathā vijigīṣoḥ . tato virodhādekatra pravṛttyabhāvād vastu bhāvābhāvātmakaṃ na bhavatīti .

8.5

kathaṃ tarhi bhavatīti cet, ghaṭo ghaṭabhāvena svenaiva bhavati svabhavanaprādhānyena, na paṭādibhāvena uktasaṅkara-viśeṣāsattvadoṣabhayāt, nābhāvena vā paṭāderātmano vā, uktadoṣādeva . paṭo'pyevameva, svenaiva paṭabhāvena bhavati na ghaṭabhāvenābhāvenaiva vā .

8.6

śibikāvāhaketyādi yāvaccediti . syānmatam --parasparanirapekṣatvādityādihetvasiddhiḥ, tulyaśaktīnāmapyarthānāmaṅgāṅgibhāvadarśanāt, yathā śibikāvāhakānāmiveti . etacca na, śibikāvāhakavadityādi yāvat prayojayiturabhāvāditi . na hetvasiddhiḥ, śibikāvāhakānāmiva pradhānabhūta īśvaro yathā prayojayitā saṃhatyakāriṇāmaṅgāṅgibhāvaheturasti vahanakriyāyāṃ na tathā kaścit sāmānyaviśeṣayorghaṭādeḥ piṇḍaśivakādeśca pradhānabhūto'nyaḥ kaścit prayojayitāsti . tasmād vaidharmyādayuktadṛṣṭāntamidamuttaramiti .

8.7

uttarabhāvaḥ prayojayiteti cet, piṇḍasyottaro bhāvaḥ śivakādiḥ, sa prayojayitā pradhānabhūtaḥ, tasyāpi sthāsaka-kośaka-kuśūlakādiruttaro yāvat paścimo ghaṭaḥ punarāvṛttyā iti evaṃ cenmanyase tadapi na, tadā'bhūtatvāt, uttarasya bhāvasya tasmin kāle'nutpannatvādasataḥ prayojakatvābhāvāt kutaḥ pradhānatvaṃ khapuṣpasyeva ? kiñcānyat, abhyupetyāpi tadutpattimutpannasyāpi tadātmakatvāt mṛtpiṇḍādyātmakatvāduttarottarabhāvasya svabījādabhinnatvāt pūrva evottaraḥ, sa kathamātmānameva prayojayitumarhati ? bhedamabhyupagamyāpi śibikāvāhakavadasvatantratvāt paravaśavartitvādapravartakatvaṃ pūrvottarayordiktaḥ kālato vā bhinnayorapi bhāvābhāvayorapradhānatvādīśvarāpreritaśibikāvāhakavat . evaṃ tāvat pradhānayorapravṛttiḥ sāmānyaviśeṣayoḥ .

8.8

atha sanmitravadityādi anyataropasarjanapradhānabhāvena sāmānyaviśeṣayoraviśiṣṭateti pūrvapakṣayati . yathā saṃhatyakāriṇoḥ sanmitrayoḥ parasparamatānuvartinorarthavaśādekasyopasarjanatā itarasya prādhānyamiti cet evaṃ cenmanyase, tadapi na, vakṣyamāṇetyādi yāvadabhāvāditi . bhaviturviśeṣasyaiva prādhānyam sāmānyasya bhavanasyaivopasarjanatvamityubhayaniyamenārthavattvaṃ bhāvaśabdasya nānyathā iti vakṣyate'sya nayasya matam . tasmād nānyataropasarjana-pradhānabhāvaḥ .

8.9

athopasarjanāveva bhāvābhāvau tatastayoḥ pradhānenānyenāvaśyaṃ bhavitavyaṃ balavatāśrayabhūtena dvayoriva rājapuruṣayornṛpatinā pravartayitrā, tadabhāve pravṛttyabhāvāt . dṛṣṭā hi pravṛttirabalayorbalavadāśrayā . etāvatī ca pravṛttiḥ sāmānya-viśeṣayorbhavantī bhavet, sarvathā cānupapannā, bhāvābhāvayoreva paryāyamātratvāt tattvānyatvādidharmāṇāṃ vastvantarābhāvāt, bhāvaḥ sāmānyaṃ pravṛttirdravyaṃ vidhiranvayo dharmī iti paryāyāḥ, abhāvo viśeṣo'nyatvaṃ nivṛttiḥ paryāyo niyamo dharmaḥ iti paryāyāḥ, guṇaguṇyādikalpanāsvapi bhāvābhāvatvavyatiriktārthāsambhavād dvidhaiva syāt . taccetthaṃ vastu parīkṣyamāṇaṃ caturdhāpi na ghaṭate . tasmād bhāvābhāvavyatiriktasyārthasyābhāvādupasarjanayorapravṛttiriti . syānmatam--pradhānena vināpyupa- sarjanayoḥ pravṛttirbhaviṣyatīti . tadapi na ca pradhānena vinā upasarjanam asti iti vartate, bhṛtakādiriva svāminā . tasmādakalpanā iyamapīti .

8.10

syānmatam--upakāryopakāribhāvena vināpi bhavati vastviti . etadapi na ca pradhānopasarjanabhāvenetyādi yāvad vastupravṛttiriti . bhoktā pradhānam, tadarthaṃ bhogyamupasarjanamodanavardhitakavaccharīrādyātmanaḥ . śarīrameva bhoktṛ cetanādhiṣṭhitam, tadarthamupasarjanamāhārādi, ādigrahaṇād vastraśayyāsanagṛhādi, āhārārthaṃ śālyādi, śālyādyarthaṃ salilādi . yathaitad bhoktṛbhogyādi guṇapradhānabhāvenaiva pravartate na vinā teneti . dṛśyate ca vastunaḥ pravṛttiritthaṃ pratyakṣīkṛtamiti tayoreva bhāvābhāvayoḥ pradhānopasarjanatā guṇapradhānabhāvaḥ, tṛtīyavastvabhāvāt .

8.11

itiśabdasya hetvarthatvādetasmāt kāraṇādevamavasthite katarat kathaṃ niyatamityubhayaniyama ucyate, tadyathā --bhavat pradhānaṃ kartṛsādhanaṃ pratyayārthaḥ . bhāva upasarjanaṃ bhāvasādhanaṃ prakṛtyarthaḥ . ko bhavatīti cet, ucyate --bhavati viśeṣaḥ, sa eva bhavati iti bhāvaḥ ṇapratyayāntena kartṛvācinā śabdenocyate pūrvanayavyākhyāvyutpattivat . arthataḥ prakṛtyarthavivakṣāyāmapi kartrarthaprādhānyād bhāvasādhanatve'pi kartrartha evocyate, atastatpradarśanārthamāha --yat tena bhūyate, kimuktaṃ bhavatīti cet, ucyate --yadasau bhavati bhavanamāpadyate bhavanakriyāmanubhavati svarūpapratilambhe guṇabhūtaṃ kriyātvaṃ pratipadyamāno'rtho viparivartata ityuktaṃ yat tena bhūyate yadasau bhavati naṭaparamārthanṛpatvavat . bhavitrā bhūyate, na bhavanena . tena bhūyate cet khapuṣpamapi bhavet bhavanasya dravyatvāpatteḥ . na tu bhavanamaviśeṣaṃ kvacidapi bhavad dṛṣṭam, viśeṣeṇa tu bhavitrā vaśīkṛtaṃ dṛṣṭam, kriyā-ghaṭa-vrīhi-devadattādau kāraka-rūpādi-mūlādi-bālādibhedaṃ dṛśyata eva . ityubhayaṃ niyamyate . iha viśeṣaḥ pradhānaṃ bhāvaḥ, sāmānyamupasarjanam, śibikāvāhakayāneśvarayānavat, viśeṣabhavanameva bhāvabhavanam . bhavati . kimiva ? naṭaparamārthanṛpatvavat, yathā naṭaḥ paramārthato naṭa eva san rājaveṣadhārī rājakriyāsvājñāpanādiṣu ca vartamāno naṭatvapradhānastadviśeṣaparamārtha evaṃ ghaṭākhyo viśeṣo jaladhāraṇādibhavaneṣu vartamāno ghaṭatvapradhānastadviśeṣaparamārtho bhavatīti bhavitā ghaṭaḥ kartā, tena kartrā bhavitrā bhūyate sa eva bhavanībhavati na bhavanena na kartrā bhūyate, na bhavanaṃ ghaṭo bhavati, upasarjanatvāt kartṛ bhavituṃ na śaknoti . tena bhavanena bhūyate cet khapuṣpamapi bhavet, yadyabhavad bhavet abhavitrā bhavanamanubhūyeta khapuṣpeṇāpyanubhūyeta . na hyabhavitṛtvāt khapuṣpaṃ bhavanamanubhavati tathā bhavanamabhavitṛtvād nānubhavatītyarthaḥ . kasmād nānubhavati bhavanaṃ bhavanamiti cet, ucyate --bhavanasya dravyatvāpatteḥ, dravyaśabdasya kartṛpratyayāntatvād bhavati iti dravyaṃ bhavyaṃ kṛtyalyuṭo bahulaṃ kartari iti lakṣaṇād yadi bhavati dravyaṃ syāt . aniṣṭaṃ caitaditi .

8.12

evaṃ tarhi bhavitāpyabhavanaḥ khapuṣpavad na syāditi tulyamaniṣṭāpādanam . yathā bhavitrā vinā bhavanaṃ nāsti, tadviśiṣṭaṃ dṛṣṭam, tathā bhavitāpi bhavanena vinā nāsti, tadviśiṣṭo dṛṣṭa iti . etacca na tu bhavanamaviśeṣaṃ sāmānyamātraṃ kvacidapi bhavad dṛṣṭam, viśeṣeṇa tu bhavitrā vaśīkṛtaṃ dṛṣṭam, satyametat, vayamapi na brūmaḥ--bhavanaṃ nāstyeveti, kiṃ tarhi ? viśeṣapradhānaṃ svopasarjanaṃ tu dṛṣṭamiti na tulyatvamanayoḥ . kva tad dṛśyata iti cet, ucyate --kriyāghaṭetyādi . kriyāyāṃ kārakaṃ kartā, ghaṭe rūpādiḥ, vrīhau mūlādiḥ, devadattādau bālādiḥ, ete bhedā yasya tad bhavanasāmānyaṃ bhedapradhānaṃ dṛśyate loke viśeṣeṇopasarjanīkṛtaṃ pradhanena .

8.13

ityubhayam asmāt kāraṇād vidhirniyamaśca niyamyete sāmānyamupasarjanameva viśeṣa eva pradhānam iti vidhiniyamau niyatau, na yathā pūrvatrobhayamate kāmacāro vā vidhirvidhīyate niyamyate ca niyamo vidhīyate niyamyate ceti tulyakakṣau, anantarātītanayamatavadubhayaṃ cobhayam--bhāvo'pi bhāvo asya paryāyanayabhedatvāt sarvadravyārthabhavanaṃ pratipakṣaḥ . nāmadravyārthabhavanaṃ tāvat--nāma kāraṇaṃ dravyaṃ tadeva kāryaṃ bhavanātmakatvāt . ghaṭasya hi kumbhakāracetanā kāraṇam; na amūrtātmā akaraṇāt . sarvamapi caitad nāmaiva . kumbhakāro hyātmāntaḥ- bhavatyabhāvaśca, abhāvo'pi abhāvo bhavati bhāvaśceti, saṅkaradoṣāt . ihetyasmin naye svarūpaṃ ghaṭo viśeṣaḥ, na paṭādyabhāvaḥ . sa eva viśeṣaḥ pradhānaṃ bhāvaḥ, sāmānyaṃ kriyā bhavanaṃ prakṛtyartha upasarjanamapradhānam . kimiva ? śibikāvāhakayāneśvarayānavat, yathā śibikāvāhakānāṃ yānamīśvarayānārthatvādapradhānam ataḥ śibikāvāhakāḥ yānti iti nocyante tairuhyamāna īśvara eva pradhānatvāt yāti ityucyate tathā sāmānyena bhavatāpyapradhānena bhavitā ghaṭa eva bhavati iti prādhānyāducyate . tasmād nirūpitavastusvarūpamupanayati viśeṣabhavanameva bhāvabhavanamiti dārṣṭāntikamartham .

8.14

itthaṃ paryāyanayabhedo'yam . asya nayasya paryāyanayabhedatvāt sarvadravyārthabhavanaṃ pratipakṣaḥ . tatra vidhyādayo dravyārthabhavanabhedā vyākhyātā dūṣitāśca samanantarānulomāḥ pūrvaviruddhā nivṛttaniranuśayāḥ iti nyāyakrameṇa . te ca dravyārthabhedāḥ . nāma-sthāpanādravyabhavanayoravyākhyātayorvyākhyānaṃ kṛtvā dūṣayiṣyati . tatra nāmadravyārthabhavanaṃ tāvat svarūpataḥ namayati prahvīkaroti sarvamātmasvabhāveneti nāma, kāraṇaṃ karotīti, dravyaṃ prāgvyākhyātārtham . bhavata eva vā yad bhavanaṃ tad dravyaṃ kāraṇaṃ nāma ityucyate . bhavatyeva bhavatyavasthitaṃ viśvasya kāraṇaṃ prāguktapuruṣādikāraṇavadekameva nāma śabdaḥ . āha--karotīti kāraṇamuktam, kāryābhāvāt kiṃ kriyate yat kurvat tat kāraṇaṃ kāraṇaṃ syāt ? tasmāt kāryābhāvāt kāraṇatvābhāvaḥ, kāraṇatvābhāvāt svalakṣaṇābhāvāt khapuṣpavadasaditi; ucyate --tadeva kāryakāraṇameva nāma kāryaṃ nāsat . kutaḥ ? bhavanātmakatvāt . sa hi śabdo bhavanātmakaḥ, bhavanāni avasthāviśeṣāḥ svapnādivat puruṣasya bālādivadvā piṇḍādirūpādivadvā ghaṭasya . tasmāt sa eva kāraṇaṃ svāvasthāviśeṣāṇāṃ kāryāṇāmiti .

8.15

asyoddiṣṭasya kāryakāraṇabhāvasya nirūpaṇārthamudāhṛtya ghaṭaṃ ghaṭasya hītyādyārabhate . ghaṭasya hi kāryasya yasmāt kumbhakāracetanā kāraṇaṃ kumbhakaraṇasamarthaśarīrasahitā, cetanārahitasya akaraṇāt . ātmā tarhi kāraṇamastu cetanatvāditi cet, tad na amūrtātmā, akaraṇāt . tataḥ kim ? kumbhakāraśarīraṃ kartṛtvād mūrtatvād mṛdādyātmakatvād ghaṭasya mūrtasya kāraṇaṃ sambhāvyeta, mṛtsalilādyātmakatvādvā ghaṭasya mṛtsalilādyeva kāraṇaṃ sambhāvyeta, yadastu tadastu kāryaṃ kāraṇaṃ ca, sarvathā caitanyarahitasya mūrtadravyasya ghaṭasajātīyasyāpi mūrtirahitasyāpi vā cetanasyāsajātīyaghaṭakāraṇatvāsambhavād mūrtacaitanyātmakaḥ kumbhakāraḥ pṛthivyaptejovāyvākāśātmānaḥ saṃhatya kumbhakārākhyā bhavanti . tacca sarvamapi caitad nāmaiva śabda eva, śabdabrahmaṇa evaikasya viparivartasvarūpaṃ pṛthivyātmādi mūrtāmūrtabhedaprabhedaṃ jagat .

8.16

apara āha--śabdasvatattvamākāśam, ākāśaguṇo vā śabdaḥ śrotragrāhyasyārthasya śabdasaṃjñatvāditi kecit pratipannāḥ . tat kayopapattyedamucyate--śabda eva sarvamiti ? atrocyate --kumbhakāro hītyādi . hiśabdo hetvarthe, kumbhakārastāvadātmāntaḥsanniviṣṭaśabdānubaddhacaitanyasvarūpatvācchabdātmakaḥ, tadanurūpāntaḥśabdānubaddhacaitanyapreritapiṇḍaśivakādyanukramapravṛttayaḥ kriyā api tadātmikāḥ, tatpravṛttitvāt, mṛtpravṛttyātmakaghaṭavat tadbhāve bhāvāt tadabhāve cābhāvāt, vaidharmyeṇa na tadabhāve, tadanurūpāntaḥsanniviṣṭacaitanyābhāve na pravartate tantuvāyavat .

8.17

syānmatam--tadanurūpacaitanyātmakatvamastu pravṛtteścaitanyāvinābhāvāt, śabdātmakatvaṃ tu sādhyamiti . atrocyate--kimatra sādhyam ? siddhamevaitat, na hi kācidapi cetanā'śabdāsti anādikālapravṛttaśabdavyavahārābhyāsavāsitatvād vijñānasya caitanyameva hi paśyantyavasthānaṃ madhyamāvaikharyoravasthayorutthāne kāraṇaṃ nāma ityucyate, kāraṇātmakatvāt kāryāṇām . yathoktam --vaikharyā madhyamāyāśca paśyantyāścaitadadbhutaṃ rūpam vākyapa॰ 1 . 142 ityādi .

8.18

syānmatam--śabdavyavahārānabhijñeṣvapyavyaktacetaneṣu vijñānotthāpitapravṛttisambhave vyabhicaratīti cet, na ityucyate, ye'pyavyaktacetanā ityādi . kṛmi-pipīlikādīnāṃ jaṅgamānāṃ vratatī-trapu-sīsakacitakarṇikādīnāṃ sthāvarāṇāṃ ca śabdābhyāsavāsanājanitāntarniviṣṭasvānurūpacaitanyāstitvaṃ pratijñāyate hitāhitapravṛttivyāvṛttivṛttatvāt kumbhakāravat, hitāhitayoḥ pravṛttivyāvṛttī nimittasaptamī sambandhaṣaṣṭhī vā, hitāhitapravṛttinivṛttyorvṛttatvāt, itthambhūtalakṣaṇā tṛtīyā vā hitāhitapravṛtti jñāpi tathopaśrūyate--savvajīvāṇaṃ pi ya ṇaṃ akkharasa aṇaṃtabhāgo ṇiccugghāḍita+o nandīsū॰ 42 . ato yathaiva kumbhakārakaraṇaśabdacetanāvaicitryavṛttitāratamyādhyāsanasamupahitarūpā ghaṭatā nāmnaḥ sākṣād bhavati tathā tathā, tathā tatprabhavameva kumbhakāraśarīramṛdādi śabdopayogātmayogavakratā'vakratādeḥ, rūpādimadarthaviracanātmakatvāt vyāvṛttibhyāṃ vṛttatvāt . stambhādyāśrayopasarpaṇaṃ hitapravṛttivṛttatvaṃ gartāgnyādibhayādanyato gamanamahitavyāvṛttivṛttatvaṃ ceti siddho heturvanaspatiṣvapi . kṛmyādīnāṃ tu trāsa-stambha-bhrānti-palāyita-gatāgatādikriyā bhayādyavinābhāvinyaḥ siddhā eva, ato hitāhitapravṛttivyāvṛttivṛttatā vidyate śabdānuviddhacaitanyāvinābhāvinī yathā kumbhakāre, tasmāt teṣūbhayeṣu sādhyate . suptadagdhādiṣu tu jaṅgameṣu vyaktameva pāṇiprasphoṭanādi kriyāliṅgam, tena vijñānamavinābhāvitvāt siddhameva, śabdānuviddhatvaṃ tu sādhyata iti . naitat svābhipretopapattibalādeva, kiṃ tarhi ? bhagavadarhadājñāpi tathopaśrūyate--savvajīvāṇaṃ pītyādi . akkharāṇakkharasutādibhedena śrutajñānaprarūpaṇāyāmekendriyādisvāmikamuktaṃ sūtre . tathā bhāṣye'pi--

8.19

taṃ pi jati āvarijjejja teṇa jīvo ajīvataṃ pāve .
suṭṭhuvi mehasamuda+e ho+i pabhā caṃdasūrāṇaṃ .. nandīsū॰ 42

8.20

ato yathaivetyādi uktārthopasaṅgraharūpeṇa dṛṣṭāntadaṇḍako yāvat sākṣād bhavati tathā tatheti . kumbhakāraḥ śabdānuviddhacetanātmakaḥ, tatkriyāpi tadātmikā vicitrā piṇḍaśivakādyarthaparispandabhedā śabdacetanaiva, tasyā vaicitryeṇa vṛttestāratamyena uttarottarotkarṣaparamparayā adhyāsanam, tena samupahitaṃ rūpamasyā ghaṭatāyāḥ sā kumbhakārakaraṇaśabdacetanāvaicitryavṛttitāratamyādhyāsanasamupahitarūpā ghaṭatā, sā sākṣād nāmno bhavati tathā tathā tena tena prakāreṇa piṇḍaśivakādirūpādipṛthubudhnādinā ceti dṛṣṭāntaḥ . dārṣṭāntiko'rtho'dhunā --tathā tatprabhavameva śabdacetanāprabhavameva kumbhakāramanuṣyaśarīraṃ mṛdādi mṛtsikatā-loṣṭa-vajrā-'śma-śilādipṛthivīkāyatiryakśarīraṃ ca, ādigrahaṇādaptejo-vāyu-vanaspatitiryakśarīraṃ devaśarīraṃ nārakīyaṃ ca . tad bhāvayati --śabdopayogetyādi . śabdātmaka upayogaḥ śrutajñānaṃ vyaktāvyaktam, tatsambandhādvadyaḥ kāyavāṅmanaḥkarmayogaḥ śubho'śubho vā sa āśravaḥ puṇyapāpayoḥ, ekendriyādijātināmnastiryagbhedasya yogavakratā visaṃvādanaṃ ca, tadviparītaṃ yogāvakratvamavisaṃvādanaṃ ca śubhasya manuṣya-devapañcendriyajātyādināmnaḥ, ādigrahaṇādavisaṃvādanagrahaṇāt . ādeḥ iti pañcamīnirdeśāddhetorityarthaḥ . kumbhakāraśarīramṛdādi tathā tathā tatprabhavameva iti vartate . uktamidaṃ prakriyāyuktyā, na punarhetunā śabdānuviddhacaitanyātmakatvamiti cet, etarhi brūmaḥ --rūpādimadarthaviracanātmakatvāt, rūpa-rasa-gandha-śabda-sparśa kumbhakārakāryavat . nāmna eva ca prabhāvād ghaṭasya ghaṭatvam, na bahirnimittāpekṣam . tathāhi— skandanādinimittānāmanupapattāvapi jīvasyājīvasya vā nimittanirapekṣā saṃjñā kriyate skando rudra indra iti . pratyakṣatvāt sarvalokaprasiddhaśabdābhidheyatvācca tadbhūtāḥ pratyakṣāśca gopālādayo mukhyayā ca vṛttyocyante tasmāt ta eva te . saṅkhyā--saṃsthānādayo rūpādayaḥ, te yasya santi so'rtho rūpādimadarthaḥ, tasya viracanā parasparasambandhānurūpyeṇa ghaṭanā, sa evātmā yasya svarūpaṃ manuṣyatiryagaṅgopāṅgādināmanirvṛttakumbhakāraśarīramṛdāderiti dharmitvena sambadhyate . kumbhakārakāryavaditi dṛṣṭāntaḥ, yathā hi ghaṭapiṭharādi kulālakāryaṃ tena tena mṛnmardanādiprakāreṇāntaḥsanniviṣṭaśabdānuviddhakumbhakārapravṛttyā nirvartitatvāt tatprabhavaṃ tadātmakaṃ kumbhakārapravṛttyātmakaṃ rūpādimadarthaviracanātmakatvāt tathā kumbhakāraśarīramṛdādyapyantaḥ sanniviṣṭaśabdānuviddhacaitanyapravṛttyātmakamiti .

8.21

atrāha--pratyakṣata eva daṇḍādibahirnimittādṛte ghaṭānirvṛtteḥ kathamidamavadhāryate--nāmnaḥ sākṣād bhavati, na daṇḍādibhya iti ? atrocyate --nāmna eva cetyādi . daṇḍādīnāṃ satāmapyakiñcitkaratvācchabdacaitanyasyaiva prabhāvāt tatpreritaprayatnaparispandajanitaniṣpattighaṭākhyasya vastunastadvastutvaṃ ghaṭatvaṃ nāmna eva mahimno labhyate na bahirnimittāpekṣam . tatpravṛttīnāmapi sthāne sthāne śabdacetananiyojitānāmātmalābhāt tadātmatvam, itarathā teṣāmatadātmatve svarūpapravṛttireva durlabhā, kuto ghaṭasya ghaṭatvaṃ vastutvam ? tasmāt sarvakārakasānnidhye'pi karturaudāsīnye tadabhāve vā kriyāyāḥ kāryasya cābhāvaḥ ghaṭaudanapaṭavāgādeḥ, ataḥ śabdaprabhāvaprabhavaṃ sakalaṃ jagaditi . tathā hītyādi tannirūpayati . hiśabdo nidarśane, evaṃ ca kṛtvā skandarudrendrāḥ skandir śoṣaṇe, rudir aśruvimocane, idi paramaiśvaryai pā॰ dhā॰ iti skandanena nimittena skandaḥ, rodanena rudraḥ, indanena indraḥ ityeteṣāṃ nimittānāmanupapattāvapi gopaśupālāderjīvasyājīvasya vā kāṣṭhakuḍyapāṣāṇādernimittanirapekṣā saṃjñā kriyate skando rudra indraḥ iti, gopālādīnāmeva taistaiḥ śabdaiḥ samadhyāropavaśāccocyate . syānmatam--bhavatīti bhavo roditīti rudra indatīti indra iti devatāviśeṣāḥ tannimittabhūtārthabhājaḥ santyapratyakṣāḥ samayāntaraprasiddhāḥ, tanmukhyapravṛtteritaratropacāro bhaviṣyatīti . etaccāyuktam, pratyakṣatvādityādi yāvat ta eva te . apratyakṣāste bhava -kārtikeyādayaḥ samayāntaraprasiddhaśabdaparikalpagamyā na sarvalokaprasiddhaśabdābhidheyā yathā gopālādayaḥ pratyakṣāḥ sarvalokaprasiddhaśabdābhidheyāśceti teṣāṃ sattvaṃ tacchabdātmakatvaṃ cāpratyakṣamamupacāragamyaṃ cetyetebhyaḥ kāraṇebhyastadbhūtāḥ skandādiśabdabhūtāḥ pratyakṣāśca gopālādayo mukhyayā ca vṛttyocyante tasmāt ta eva te, gopālādaya eva skandādayaḥ, na samayāntaraparikalpitāḥ santīti . tasmācchabdaśaktiprabhāvādeva saṃjñā ye'pi ca te samayāntaraparikalpitāḥ skandarudrendrāḥ teṣu ekasminnitarasaṃjñayorapi pravṛttinimittasadbhāvāt trayo'pi parasparasaṃjñānirdeśyāḥ syuḥ . athānyatamanimittamātraṃ tattvamiṣyate iṣṭārthavivakṣayā evaṃ tarhi vivakṣiteṣṭārthaviṣayavyavaharaṇādantarniviṣṭaśabdānubaddhacaitanyanimittaḥ saṃjñāvyavahāro'bhyupagataḥ, bahirnimittaṃ tu tyaktam . nimittapratyayena saṃjñāpravṛttau yāvatsambhavaṃ saṃjñāsanniveśe bhāvakādayo'pi te prāptāḥ . tathā ca yāvat kiñcid bhavananimittagrastaṃ tasya sarvasyendraskandādirarthaḥ sarvadhātubhvarthatvāt paryāyo ghaṭakuṭaśabdavat . sambhavighaṭanādiskandanāditvācca sarvasarvatvam . sanniveśo na nimittāntarāt . abhyupetyāpi samayāntaraparikalpitānāṃ skandādīnāmastitvaṃ nimittaniyamābhāvadoṣa ucyate --ye'pi ca ta ityādi . skande'pi rodanamindanaṃ ca staḥ, ataḥ sa rudra indro vā kiṃ na bhavati ? tathā rudre'pi skandanendane indre'pi rodanaskandane tataḥ sa itara itaraḥ sa kiṃ na bhavati ? ekasminnitarayorapi saṃjñayoḥ pravṛtternimittamastyeva . tasmāt trayo'pi parasparasaṃjñānirdeśyāḥ saṅkareṇa syuḥ . atha mā bhūdeṣa doṣa ityanyatamadeva nimittamekaṃ tattvamiṣyate'saṅkīrṇasaṃjñāvyavahārārthaṃ skanda eva, na rudro nendraḥ itīṣṭārthavivakṣayā evaṃ tarhi anyatamanimittamātratattvayā'vadhṛtayā saṃjñayā vivakṣiteṣṭārthaviṣayavyavaharaṇādantarniviṣṭaśabdānubaddhacaitanyanimittaḥ saṃjñāvyavahāro'bhyupagataḥ, bahirnimittaṃ tu tyaktamiti doṣaḥ, tuśabdādaniṣṭasamparigraheṣṭatyāgau viśeṣayati .

8.22

kiñcānyat, nimityapratyayenetyādi . yadi skandanādinimittapratyayena saṃjñāpravṛttistato yāvatsambhavaṃ yāvanti nimittāni bhavana-karaṇa-śayana-bhāṣaṇa-caṅkramaṇa-vartana-pariṇamanādīni sambhavanti tāvadbhirnimittaiḥ saṃjñāsanniveśe sati rodanād rudro bhavanād bhavo bhāvakaḥ karaṇāt kāraka ityādisarvavyapadeśabhāktvād bhāvakādayo'pi te prāptāḥ . tataśca tathā ca yāvadityādi, yat parimāṇamasya yāvat, yāvadeva kiñcid bhavananimittagrastaṃ sarvamityarthaḥ . tasya sarvasya ghaṭapaṭāderindraskandādirarthaḥ sarvadhātvarthānāṃ bhvarthatvāt paryāyaḥ, tadvācinaśca paryāyaśabdā eva . kimiva ? ghaṭakuṭaśabdavat . sarva eva sarvaḥ, ghaṭaḥ skandaḥ, paṭaḥ skandaḥ, skandavaidyo'pi skandaḥ . evaṃ rudrendrādayaśca . skando'pi ghaṭaḥ paṭaścetyādi prāptam . evaṃ tāvat sarvadhātubhvarthatvāt sarvasarvatvamaviśeṣāt . kiñcānyat, viśeṣato'pi sambhavighaṭanādiskandanāditvācca sarvasarvatvam . ceṣṭā-kauṭilyādyabhisandhyanabhisandhipūrvakaparispandārthatvāt pariṇatyartha evamapi tu sthite'rthapratipādanārthatvācchabdaprayogasya sarvasarvābhidhānalakṣaṇāvyavasthāvyāvartanārthaṃ bahirnimittanirapekṣaṃ saṃjñāmātrasanniveśitaṃ skandāditvamabhyupagantavyam . evaṃ hi saṅketamātratvācchabdārthasambandhasya mukhyārthāḥ sarvadeśabhāṣā ityetadayatnasiddham . idamapyabhiyuktānāmata eva smaraṇamupapannam--anekārthā dhātavaḥ... ... ... dṛśyatām . iti cetanācetanabhedasya samastasyāsya jagato bhāvakaṃ nāma . ghaṭasya dravyaṃ tvāt sarveṣāṃ jñāna-gatyarthānāṃ skandana-śoṣaṇa-visaraṇa-rodanendana-sadana-stambhanādyarthānāṃ yāvatāṃ yasminnarthe sambhavastasya tasya tathārthatve sarvasarvatvam . vasanād vastuvāstunī, śayanasthānāsanādyekārthatvācca gatinivṛtti-paryāyāṇāṃ śeṣadhātūnāṃ ca vastvarthānativṛtteḥ katamad dravyaṃ katamena nimittena nābhidhīyate ? tataḥ sarvasarvatvam .

8.23

syānmatam--evaṃ tarhi sutarāmatiprasaṅgāpādanadvāreṇa tvayaiva sarvasya bahirnimittāpekṣatvaṃ samarthitam, tvatpakṣe'pi ca sarvasarvābhidhānātiprasaṅgo durnivāra iti . etaccāyuktamuktanyāyenaiva, evamapi tu sthita ityādi yāvat skandāditvamabhyupagantavyamiti svapratipipādayiṣitārthapratipādanārthatvācchabdaprayogasya prasakte'pi sarvasarvatve sarvasarvābhidhānalakṣaṇā'vyavasthā prāptaiva, sā mā bhūditi tadvyāvartanārthaṃ skandādiśabdāḥ kasmiṃścidarthe bahirnimittanirapekṣāḥ saṃjñāmātratvena sanniveśitāḥ santo niyamena tamevārthamabhidadhatīti prāptam, itarathā sarvasarvatve sarvābhidhānāvyavasthā'vaśyambhāvinī . tasmāt saṃjñāsanniveśānna me kaścid doṣa iti . tasmāccodyābhāsametat samānadoṣatvāditi .

8.24

evaṃ hītyādi asya nyāyasya vyāptipradarśanam . evaṃ ca kṛtvā saṅketamātratvācchabdārthasambandhasya mukhyārthāḥ sarvadeśabhāṣā ityetadayatnasiddham ghaṭaḥ kuṭaḥ kumbhaḥ kṣīraṃ payaḥ pāli dugdham agnirāturaḥ kicu maṅgalaḥ ityādīnāṃ ca saṅketavaśādabhidhitsitaikārthavācitvaṃ siddham, niyatanirapekṣatvāt saṅketasya svopayogapratipādanasamarthatvācca teṣāṃ teṣāṃ śabdānāṃ ḍitthādivat . idamapyabhiyuktānāmata eva smaraṇamupapannam, nānyathā, yathā --anekārthā dhātava iti gatārthaṃ yāvad dṛśyatām . iti cetanācetanetyādi, anena prakāreṇa yaduktaṃ nāma taccetanācetanabhedasya kumbhakāra-ghaṭādeḥ pṛthivyādi-manuṣya-nārakatiryak-siddha-paramāṇu-kālākāśādeḥ samastasyāsya jagato bhāvakaṃ nāma samastaṃ jagad nāmno bhavati iti bhāvitam . tasmādeva ghaṭo bhavati, ghaṭasya dravyaṃ kāraṇam, ghaṭaṃ bhāvayati nāma, ghaṭasya tato nāma, ghaṭasya tato bhavanāt, mṛdvat . anayā yathā ghaṭo bhavati tathā nāmnā ghaṭo bhavati ghaṭakriyātmakatvaṃ vā bhāvakatvam . rūpādyupayogabhavanamantarniviṣṭaśabdānubaddhaṃ tacchabdātmakam . tasmānnāmadravyasyānupasarjanataiva . eṣa nāmadravyārthanayaḥ . asyāpi niyamaḥ . upasarjanatveneṣyate, na prādhānyena . arthārthatvācchabdaprayogasyārthaḥ pradhānam, na śabdaḥ . arthasyāpi jñānotpattinimittatvād jñānameva pradhānam . na hi nāmno ghaṭādi bhavati . tatastu śrotrābhighāta evotpadyate . tathā ca yadi nāmno ghaṭotpattau dravyatvaṃ syāt tato ghaṭārthino bhavatu ghaṭa iti prabravīran . tasmāt pravṛtti-nivṛttikāraṇamarthārthināṃ tadabhāvārthināṃ ca kṣāyopaśamiko bhavanāt, tato bhavati iti pratipāditatvāt siddho hetuḥ . yad yato bhavati tat tasya kāraṇaṃ dṛṣṭam, yathā mṛd mṛdo bhavato ghaṭasya kāraṇaṃ tathā nāma ghaṭasya kāraṇamityetamarthamupanayati --anayetyādi . yathā ghaṭasya mṛd dravyaṃ bhavati tathā nāmetyarthaḥ . ghaṭakriyātmakatvaṃ vā bhāvakatvaṃ nāmna iti vartate, śabdo dravyabhāvaṃ ghaṭakaraṇātmakatvāt pūrvoktāt pratipadyate, tasmād ghaṭaṃ bhāvayati nāma, nāmno ghaṭo bhavatītyarthaḥ .

8.25

rūpādyupayogetyādi . athavā rūpādyupayogo rūpādijñānam, tasya bhavanamantarniviṣṭaśabdānubaddhaṃ tacchabdātmakam, rūpaṇād rūpam, rasyata iti rasaḥ, ghrāyata iti gandhaḥ, śrotragrahaṇaṃ śabdaḥ iti lakṣaṇāt tasyopayogasya śabdātmakatvād rūpādīnāṃ ca tadātmakatvācchabdo rūpādirapi bhavati . tasmād nāmadravyasyānupasarjanataiva prādhānyamevetyarthaḥ . eṣa nāmadravyārthanayaḥ pūrvapakṣaḥ .

8.26

atrottaramubhayaniyamabhaṅgāraḥ śabdanayo vakṣyatyataḥ --asyāpi niyama ityādi . eṣo'pi nāmadravyārthabhāvo niyataḥ upasarjanatveneṣyate na prādhānyena, prādhānyena tu viśeṣo niyata ityuktaḥ . na brūmaḥ-- śabdo nimittamātravyāpṛto jñānopakārī nāsti iti . jñānasyaiva pradhānasyopakārakatvena vartate jñānenaiva cotthāpyate, arthapratyāyanārthatvācchabdaprayogasya . tasmādarthārthatvācchabdaprayogasyārthaḥ pradhānaṃ na śabdaḥ, tasyāśabdārthatvāt . arthasyāpi jñānotpattinimittatvād jñānameva pradhānam . na ca jñāna-śabdayoraikyam, pratyakṣapratītivirodhābhyām . yasmāt pratyakṣameva na nāmnaḥ śabdācchrotrābhighātakārād ghaṭādi bhavati, na śabdaḥ kāraṇaṃ ghaṭasya tato'nutpatteḥ . tatastu śabdācchrotrābhighāta evotpadyate, tasmācchabdaḥ śrotrābhighāte heturna ghaṭe na jñāne .

8.27

tathā cetyādi yāvat prabravīrannityaniṣṭāpādanam . yadi śabdasya ghaṭotpattau dravyatvaṃ syāt tato ghaṭārthino bhavatu ghaṭa iti prabravīran; arivināśārthinaśca rājāno vijigīṣavo na hastyaśvaṃ bibhṛyuḥ, parabalameti mā bhūt iti vā brūyuḥ . na ca tad dṛṣṭamiṣṭaṃ vā .

8.28

tasmāt pravṛtti-nivṛttikāraṇamarthārthināṃ tadabhāvārthināṃ ca kṣāyopaśamiko bhāvaḥ jñānāvaraṇakṣayopaśamanimittaṃ jñānamityarthaḥ, tata eva pravṛttinivṛttidarśanāt . so'pi dravyārthatāṃ hitvā bhāvaḥ . so'pi dravyārthatāṃ hitvā bhavati . tenāpi viśeṣeṇaiva bhūyate . sa hi bhāvāgamaḥ . śabdo dravyāgamaḥ . tathāhyāhuḥ--āgamato jāṇaye aṇuvayutte davvasutaṃ . jñānameva pradhānam . tata eva cāsyotpattiḥ . pravṛttiśca tādarthyena, śibikāvāhakayāneśvarayānavat . atastvaduktivadupayogaviśeṣabhavanaprādhānyaṃ tatkāryatvācchabdasya tatkāraṇatvācca . kṣāyopaśamiko bhāvaḥ kṣaṇe kṣaṇe'nyatvād dravyārthatāṃ tyaktvā bhavati kṣaṇikatvāt . tenāpi viśeṣeṇaiva bhūyate, viśeṣa eva bhavati, uktaśabdārthavyutpattirbhavati, bhavat pradhānaṃ bhāva ityupakramya yāvad bālādibhedaṃ dṛśyate eva ityakṣarārtho gataḥ . vastvarthataśca bhāvitam --sāmānyamupasarjanaṃ viśeṣaḥ pradhānaṃ bhāvaḥ śibikāvāhakayāneśvarayānavaditi .

8.29

sa hi bhāvāgamaḥ, yasmāt kṣāyopaśamikabhāvo jñānaṃ bhāvāgama ucyate tasmāt sa pradhānaṃ bhavati, maryādayābhividhinā ca gamo'vabodhaḥ, tataḥ śabdasyāgamatvam, tata utthāpyate śabdo jñānāt . tasmācchabdo dravyāgamaḥ . tathāhyāhuriti śabdadravyāgamatve jñāpakamārṣam --āgamato jāṇaye aṇuvayutte davvasutamiti .

8.30

itaśca jñānameva pradhānam, yasmāt tata eva cāsyotpattiḥ śabdasya jñānādevotpattiḥ, vakturjñānenotthāpitatvāt, jñānameva śabdasya kāraṇam . pravṛtto'pi śabdaḥ paratantro jñānārthatvāt; paratantro jñānotpādanārthatvācchrotarītyata āha --pravṛttiśca tādarthyena . tanmūlotpatti-tadarthatvābhyāṃ jñānaṃ pradhānamityetasminnarthadvaye dṛṣṭāntaḥ --śibikāvāhakayāneśvarayānavaditi vaitanikānāṃ yānaṃ yātrāpreritamīśvareṇa pravṛttamapīśvarayānārtham, ato'pi dvidhāpīśvaraprādhānyavad jñānaprādhānyamiti .

8.31

atastvaduktivadityādi . sāmīpyena sarvātmanā yoga upayogaḥ rūpādyarthasamīpe sarvātmapradeśānāṃ tatpravaṇatā, śabdopayogātmayogavakratā'vakratādestiryag-manuṣyanāmanirvartitaṃ mṛdādi kumbhakārādi ca yathāsaṅkhyaṃ bhavati rūpādimadarthaviracanātmakatvāt kumbhakārādikāryavad nāmno bhavati, ātmā buddhyā samarthyārthān mano yuṅkte vivakṣayā . pā॰ śikṣā 6 ityādi sarvaṃ tvaduktopapattijātamupayogaviśeṣabhavanaprādhānyaṃ sādhayati, tatkāryatvācchabdasya, upa athocyeta--sāmānyamaviśeṣaḥ, ubhayoḥ parasparakāraṇatvāviśeṣatvāt . atha kasmādupayoga eva nāmatvamāpadyate ? iti upayogatvaprāpternāmnaḥ sarvatra viśeṣapradhānatvam . tasyāpi vā nāmaśabdasya uraḥprabhṛtītyādinā nāmadravyārthaṃ hitvā dravyadravyārtho'ṅgīkṛtaḥ mūrtadravyābhyupagamāt . mūrtamamūrtasya dravyaṃ na bhavati . nāmaśabdo yogasya śabdaḥ kāryam, sa eva kāraṇamupayogasya kumbhakāraśarīrāderiti tatkāraṇaṃ taditi tvayaiva prāg bhāvitaṃ vistareṇaitat .

8.32

athocyetetyādi pūrvapakṣo gatārtho yāvadaviśeṣatvāditi . sāmānyamaviśeṣaḥ, tadbhavanamātratvaṃ na viśeṣa ityetadāpannamiti bhāvito'rtha ubhayoḥ parasparakāraṇatvāviśeṣatvāditi .

8.33

atrottaram --atha kasmādityādi yāvat sarvatra viśeṣapradhānatvamiti . upayoga eva nāmatvamāpadyata iti viśeṣasyopayogasya prādhānyamupayogatvaprāpternāmnaḥ . tasyāpi vā nāmaśabdasyetyādi, nāmaśabdaḥ iti vīṇā-veṇu-tālaśabdādibhyo viśiṣyate prakṛtatvādaupayogitvācca tasya uraḥprabhṛtītyādinā nāmadravyārthaṃ hitvā tvayā dravyadravyārtho'ṅgīkṛtaḥ, tadyathoktam— ātmā buddhyā samarthyārthān mano yuṅkte vivakṣayā . manaḥ kāyāgnimāhanti sa prerayati mārutam .. 6 .. mārutastūpari caran mandraṃ janayati svanam .. 7 .. pā॰ śikṣā ityādinā mūrtadravyābhyupagamāt . ārṣamapi jñāpakam, no+āgamato dravyaṃ śarīramuktam, tadyathā— aho ṇaṃ imeṇaṃ sarīrasamussa+eṇaṃ sāmā+i+etti padaṃ āghavitaṃ paṇṇavitaṃ ityādi . tasmācchabdakāraṇatvatyāgena mūrtadravyakāraṇatvābhyupagamaste virodhāyāpadyate . ata āha --mūrtamamūrtasya dravyaṃ na bhavati pariṇāmikāraṇamityarthaḥ . yathā mūrtamamūrtasya kāraṇaṃ na bhavati ityayamabhyupagamaḥ tathā nāmaśabdasya mūrtatvādamūrtopayogakāraṇyaṃ na yujyate .

8.34

syānmatam--kathaṃ mūrtaḥ śabdo yato'syāmūrtajñānakāraṇyaṃ na bhavediti . atra brūmaḥ --nāmaśabdo mūrtaḥ kuḍyādipratihatagatitvād loṣṭādivat . tad nāma nopayogasya dravyaṃ mūrtatvād mṛdvat . uktaṃ hi-- na hi mūrtamamūrtatvaṃ nāmūrtameti mūrtatām . dravyaṃ triṣvapi kāleṣu cyavate nātmabhāvataḥ .. nanvanyonyānugatasvarūpatvād nirvṛttyupakaraṇendriyajñānatanvātmadravyavad dravyaṃ mūrtamamūrtasya jñānasya . dravyendriyaṃ mūrtamamūrtasya jñānasya dravyam . śarīrādikaraṇād bhavāntarātmanastanvādi dravyam, ghaṭaśca ghaṭākāśasya . mūrta iti pratipadyatām, kuḍyādipratihatagatitvāt, yasya gatiḥ kuḍyādibhiḥ pratihanyate tad mūrtaṃ dṛṣṭam, yathā loṣṭādīti . tad nāma nopayogasyetyādi arthapradarśanasādhanam . upayogo na mūrtadravyahetukaḥ, amūrtatvāt, ākāśavat, na hyākāśaṃ mṛdādidaṇḍādimūrtadravyasya kāryamiti sādharmyadṛṣṭāntaḥ . mṛdvaditi vaidharmyeṇa, yad mūrtadravyahetukaṃ na tadamūrtaṃ yathā mṛditi . athavā nāmūrtasya dravyaṃ nāmaśabdaḥ, mūrtatvāt, mṛdvat . yadamūrtasyāvagāhāderdravyaṃ na tad mūrtam, yathā ākāśamiti . uktaṃ hītyādi jñāpakamāha . na hi mūrtamamūrtatvaṃ varṇādimat pudgaladravyaṃ mūrtaṃ sadavarṇādyātmakatvamamūrtatvaṃ na gacchati na tathā pariṇamati jīvā-''kāśa-dharmā-'dharmatvaṃ na yāti . nāmūrtameti mūrtatvam, nāpyākāśādyamūrtaṃ mūrtatvaṃ prayāti . dravyaṃ triṣvapi atītānāgatavartamāneṣu kāleṣu, na kadācidityarthaḥ, yasmād nātmabhāvam, yāvaddravyabhāvī yo dharmaḥ sa ātmabhāvaḥ, tamātmabhāvaṃ na kadācit parityajati dravyamiti .

8.35

atrāha --nanvanyonyānugatetyādi yāvad ghaṭākāśasyeti . nātmabhāvaṃ tyajati pararūpaṃ nāpnoti ityetadayuktam, anyonyānugatasvaparatvāt kṣīrodakavat . anyonyānugatasvarūpatvanidarśanaṃ nirvṛttītyādi yāvad dravyavat . vatkaraṇaṃ nirvṛttyupakaraṇendriyajñānavat tanvātmadravyavacca iti pratyekaṃ parisamāpyate . dravyaṃ kāraṇaṃ mūrtamamūrtasya jñānasya, dvividhaṃ dravyendriyam--nirvṛttirupakaraṇaṃ ca, nirvṛttiḥ pakṣmapuṭa-kṛṣṇasārādidravyaniṣpattiḥ, nirvṛttamupakaroti ityupakaraṇaṃ masūrakākārāścakṣurmadhyapradeśāḥ prakāśāñjanādayaścopakaraṇāni . etad dvividhamapi jñānasya dravyaṃ dṛṣṭam . tasya vyākhyānam --dravyendriyaṃ mūrtamamūrtasya jñānasya dravyam . tathā tanvātmavat ityasya vyākhyā --śarīrādikaraṇād bhavāntarātmanaḥ, kāyāditrividhayogakāryaṃ śarīrāṅgopāṅgādināmakarma, tasya karaṇāt tanvādi bhavāntare janmāntare ya ātmā tasya dravyaṃ kāraṇaṃ bhavati . ghaṭaśca ghaṭākāśasyeti mūrto ghaṭo'vagāhānumeyasyākāśasyāvagāhātmana iti .

8.36

atrocyate --āgataṃ tarhyetadityādi yāvad viśeṣa eva bhavatīti . yo'rtho dravyaṃ sāmānyaṃ viśeṣo vā prakṛtyarthaḥ pratyayārtho vā bhavanaṃ bhāva iti yo'stu so'stu sarvathā so'svatantro viśeṣeṇa jñānena tathā tathā bhāvyate dravyendriyādi tat sarvātmanā jñānamātmā ca viśeṣaḥ sa bhāvayati . yadyapi bhavat sāmānyaṃ bhāvastathāpyupasarjanam, viśeṣaḥ pradhānamityuktaṃ bhavati . tatra yadītyādyaniṣṭāpādanaṃ parasya yāvadekaṃ jñānaṃ syāditi hetuhetumadbhāvena gatārtham . sendriyāṇi mati-śrutā-'vadhi-manaḥparyāyajñānāni, tānīndriyakṛtatvādajñānāni syuḥ, kevalajñānamevaikaṃ jñānaṃ syāditi .

8.37

kiñcānyat, --ātmātmanaścetyādi . ātmaiva svatantraścetanatvāt, na śarīram, svatantraśca kartā . tataścāśarīreṇa śuddhena siddhakevalinā kṛtaṃ karmānveṣyaṃ syāt, taccātyantadurlabhaṃ muktasaṃsāraprasaṅgādaniṣṭaṃ ca . na hastādimadrāgikṛtamiṣṭamapi syāt karma, tasyaiva saṃsāritveṣṭeḥ pūrvavaddhetuhetumadbhāvenā- pādanaṃ yāvadātmano'nyatvāt . evaṃ prācyodāharaṇadvayaṃ vyabhicāritam . tṛtīyamapi tathākāśa-ghaṭayoryathāsaṅkhyamanāvṛtyāvṛtyātmakatvāt, ākāśamanāvṛtyātmakaṃ cedāvṛtyātmakaghaṭībhavati ghaṭaścānāvṛtyātmakākāśībhavati āvṛtyātmakaḥ saṃstato ghaṭākāśam iti syāt, tattu tvanmate na . ākāśamevāmūrtam, tadviparīto ghaṭo mūrta eveti kuto ghaṭākāśamudāharaṇaṃ ghaṭate, ghaṭātmānāpatterākāśasya, ākāśānātmāpatterghaṭasya ākāśaghaṭo vā tadviparītaguṇa udāharaṇamiti ?

8.38

evamityādi . anena prakāreṇa dravyasya bhavane parigṛhīte dṛṣṭāntasya viparyayasādhanatvāt kutaḥ sānyonyānugamarūpatā yā tvayā pratijñātā evaṃ maduktanyāyāt tvanmatena ca dravyasya kāraṇasya sadā''tmarūpāparityāgāt ? ityuktaṃ parasyāniṣṭāpādanam . ata eva svamataviśeṣapradhānabhavanasāmānyopasarjanabhavanapratipādanārthamāha --anyarūpānugamāttvityādi . tuśabdaḥ paramatavyāvṛttiṃ svamatasiddhiṃ ca viśeṣayati . cetanācetanayorātmabhāvatyāgāt tvaduktāt dravyasya sāmānyabhavanamupasarjanaṃ bhavadeva mupasarjanamekameva bhavati, na viśeṣaḥ arthāntarābhāva-bhavadbhavanābhyāṃ kenacidabādhyatvāt . yathā ca viśiṣṭaḥ sāmānyanirapekṣo bhavati tathā svaviṣaye'pyekavṛkṣādibhavane dvivacanādiviśeṣāntaranirapekṣeṇaiva tenābhinnaliṅgavacanādinā bhavitavyam . yadyekaṃ nakṣatraṃ kathaṃ punarvasū dvau, atha dvau punarvasū kathamekaṃ nakṣatram, virodhitvādekadvitvayoḥ ? ityādi sarvaṃ yathāviṣayaṃ pratividhātavyaṃ ghaṭapaṭadivat . pratītestādarthyameveti cet, na, pratyavayavapratītereva ekatvādyapekṣayaikavacanādiśabdaprayogaprasiddheḥ . idaṃ tvabhidhānābhidheyapratyayayorvisaṃvādāt pratītiviruddhaṃ kumārabrahmacāripitṛtvavat . ca bhavati, tasmādarthāntarābhāvād bhavata eva bhavanācca kenacidaviśeṣo na bādhyate . yathoktaṃ tvayā prāk vṛkṣo vṛkṣasāmānyamupasarjanīkṛtyaika eva bhavati na dvyādirapi, viśeṣavaśavartitvād nāmnaḥ ityādi . tasmādidamaniṣṭaṃ viśeṣāsattvaṃ prasaktam . tadasattvāt sāmānyāsattvaṃ dṛṣṭeṣṭaviruddhamāpannamiti .

8.39

kiñcānyat, yathā ca viśiṣṭa ityādi . yathā ca sāmānyena pratipakṣeṇa vinā viśeṣastannirapekṣo bhavati bhavatyeva viśiṣṭastathā svaviṣaye'pyekavṛkṣādibhavane dvivacanādiviśeṣāntaranirapekṣeṇaiva tenābhinnaliṅgavacanādinā bhavitavyam . tvanmate na punastathā bhavati sa viśeṣaḥ, nakṣatrapunarvasvādisamānādhikaraṇavacanaliṅgādibhedadarśanāt . tad bhāvayati --yadyekamityādi sādhanadvayamaniṣṭāpādanam virodhitvādekadvitvayorityādi sarvaṃ yathāviṣayaṃ pratividhātavyamityatideśād liṅgakālādāvapyaniṣṭāpādanasādhanāni draṣṭavyāni . yadi punarvasū pumāṃsau na nakṣatraṃ napuṃsakam, puṃstvāt, vṛkṣavat . atha nakṣatraṃ na pumāṃsau napuṃsakatvāt kuṇḍavadityādi . tathā tārā strītvāt ityādi yojyam . ghaṭapaṭādivaditi viśiṣṭayorghaṭapaṭayorivānyonyasvarūpāpattirnāsti viśeṣāṇām, sāmānyābhāvāt . dṛṣṭaṃ ca nakṣatra-punarvasvādiṣu . tasmādayuktamuktam --sāmānyanirapekṣo viśeṣa eva śabdārtho vivakṣitatvāditi .

8.40

pratītestādarthyameveti cet . syānmatam--lokapratītatvād nakṣatrārtha eva punarvasvarthaḥ punarvasvartha eva ca nakṣatrārtha iti loke prasiddhamāgopālādi . tasmāt sāmānyasya viśeṣatvādadoṣaḥ, itarathā nairarthakyameva syāditi . atrocyate --na, pratyavayavapratīterevetyādi . vayamapi lokapratītereva brūmaḥ, dvyekayordvivacanaikavacane, bahuṣu bahuvacanam pā॰ 1 . 4 . 22--21 ityarthānāmavayamavayavaṃ prati vivakṣitānāmekatvādyapekṣayaikavacanādiśabdaprayogaprasiddheryadyekavacanāntaḥ śabdo'bhidhānārthenāpyekena bhavitavyam, na vdyādinā . atha dvyādiḥ, naikavacanena śabdena bhavitavyam, uktavat . idaṃ tvabhidhānābhidheyapratyayayorvi lakṣaṇaṃ hi nāma śabdānāṃ prakṛtipratyayādivibhāgānvākhyānam . prakṛtyādyarthāvyavasthāyāṃ lakṣaṇāvyavasthānāt kutastajjanyalakṣyatattvapratipattiḥ śabdavyavasthā ca, aviviktībhāvitasvalakṣaṇaviṣayatvāt, aviviktībhāvitasvalakṣaṇaviṣayasthāṇupuruṣapratipattivyavasthāvat . sa vṛkṣa āste iti pratipadya punaḥ ehi manye rathena yāsyasi ityasmāt tadviparītādapi tadvadeva pratipattyā prakṛtyādilakṣaṇālakṣaṇīkaraṇaṃ pratipatteścāpratipattitvaṃ yadṛcchāpravṛttitvāt . saṃvādāt pratītiviruddham, punarvasūśabdo dvyartho dvivacanāntatvāt' iti pratyayo nakṣatrābhidheyaviṣayapratyayena visaṃvadati, sa cānena . kimiva ? kumārabrahmacāripitṛtvavat, yadi kumārabrahmacārī kathaṃ pitā ? atha pitā kathaṃ kumārabrahmacārīti ? tadvadiheti .

8.41

tad bhāvayati --lakṣaṇaṃ hi nāmetyādi . śabdānāṃ lakṣaṇaṃ prakṛtipratyayādivibhāgānvākhyānam, taddhi lakṣyāñśabdān vyavasthāpayāmi iti . teṣāṃ ca prakṛtyādivibhāgānāmavyavasthā, prakṛtyādyarthāyathārthatvāt . tasyāṃ ca śabdaviṣayaprakṛtyādyarthāvyavasthāyāṃ tadāśritalakṣaṇāvyavasthā . lakṣaṇāvyavasthānāt kutastajjanyalakṣyatattvapratipattiḥ śabdatattvapratipattiḥ śabdavyavasthā ca ? na staḥ . kasmāt ? aviviktībhāvitasvalakṣaṇaviṣayatvāt . dṛṣṭāntaḥ--aviviktībhāvitetyādi, yathā viviktau santāvaviviktau bhāvitau svalakṣaṇābhyāṃ sthāṇupuruṣau, tatra yā sthāṇau puruṣapratipattirvyavasthā ca mithyāpratipattivyavasthe te, kasmāt ? aviviktībhāvitasvalakṣaṇaviṣayatvāt, tathā śabdānāṃ lakṣyāṇāṃ pratipattivyavasthe . lakṣyāpratipattyavyavasthābhyāṃ cābhidhānābhidheyaviṣayapratyayadvayavisaṃvādāt kumārabrahmacārī pitā iti pratyayavad nakṣatra-punarvasvādyekadvitvādivirodha iti sambandhaḥ .

8.42

evaṃ tāvat saṅkhyāviṣayaprakṛtipratyayapratipattivirodha uktaḥ . ataḥ paraṃ puruṣaviṣaya ucyate, tadyathā — sa vṛkṣa āsta ityādi yāvadapratipattitvam . saḥ iti śeṣopapade āste iti puruṣaviṣayaprakṛtipratyayasaṃvādena svayaṃ pratipadya punaḥ ehi manye iti tadviparītapratipattyā prakṛtyādilakṣaṇamalakṣaṇīkṛtaṃ pratipattiścāpratipattīkṛtā tadvadeveti lakṣyatattvāpratipattyavyavasthādvāreṇeti . kasmāt ? yadṛcchāpravṛttitvādasamīkṣita ehi manye iti prastutakriyāvisaṃvādāt tvaṃ yāmi, ahaṃ yāsi iti prayogavadayathārthamagamakamasādhu . prastutapratyayavisaṃvādādvā, devadatto bhūyata iti prayogavat . aṅgīkṛtapuruṣārthavaiyadhikaraṇyavṛttatvāt, tvaṃ pacatīti prayogavat . atra pratyayaparā prakṛtiḥ prayoktavyā, prayogakāle kevalayoḥ prakṛtipratyayayorasambhavāt tathā'narthakatvāt kākavāsitavat . śikṣaṇārthaṃ tu citrabhaktibindu- paurvāparyapratyayatvād brahmacāripitṛtvavadityeva sambandhaḥ . atra prayogaḥ --ehi manya ityādi yāvadayathārthamagamakamasādhu iti pratijñāstisraḥ . prastutā kriyā manyatiḥ, tayā sāmānādhikaraṇyaṃ visaṃvadati pratyayasyottamapuruṣākhyasya ehiśabdaprayuktamadhyamapuruṣavisaṃvādāditi hetvarthaḥ . tvaṃ yāmi, ahaṃ yāsi iti prayogavaditi tadarthanidarśanaṃ hetvarthānurūpeṇa yānārthayormadhyamottamaviśiṣṭayorbhede sati visaṃvādādayathārthāgamakāsādhutvavaditi . prastutapratyayavisaṃvādādveti dvitīyo hetuḥ . devadatto bhūyata iti yatheti dṛṣṭāntaḥ . devadatta iti prathamānirdiṣṭaḥ kartrarthaḥ prakṛtyarthamātravācinā bhāvasādhanena bhūyateśabdena sāmānādhikaraṇyaṃ nārhati bhavati ityanena tu syāt tathā ehiśabdaprastutamadhyamapuruṣāntena manyeityuttamāntāyathārthāgamakāsādhutvānyupaneyāni . prastutapratyayavisaṃvādasphuṭīkaraṇārthamāha --aṅgīkṛtapuruṣārthavaiyadhikaraṇyavṛttatvāditi . tasya nidarśanam --tvaṃ pacatīti yatheti . tvam iti yuṣmadupapade pacati iti śeṣopapadaviṣayaprathamapuruṣaprayogo visaṃvadati tathā ehi manye yāsyasi iti .

8.43

atra pratyayetyādi vākyāvadhike'rthe padāvadhike vā pratipādye vākyaṃ padaṃ vā pratiyogiśabdārthāpekṣameva gamayati kevalasyāprayogāt . padāvadhike tāvadayaṃ niyamaḥ--pratyayaparā prakṛtiḥ prayoktavyā, prakṛteḥ paraḥ pratyayaḥ pā॰ ma॰ bhā॰ 3 . 1 . 2 iti vyavasthāpitatvāt prayogakāle kevalayoḥ prakṛtipratyayayorasambhavāt, asambhavaśca tathānarthakatvāt bhū-laṭ-tip-śapādīnām, kimiva ? kākavāsitavat, yathā vāyasavāsitādīnāṃ na kaścidabhidheyo'rtho'sti tathā bhū-tipādīnāṃ kevalānām .

8.44

kimarthaṃ tarhi bhū sattāyām pā॰ dhā॰ 1 kartari kṛt, laḥ karmaṇi ca pā॰ 3 . 4 . 67, 69 ityādi prakṛtipratyayārthaṃrtha ?pāṭha iti cet, ucyate --śikṣaṇārthaṃ tu citrabhaktibinduvinyasanavat pṛthagadhyayanam . śiṣyān grāhayāmi iti vibhajya prakṛtipratyayārthau darśyete . yathā ekāmeva kāṣṭhādibhaktiṃ lekhayiṣyaṃścitrakarācāryaḥ śiṣyān pūrvaṃ binduvinyāsān kārayati paścāt saṃyojayati tataḥ sā darśanīyā cakṣūramaṇīyā puṣpa-vallī-gṛha-manuṣya-strī-hastyādisaṃsthānā saṃvyavahārārhā bhaktirbhavati evaṃ prakṛtipratyayārthopapradarśanaṃ pṛthak kriyate, apṛthaksiddhasamudāyārthapratipattyupāyatvāt .

8.45

evameva ca kṛtvoktamiti jñāpakamāha . prakṛtipratyayau pratyayārthaṃ saha brūta iti prādhānyena pratyayārtho vivakṣito guṇatvena prakṛtyarthaḥ . ata eva ceti, yaduktaṃ bhāṣye --prakṛtiparaḥ pratyayaḥ prayo- ktavyaḥ, pratyayaparā ca prakṛtiriti pratyayaḥ paro viśeṣaḥ pradhānaṃ yasyāḥ sā pratyayaparā prakṛtiḥ, paraśabdasya pradhānārthatā varṇyate .

8.46

evaṃ cānena nyāyena pratyayārthād nāpaiti prakṛtiḥ, tatparatvāt . ata eva ca pratyayārthānapāyitvād manyaterityādinā bhāvayitvopasaṃharati yāvadayathārthābhidhānamiti . ehiśabdaprayogaprastutasāmānādhikaraṇyatyāgenāsmatsamānādhikaraṇottamaikavacanapratyayāyathārthatvam aṅgīkṛtapuruṣārthavaiyadhikaraṇyavṛttatvāt tvaṃ pacati iti prayogavaditi sādhūktam . evaṃ tāvat prakṛtyayathārthatvaṃ pratyayāyathārthatva ?dvāreṇānapāyitvāduktam .

8.47

pratyayapuruṣāyathārthatve'pyeṣaikaiva bhāvanā . prakṛtyavinābhāvitvāt pratyayasya pratyayatvāt ehi manye rathena yāsyasi ityasmāt tadviparītādapi tadvadeva pratipattyā pratyayādilakṣaṇālakṣaṇīkaraṇaṃ pratipṛtteścāpratipattitvaṃ yadṛcchāpravṛttatvādityādi yāvadayamavadhiḥ samānabhāvanaḥ pratyayapuruṣānurūpeṇa yojyata iti . ityarthatrayaviṣayamayathārthatvamiti nigamanam itiśabdanigamanārthatvāt, anayā bhāvanayā bhāvitameva bhavati agamakamasādhu ityapi draṣṭavyaṃ buddhicakṣuṣā . idaṃ ca dravyato'yathārthatvam, yasmāt nāhaṃ tvam ityasmadyuṣmaddravyaviparyayeṇāyathārthatvametat . yathā caitat tathā ghaṭapaṭādiśeṣopapadaviṣayo bhinnavyavahāro nirākriyate tvaṃ pacati ityādikuṭuktvādiprayuktabhinnaliṅgādiviparyayārthaśabdaprayogavaditi .

8.48

prahāsādidamasatyameveti cet . syānmatam--ehi manye rathena yāsyasi, na hi yāsyasi, yātaste pitā ityetadasatyameva prahāsaviṣayatvāt . ata eva lakṣaṇamuktam --prahāse ca manyopapade manyateruttama ekavacca pā॰ 1 . 4 . 106 iti, tathā dvivacanabahuvacanaviṣayāvapyudāhṛtau yāsyathaḥ, yāsyatha iti .

8.49

atrocyate --bahveva tarhītyādi . bahūnāṃ tarhi lakṣaṇānāṃ dhātusambandhe pratyayāḥ pā॰ 3 . 4 . 1 vyatyayo bahulam pā॰ 3 . 1 . 85 ityevamādīnāmalakṣaṇīkaraṇam tallakṣyāṇāṃ ca agniṣṭomayājī asya putro janitā ityevamādīnāmalakṣyīkaraṇam . pratipatteścāpratipattitvaṃ sarvasyā'satyatvāt, tadasatyatvaṃ pratyāyyārthaviparyayavṛttatvāt prahāsoktivaditi gatārtham . na ca teṣu lakṣaṇeṣu lakṣyeṣu cāsatyamatirbhavati . kiñcānyat, parvatādhikaraṇakarmavacca nāsatyamatiḥ . iha parvate vasati ityetasminnadhikaraṇārthe parvatamadhivasati, adhyāste ityādikarmatvāyukteḥ . atra prayogaḥ--parvatamadhivasati ityādi asatyamidam, svakārakavyadhikaraṇavṛttatvāt, devadatto bhūyate iti yatheti . etasya bhāvanārtha ādhāro'dhikaraṇamityādi yāvadanyasyānādhāratvādveti gatārtho granthaḥ . etacca kṣetraviṣayamayathārthatvamuktam . tathā kālaviṣayamayathārthasādhanam --bhūtamanāgatam iti ca viruddhārthamiti . ata uttaraṃ śatabhiṣaja ityādi devamanuṣyā ubhau rāśī ? ityādiṣu bhāvato'yathārthatā, dravyakṣetrakālabhāvaviṣayavisaṃvādavṛttatvāt svoktārthanirākaraṇārthatvāt, unmattapralāpavat . nanu puṣyasya devaviśeṣatvāt tadviṣayau nakṣatratārāsāmānyārthau, ghaṭaviśeṣaviṣayamṛtsāmānyārthavat . uktaṃ hi-- yastu prayuṅkte kuśalo viśeṣe śabdān yathāvadvyavahārayuktaukte . so'nantamāpnoti jayaṃ paratra vāgyogavid duṣyati cāpaśabdaiḥ .. pā॰ ma॰ bhā॰ 1 . 1 . 1 tasmād vivakṣāpūrvakatvācchabdapravṛtterviṣayaviśeṣaparigraheṇa gāvī-goṇī-gotāgopālikādivat śabdā gamakāścāgamakāśca . yadyevaṃ tarhi kayā vivakṣayā āpaḥ iti bahuvacanamekasminnapi bindau, eka- bhāvāyathārthapratipādanaṃ gatārthaṃ yāvadityādiṣu bhāvato'yathārthateti . evaṃ ca na vācakatā śabdasya na vācyatārthasya, ayathārthatvāt, uktaśabdārthavat . yathārthābhidhānaṃ ca śabdaḥ tattvārthabhāṣyaḥ 1 . 35 ityuktam . tat sarvamupasaṃhṛtya sādhanamāha --dravya-kṣetra-kāla-bhāvaviṣayavisaṃvādavṛttatvāditi heturvyākhyā- tārthaḥ . svoktārthanirākaraṇārthatvāditi sādhitārthopasaṃhārārtho hetuḥ pṛthagayāthārthyapratipādanārtho vā . unmattapralāpavaditi dṛṣṭāntaḥ . idaṃ ca sādhanamatītaprapañcena bhāvitārthamiti na vivriyate .

8.50

nanu puṣyasyetyādi pūrvapakṣo vivakṣāviśeṣārthaśabdaprayoganyāyāśrayeṇa doṣaparihārārtho yāvad gamakāścāgamakāśceti . puṣyaḥ pumān devo viśeṣaḥ, tadviṣayau tadarthau nakṣatra-tārāsāmānyārthau ghaṭaviśeṣaviṣayamṛtsāmānyārthavat sāmānādhikaraṇyaṃ tasmādupapannam . asmiṃśca jñāpakamāha --uktaṃ hītyādi bhāṣyakāreṇoktam . yastu prayuṅkta iti ślokaḥ . viśeṣe vivakṣite pradhāne guṇabhūtāñśabdān prayuṅkte yaḥ kuśalo'rthagatyarthatvācchabdaprayogasya taddarśayannāha vivakṣāpūrvakatvācchabdapravṛtteriti --yathāvadvyavahārayuktau yo yaḥ śabdo vyavahārakāle yasya yasya vivakṣitārthasya viśiṣṭasya viśiṣṭa eva gamaka ityabhimataḥ sa eva sa eva tatra prayujyate nānyo'nyatra vā gauṇamukhyādibhāvena svābhidheyapratyāyanasamarthatvāt sarvaśabdānām . so'nantamāpnoti jayaṃ paratra . kaḥ ? vāgyogavid ya evamuktaviśeṣaviṣayaśabdārthasambandhajñaḥ . duṣyati cāpaśabdairavāgyogavid viśeṣaviṣayaprayogānabhijñaḥ . tasmād vivakṣāpūrvakatvācchabdapravṛtterviṣayaviśeṣaparigraheṇa sādhutā'sādhutā ca śabdānām, asādhutvābhimatānāmapi gavyādīnāṃ sādhutvaṃ viśeṣaviṣayatvāt, sādhutvenābhimatānāmapi gavyādīnāmasādhutvamiti . taddarśayati --gāvīgoṇītyādirgatārthā bhāvanā śabdavyutpattyā .

8.51

atrācārya āha --yadyevaṃ tarhītyādi yāvat sikatā iti . eṣo'pi nyāyo vyabhicārād na prabhavati . udāharaṇairvyabhicārayiṣyannavijānanniva pṛcchati tameva kayā viśeṣavivakṣayeti . āpa iti bahuvacanamekasminnapi bindau dṛṣṭam, nātra sāmānyaviśeṣabhāvo'sti . tathā ekayoṣiti dārā gṛhāḥ yoṣiti dārā gṛhāḥ iti, ekasmiṃśca śarkarākaṇe sikatāḥ iti . nityamapi vahvavayavavṛttatvāditi cet, ekaghaṭe'pi tarhyata eva nityaṃ bahuvacanaṃ prāptam, bindvādāviva āpaḥ . apsu vā ekavacanaṃ syād ghaṭavat . atiśayyekātmakanirāsena viśeṣaviṣayaprayogasādhutveṣṭau kasmāt tata eva nyāyāt bindau apchabda ekavacanānto na prayujyate viśeṣaviṣayatvād gavādivat . sa ekavacanānta eva syāt, ekamiti gṛhītatvāt, tantupaṭavat . tathā taṭastaṭī taṭamiti katamaṃ viśeṣamupādāya liṅgabhedaḥ katamad vā sāmānyamatidiśyate ? nanu sthitiprasavasaṃstyānaviśeṣaviṣayo liṅgabhedaḥ . na taṭataṭītaṭānāṃ viṣayaviśeṣaḥ, abhinnasvarūpatvāt, ghaṭaghaṭasvātmavat . bahuvacanaṃ kayā vivakṣayeti vartate . ekasmiṃśca sūkṣmaśarkarākaṇe sikatā iti, kiṃśabdasya kṣepārthatvāt kayā vivakṣayā kiṃ tayā vivakṣayā viparītārthayeti . nityamapi bahvavayavavṛttatvāditi cet . syānmatam--bahavo'vayavāḥ paramāṇu-dvyaṇukādayo bindāvapi, tadapekṣayā bahuvacanam āpaḥ iti . atrocyate — ekaghaṭe'pītyādi . ata eva tvaduktāt bahvavayavavṛttatvāt iti hetorekasmin ghaṭe'pi nityaṃ bahuvacanaṃ prāptam, bindvādāviva āpaḥ ityaniṣṭāpādanadvāreṇa paroktahetuvyabhicāraḥ . apsu vetyādi, apchabdādapi ekavacanaṃ syāt, nityamapi bahvavayavavṛttatvāt, ghaṭavat, aniṣṭaṃ caitat .

8.52

atiśayyekātmaketyādi . yathāsmābhirukto'tiśayī eka eva ātmā bhavati yat sat kiñciditi tasya nirāsena tvayā viśeṣaviṣayaprayogo gāvyādivat sādhuḥ itīṣṭaḥ, tatredaṃ te'niṣṭamāpādyate— kasmāt tata eva nyāyāt bindau vartamāno'pchabda ekavacanānto na prayujyate, viśeṣaviṣayatvāt, gavādivaditi ? ato'yamapi nyāyo vyabhicaratīti . kiñcānyat, so'pchabda ekavacanānta eva syāt, bahvavayavātmakatve'pi ekam iti gṛhītatvāt tantupaṭavaditi gatārthatvānna vyākhyāyate .

8.53

evaṃ tāvadayaṃ saṅkhyāviṣayo vicāro na ghaṭate . liṅgaviṣayo'pi viśeṣaprayogasādhutvanyāyo na ghaṭate . arthaikatve saṅkhyābhedānupapattivat liṅgabhedānupapattirapītyata āha --tathā taṭastaṭītyādi . katamaṃ vātra viśeṣamupādāya liṅgabhedaḥ ? katamad vā sāmānyamatidiśyate viśeṣapratipādanārtham ? na sambhavatītyarthaḥ .

8.54

āha --nanu sthiti-prasava-saṃstyānaviśeṣaviṣayo liṅgabhedaḥ . gocaraviśeṣopapattau vā so'pi nāsti, na hi taṭo gocaraḥ prasavasya, saṃstyānātmakatvāt, strīvat . na taṭī gocaraḥ saṃstyānasya, prasavātmakatvāt, puruṣavat . na taṭaṃ gocaro'nubhayatvasya, saṃttyānaprasavātmakatvāt, strīpuṃsavat . athavā... ... taṭīvat . evaṃ liṅgābhāva eva . tataścāsattvamapyeṣām, akriyāvyayatve satyaliṅgatvāt, khapuṣpavat . athocyeta--nanvevaṃ saṃstyānātmakatvādityādinā triliṅgatvaṃ vyavasthāpitameva saṃstyāne styāyaterḍraṭ strī sūteḥ sap prasave pumān . ubhayorantaraṃ yacca tadabhāve napuṃsakam ..pā॰ ma॰ bhā॰ 4 . 1 . 3 sthitirnapuṃsakam, strī styānam, prasavaḥ pumān, ete cārthāḥ sarvamūrttirteṣu sambhavanti, atra yo viśeṣo vivakṣyate tadviṣayo liṅgabheda iti . etacca na taṭa-taṭī-taṭānāṃ viṣayasya viśeṣaḥ, ekatvādarthasya sa eva viśeṣo nāsti, yadviṣayo liṅgabhedaḥ syāt sa nāsti, abhinnasvarūpatvāt, ghaṭa-ghaṭasvātmavat, yathā ghaṭa eva ghaṭasvātmā tathā taṭa eva taṭī taṭaṃ ca, abhinnasvarūpatvād nāsti viśeṣaḥ . āha--gocaraviśeṣopapatterbhittyādisaṃsthānā taṭī kaṭakādisaṃsthānastaṭaḥ kuḍyādisaṃsthānaṃ taṭamiti tasmād viṣayaviśeṣopapatterliṅgaviśeṣopapattiriti . atrocyate --gocaraviśeṣopapattau vā so'pi viśeṣo nāsti, yasmād na taṭo gocaraḥ prasavasya, saṃstyānātmakatvāt, saṃstyānātmakatvaṃ tasyārthasya siddhaṃ tvayaivābhyupagatatvāt tryātmakatvasya, strīvaditi stana-keśavatyāḥ prasavābhāvavaditi . evaṃ śeṣe sādhane gatārthe yāvat strī-puṃsavaditi . eṣa bāhyastryādinidarśanabalena gocaraniṣedhaḥ kṛtaḥ . adhunā tasyaivārthasya tritvāpekṣayā kriyate --athavetyādi sādhanāni gatārthāni yāvat taṭīvaditi . evaṃ liṅgābhāva eva taṭatvādīnāṃ prasavādidharmābhāve gocaraviśeṣābhāvādityupanayaḥ . na liṅgābhāva eva doṣaḥ, kiṃ tarhi ? tataścāsattvamapyeṣāṃ mūlodvartanena, akriyā-'vyayatve sati aliṅgatvāt, khapuṣpavat, mā bhūt pacatyādisvarādyākhyātāvyayābhidheyārthavat sattvāśaṅketi akriyāvyayaviśeṣaṇam . athocyetetyādi . pareṇocyeta parihāraḥ --nanvevaṃ prapañcanena gocaraliṅganirākaraṇavyākhyānena 'saṃstyānātmakatvādityādinā triliṅgatvaṃ svaṃ svaṃ liṅgavyavasthāpanahetuṃ parigṛhṇatā vyavasthāpitameva tvayā . yathā na taṭī, saṃstyāna tvayā taṭaḥ puṃliṅgaṃ prasavātmakatvāt puruṣavadityādi . na, liṅgavyavasthāpanahetvabhāvāt . prasavādīnāmekārthe sannidhibhāve vā sa pumāneva na syāt, strītvāt, devadattādivat . na strī, puṃstvāt . na tau, napuṃsakatvāt, itaravat . parvatanadībhavanaviṣayaṃ triliṅgatvaṃ viśiṣṭaviṣayamiti cet, na, pumādibhinnabāhvādyekaliṅgatvāt ardharcādiṣu ca viśeṣādarśanādaparihārāt . nanvekasya dṛṣṭaṃ triliṅgatvaṃ bhūtirbhavanaṃ bhāva iti . na, yadi vayaṃ loke dṛṣṭatvāt pratipadyāmahe taṭe dṛṣṭatvādeva kasmād na pratipadyāmahe ? tadeva durdṛṣṭam . api cedaṃ sādhyam--asāvapyeko'rtho bhāvo veti . prasavātmakatvāt, puruṣavat ityāttha tathā taḥtaṭaḥ puṃliṅgam, prasavātmakatvāt, puruṣavaditi, ādigrahaṇāt saṃstyānānubhayatvābhyāmapi trayāṇāṃ triliṅgatvahetutvamiti . etacca na, liṅgavyavasthāpanahetvabhāvāt . nanūktam--ta eva hi prasavādayo liṅgavyavasthāpanahetavo na santīti sādhitamanantarameva, tasmānna kiñcidetat . abhyupagamyāpi prasavādīnāmekārthe sannidhibhāve vā sa pumāneva na syāt, strītvāt, devadattādivat, tasya strītvaṃ tvayābhyupagataṃ triliṅgatvāt . tathā na strī puṃstvāt, na tau strīpuṃsau napuṃsakatvāt, itaratvena dṛṣṭānto'tra .

First 54 of 446 passages. Read on

Linked texts (1)