Pramāṇa · Search · About · API

Dvadasharanayacakra 8.91

Nyāyāgamānusāriṇī 8.91

Language
Sanskrit

8.91

bāhyārthastu vyavasthitaḥ deśakālādibhinnaśabdaśatasaṅkule'pi ghaṭaśabdasya ūrdhvagrīvādye svābhidheye prayogāt avyatikīrṇaśca, niyataḥ pratipādane'vaśyavācyatvāt tenaiva śabdena sa eva iti tatraiva ca buddhyutpatteḥ . tasmād vyavasthitāvyatikīrṇaniyatatvebhyo bāhyo'rtho'nyaḥ rūpabhedācchabdāntarāt kalpitācca . tasmānna śabdo'rtharūpatāṃ pratipanno vartate . abhyupetyāpi rūḍherapṛthagātmatvapratipattimavyabhicārādanayoḥ pratipanno'pi svasambandhādeva sambandhasya dviṣṭhatvācchabdārthayorekībhāvagateḥ pratiniyato'bhidhānābhidheyasambandhaḥ pārthakyamantareṇa na bhavitumarhati ghaṭaśabdārthayorityuktam, ekīkaraṇasyānyathā'sambhavāt, ata āha --nānyathā uktavaditi . kiñcānyat, śāstre tūbhayarūpatvaṃ pravibhaktaṃ vivakṣayā vākyapa॰ 2 . 131 evameva ca darśanotprekṣābhyāmityādi śabdād bahirarthasiddhau ghaṭate . itarathā kiṃ darśanam ? kotprekṣā ?...kuto'bhijalpo heyaḥ . śrutyantarapravṛttiheturityetadapi tvatkalpitābhijalpe naivopapadyate . dhvaniḥ śabdārthābhyāṃ na pravartyeta akartṛbhyāṃ karaṇakarmabhyām . cetanātmatvāt tvātmā svatantraḥ kartā ityetadapyasmanmatamevānudhāvati . yastu prayuṅkte kuśalo viśeṣe pā॰ ma॰ bhā॰ ityādikrameṇa gośabdasya sāsnādimati sādhutvaṃ siddhe'rthe śabde sambandhe ca pṛthak, goṇyādāvasādhutvaṃ rūḍhitaḥ, arthaviśeṣavivakṣāyāṃ goṇyā āvavane sādhutvamityādi ca nānyathā ghaṭate . tasya ca sādhvasādhutvajñānasya prayojanaṃ dharmaniyamaḥ siddhe śabdārthasambandhe pā॰ vā॰ ityādiruktaḥ so'pi pṛthagarthasiddhiṃ sūcayati . lokenābhidheye'rthe śabdāḥ prayuktāḥ prayojanena vā, tatrārthasya pṛthak siddhau śabdasya ca tadviṣayasya dharmārthaḥ prayoganiyamaḥ sādhoḥ svārthaḥ śāstreṇa kriyate bhakṣyābhakṣyaniyamavaditi . tasmānnābhijalpo'rthaḥ .

Linked texts (1)