Pramāṇa · Search · About · API

Dvadasharanayacakra 8.73

Nyāyāgamānusāriṇī 8.73

Language
Sanskrit

8.73

atra vayaṃ brūmaḥ --idamapyasmadabhiprāyaprasādhanaphalam, sāmānyopasarjanā viśeṣā eva bhavanti ityetameva sādhayati, etadasya tvadvacanasya phalaṃ bhaviṣyati . tad bhāvayitukāmo yogyaśabdetyādi pratyuccārayati yāvadadhyāropayatīti aśaktipakṣe śabdaśaktipradarśanopasaṃhāro'ntyaḥ, tatphalatvāccheṣagranthasya . tatra vastu tāvadityādi . anenaiva tāvat tvadvacanena śabdādanyad vastu śaktyākhyaṃ śaktimadvā siddham . tat punarvastu kīdṛśamiti cet, darśayati --tadidaṃsambandhātmaketyādi, so'yamityabhisambandhāt ityetasmādeva vacanāt tacchabdavācyaṃ vastu idaṃśabdavācyācchabdādanyat arthādvā tacchabdavācyādidaṃśabdavācyaḥ śabdo'nyaḥ, ādhārādheyayorbhedāt tadidaṃsambandhātmakaśabdārthayoḥ . yatrāsau prayujyate śabdaḥ vaktumiṣyate ca yadviṣayā buddhirutpādayitumiṣṭetyarthaḥ śaktiśca yatrādhyāropyate tad vastu sarvasyāsya śabdaśaktibuddhi-vivakṣākhyasyārthakalāpasyādhārabhūtam, ādheyānāmādhāraprāṇataḥ siddheḥ . yogyaśabdācca bāhyārthasiddhiḥ, yogyo'nurūpaḥ śabdaḥ, kenacidarthena kaścit tadanurūpa eva śabdo yujyate pṛthubudhnādyarthena ghaṭaśabdaḥ . tasmād ghaṭākhyādarthāt siddhāt paścād bhavati śabdaḥ, anuśabdasya paścādarthatvāt siddhe'rthe paścācchabdenārthasya yogo'nurūpaḥ . yathārtharūpādipami ?tyādi, athavā anurūpo yogyaḥ, yathārtho'nuśabdaḥ, yathārūpaṃ yad yad rūpaṃ yathārūpamanurūpaṃ yathā yujyate tathetyarthaḥ . kathaṃ ca yujyata ityata āha --tathā hi sa ityādi, tena hi prakāreṇāsau yogamarhati yogyaḥ śabdaḥ tamarthaṃ pratyāyayiṣyāmīti prayogadarśanāt tasyārthasya vācakatvopeta ityarthaḥ, yo hyarthasyāvācakaḥ sa nānurūpo na yogya ityuktaṃ bhavati tvayaiva . yasmādarthanibandhanā vivakṣā, hiśabdahetvarthatvāt . itaratheti arthapratyāyanādṛte vacanasya pravṛttyasambhavāt . na hi śabdo'nāmṛṣṭapratyāyyapratyāyakabhāvo vaktumiṣyate . na ca vivakṣāmātreṇa śabdaḥ śrotṛbuddhau tāṃ tāṃ śaktimādhātuṃ śaknoti . evaṃ cānena tvadvacanenaiva viśeṣalakṣaṇāḥ śaktayaḥ parigṛhītā eva tvayā . asmanmatavadeva ca viśeṣasvarūpapravṛttyā vinā na kaścicchaktimānanyaḥ . viśeṣā eva śaktayaḥ svārthasatyaḥ . tāsāṃ ca teṣu teṣu vivakṣaiva vyañjikā . vivakṣaiva tāṃ tāṃ śaktimadhyāropayati prāgātmani paścāt prayogācchrotṛbuddhau . śabdanirapekṣaiva vivakṣādhyāropyā śaktirarthe, pravṛttyasambhavāt . na hi śabda ityādi, śabdo hi samīkṣitapratyāyyapratyāyakasambandho vaktumiṣyate, na hyanāmṛṣṭapratyāyyapratyāyakabhāvaḥ . vivakṣāyāścārthamantareṇāsambhavāt na ca vivakṣāmātreṇetyādi, ca śabdo vivakṣite'nurūpe'rthe prayuktaḥ śrotṛbuddhau tāṃ tāṃ śaktimādhātuṃ śaknoti, nānyathā, śabdasyārthasya śabdārthasya ca śaktiḥ śakanāt, śaknoti vaktuṃ śabdaḥ śakyate vaktumartha iti .

Linked texts (1)