Yashastilaka 3.190
Yaśastilakacandrikā 3.190
- Language
- Sanskrit
3.190.1
mahānta ityādi | abhī hastino mahānto gurutarāḥ santo'pi amitabalasaṃpannavapuṣo amaryādībhūtaparākramasaṃyuktaśarīrāḥ yat kṣitipaśaraṇe rājamandire śāntamatayaḥ akrūracittāḥ santastiṣṭhanti āsate | tadasmin saṃsāre gajanayabudhairgajaśāstranayaśāstranipuṇaiḥ puruṣairidametatkāraṇaṃ hetuḥ śraddheyaṃ rocanīya jñātavyamiti | ida kim | niyataṃ niścitaṃ munīndrāṇāṃ śāpaḥ kāraṇaṃ ca anyat surapatinideśaḥ śakrādeśaḥ kāraṇa jñātavyamiti | anupamālaṃkāraḥ || aneketyādi | atha śālihotro'śvasādhaniko uddhatāṅkuśavacanādanantaraṃ brūte | kathaṃbhūtaḥ śālihotraḥ | anekasamara saṃprahāravraṇa vijayapraśastiśṛṅgāritagātraḥ aneke bahavo ye samarāḥ saṃgrāmāsteṣu saṃprahāravraṇaiḥ niṣṭhuraprahāraghātairvijayapraśastibhiḥ śatrujayanaprasiddhibhiḥ śṛṅgāritaṃ śobhitaṃ gātraṃ śarīraṃ yasya sa tathoktaḥ | śālihotraḥ kiṃ vijñāpayati— he kalikālabṛhaspate he mahābuddhe yaśodharamahārāja | he kumbhinīpate he [bhūminātha] rājādhirāja | tathaiva tenaiva prakāreṇa uddhatāṅkuśaprahāreṇa manmukhenāpi | na kevalam uddhatāṅkuśamukhenāpi tu manmukhenāpi ācāryapariṣat aśvaparīkṣācāryasabhā senāpatinideśaḥ devasya yaśodharamahārājasya arvantamaśvaratnaṃ vijñāpayati | kathaṃbhūtamarvantam | arhaṇāvantam arhaṇā pādaprakṣālanatatpūjananamaskāralakṣaṇapūjāyogyam | kathaṃbhūtā ācāryapariṣat | sāścaryaśauryanirjitāropadvipat sāścaryaṃ atyadbhutaṃ yacchaurya saubhaṭyaṃ tena nirjitā parābhavamānītā mānabhaṅgaṃ prāpitā aśeṣāḥ samagrā dviṣantaḥ śatravo yayā ācāryapariṣadā sā tathā | kiṃ vijñāpayati—tathāhīti |
3.190.2
tadeva darśayati—deva, devamiva bhadrajātyamaṅgena he deva he rājan, devamiva bhavantamiva aṅgena śarīreṇa bhadrajātyaṃ vijñāpayati | uktaṃ ca—‘sāttvikaślakṣṇaṃ roma tvaksukhasaṃcāravigrahaḥ | buddhimānviṣādī ca bhadraḥ syāttrāsavajitaḥ ||' he deva, sattvena manasā vāsavamindraṃ vijñāpayati | kamiva | devamiva bhavantamiva | yathā bhavān sattvena kṛtvā vāsavo vartate | uktaṃ ca—'tejo vibhūtinikāntaiḥ sattvamaindraṃ vinirdiśet | deva, devamiva subhagalokaṃ samaprakṛtyā he deva he rājan, samaprakṛtyā aviṣamasvabhāvena subhagalokaṃ pareṣāṃ prītijanakadarśanaṃ vijñāpayati | kamiva | devamiva bhavantamiva | yathā bhavān samaprakṛtyā kṛtvā subhagaloko bhavati | he deva saṃsthānena ākṛtyā samaṃ caturasraṃ vijñāpayati | kamiva devamiva | yathā bhavān saṃsthānena samo vartate | deva, devamivāvagāḍhaṃ vayasā dvitīyā daśantam | he deva [daśantaśabdena daśā jānīyāt] vayasā yauvanāvasthayā kṛtvā dvitīyā dvayoḥ pūraṇīṃ daśantaṃ daśāṃ avagāḍha vyāsam | ārūḍhamiti yāvat | uktaṃ casarvakarmasaho dakṣaḥ parāṃ buddhimūpāgataḥ | dvitīyasyāṃ daśāyā syādvāhaḥ saṃjātavāhanaḥ ||' atha kāsau daśā | 'āyurvarṣatriṃśataṃ teṣā daśāśca daśa kīrtitāḥ| trayo'bdāśca daśāhāni dvau ca māsau daśā matā ||' he deva, āyuṣā kṛtvā daśāpi daśāḥ anubhavitāraṃ bhoktāram | bhokṣyatītyarthaḥ | kamiva | devamiva bhavantamiva | yathā bhavān āyuṣā kṛtvā daśāpi daśā bhokṣyati | he deva, chāyayā kṛtvā pārthivaṃ vijñāpayati | kamiva | devamiva bhavantamiva | chāyayā kṛtvā pārthivo vartate |
3.190.3
uktaṃ ca- 'anekavarṇā susnigdhā gambhīrā mahatī sthirā | praśastā pārthivīcchāyā manodṛṣṭiprasādinī ||' he deva he rājan, balena bhārāgamanasāmarthyena varīyāṃsaṃ atiśayena gurutaram | kamiva | devamiva bhavantamiva | yathā bhavān balena varīyān bhavati | he deva he rājan, ānūkena anvayena balena yo kaṇṭhīravaṃ siṃhaṃ vijñāpayati | kamiva | devamiva bhavantamiva | yathā bhavān ānūkena kaṇṭhoravo bhavati| he deva, svareṇa dhvaninā samudraghoṣaṃ vijñāpayati | kamiva | bhavantamiva yathā bhavān svareṇa samudraghoṣo bhavati | he deva, kulena jātyā kāmbojaṃ vāhīkadeśodbhavaṃ vijñāpayati | kamiva | devamiva bhavantamiva | yathā deveti pūrvoktameva saṃbodhanapadaṃ grāhyam | he deva, javena vegena vājirājaṃ garuḍaṃ vijñāpayati | he deva, varṇena śvetamānaṃ śvetīkurvāṇaṃ vijñāpayati | kamiva | devasya yaśorāśimiva | yathā devasya yaśorāśiḥ śvetamāno vartate | 'śvetaḥ pradhāno varṇānām' iti vacanād yata indrasya aśva uccaiḥśravāḥ śvetavarṇo bhavati | he deva, tanūruheṣu romasu sūkṣmadarśanaṃ sūkṣmāvalokanam | kamiva | devasya cittamiva | yathā devasya citta tava manaḥ sūkṣmadarśanaṃ bhavati | he deva pṛṣṭhapradeśe āsanapradeśe bhagnavaṃśaṃ adṛṣṭapṛṣṭhasthalam | kamiva | devasyārivargamiva | yathā devasya arivargaḥ śatruvargo magnavaṃśaḥ kṣayagatakulo bhavati| he deva, bāladhau pucchaviṣaye ramaṇīyaṃ manoharam|kamiva | devasya vīradhrīvilāsacāmaramiva | yathā devasya vīraśriyo vīrakṣmyāḥ saṃbandhi śvetavilāsacāmaraṃ krīḍāprakīrṇakaṃ ramaṇīyaṃ bhavati |
3.190.4
he deva, kesareṣu skandhadeśeṣu manoharaṃ cittānurañjakaṃ vijñāpayati | kamiva | devasya tava kīrtiśculadevatākuntalakalāpamiva | yathā devasya kuladevatāyāḥ kuntalakalāpo manoho bhavati | he deva, lalāṭāsanajaghanavakṣastrikeṣu lalāṭaṃ ca bhālam, āsanaṃ ca pṛṣṭhabhāgaḥ, jaghanaṃ ca kaṭyagrabhāgaḥ, vakṣaśca hṛdayasthalam, trikaṃ ca pṛṣṭhavaṃśāpare trikasaṃjñam, veṣu lalāṭāsanajaghanavakṣastrikeṣu pañcasthāneṣu viśālaṃ vistīrṇaṃ vijñāpayati | kamiva | devasya pratāpamiva | yathā devasya pratāpo viśālo bhavati | he deva, kandharāyāṃ grīvāyāṃ kāntaṃ manoharaṃ vijñāpayati | kamiva | śikhaṇḍikaṇṭhābhogamiva pariṇatamayūrakaṇṭhavistāramiva | yathā śikhaṇḍikaṇṭhābhogaḥ kānto manoho bhavati | atra mayūrakaṇṭhasyākāraḥ saṃsthānameva gṛhyate, na tu varṇaḥ | śirasi mastake parārthya śubhaṃ vijñāpayati| kamiva | ibhakumbhārdhamiva hastikumbhārdhamiva | he deva, karṇayoḥ śravaṇayoḥ kamanīyaṃ manoharaṃ vijñāpayati | kamiva | lakṣataruparivartitacchadapṛṣṭhamiva lakṣataruḥ vaṭavṛkṣaḥ parṇaṭovadrdhvebandhinau parivartitau uhlikhitau yau chadau parṇe tayoḥ pṛṣṭhabhāgamiva vijñāpayati | he deva, hanujānujaṅghāvadanaghoṇāsu viṣaye hanuśca cibukaṃ kapolanāmadhobhāgaḥ, jānunī ca aṣṭhīvantau, jaṅghāca āntyadhobhāgāḥ, vadanaṃ ca mukham, ghoṇā ca nāsikā, tāsu saptāṅgāsu nirmāsaṃ māṃsarāhetaṃ vijñāpayati | kamiva | ullikhitamiva utkīrṇamiva rūpaghaṭitamiva | he deva he rājan, locanayoḥ netrayoḥ suprakāśaṃ śubhraṃ tejaskaṃ vijñāpayati | kamiva | sphaṭikamaṇivinirgatamiva kāśmīramaṇinirgatamiva |
3.190.5
he deva, sṛkkoṣṭajihvāsu sṛkvanī ca oṣṭhaprāntau, oṣṭhau adharau, jihvā ca rasanā, tāsu sṛkkoṣṭajihvāsu talinaṃ tanuṃ vijñāpayati | tathā coktam—'mṛde rātrau dine tānnaṃ dṛṣṭinirnimeṣam | 'tanvaṃ tanu' ityamaraḥ | kamiva | nīraruhabarhamiva kamalapatramiva | he deva, tāluni kākude gambhīraṃ agādham | kamiva | devasya tava hṛdayamiva | yathā devahṛdayaṃ gambhīraṃ vartate | he deva, bandhuroṣṭhe yugāntare śubhraṃ maṃjulaṃ śobhanaṃ vijñāpayati | kamiva | kamalakośamiva | yathā kamalakośaḥpadmagarbhaṃ śubhraṃyugaṃ bhavati | daśaneṣu danteṣu sundaramatimanoṃhara vijñāpayati | kamiva | candrakalāśakalasapāditamiva dvitīyācandrakhaṇḍairniṣpāditamiva | skandhe kakudaviṣaye pīvaraṃ sthūla vijñāpayati | kamiva | lakṣmīkucakalaśamiva lakṣmyā stanakumbhamiva | kṛpīṭadiśi uddhaddha uttaradiśi tanmūrdaraṃ bhaṭajūṭamiva | yathā subhaṭasya jūṭa. keśapāśa tanmūrdara uddhaddhaśca bhavati | suvibhaktaghanagātra suvibhakta suviśrāṇita suvibhāgīkṛta ghana nibiḍa gātra śarīra yasya sa tathā ta vijñāpayati | kuta kasmāt | ajasrajavābhyāsādiva nirantaravegānuśīlanādiva | he deva, gatiprārambheṣu gatikaraṇeṣu śaphai khurai bhuva pṛthvīṃ aspṛśanta acchupantam | kasmāt | utprekṣate-rajasvalatvādiva rajo dhūli vidyate yasyā sā rajasvalā (astyarthe balavatasottvasau matvarthīya 1) rajasvalāyā bhāva rajasvalatva tasmāt raja svalātvāt | yathā rajasvalā strī ṛtumatī narasya spraṣṭuṃ yogyā na bhavati | kathabhūtai śaphai | avalīkai rekhārahitai nīraikhai | kathabhūtai śaphai |
3.190.6
kharakhurākṛtibhirgardabhakhurākārai | niṭilapuṇḍrakeṇa lalāṭatilakena avanipālasya bhūpate sakalāyā samagrāyāmilāyā bhūmau ekātapatravaryaṃ ekacchatramukhya aiśvaryasya aiśvaryasvāmitva kathayantamiva | kathabhūtena niṭilapuṇḍrakeṇa | amṛtajaladhipratibimbitendusavādinā amṛtajaladhau kṣīrasāgare pratibimbita pratibimbito ya indu paripūrṇacandrasta savadalanukarotītyevaśāla amṛtajaladhipratibimbite dukavādī tena tathā | ahīnāvicchināvacalitapradakṣiṇavṛttibhirdevamaṇini śreṇiśrīvṛkṣarocanādināmabhirāvartai śuktimuktāvalīḍhakādibhiśca tadviśeṣairāśritocitapradeśamudāharantamiva devasya kalyāṇaparamparām he deva, āvartai romāvartai kṛtvā āśritocitapradeśa aṅgītayogyasthāna vijñāpayati | kiṃ kurvantam | devasya tava kalyāṇaparamparā śubhānāṃ śreṇimudāharantamiva sūcayantamiva | kathabhūtairāvartai | ahīnā avicchinnā succhāyā avicalitā abhraṣṭā pradakṣiṇā vāmetaravṛttiryeṣāṃ āvartānā te ahīnāvicchināvacalitapradakṣiṇavṛttayastaistathokta | puna kathabhūtairāvartai | devamaṇini •
Linked texts (1)
- Yaśastilaka — Somadevasūri, Sanskrit