Yashastilaka 4.113
Yaśastilakacandrikā 4.113
- Language
- Sanskrit
4.113.1
punaḥ kathaṃbhūtaṃ dūtam | nijaprajñātiśayāvahelitapulahapulomapulastipālakāpyakātyāyanapratijātam nijaprajñātiśayena ātmamatiprakarṣeṇa avahelitaṃ pulahasya ṛṣiviśeṣasya tathā pulomasya tathā pulasteḥ tathā pālakāpyasya kāvyasya vā | dvayaṃ bhinnam | kātyāyanasya vararucermatīnāṃ jātaḥ samūho yena sa tathoktastam | tathā hi tamevālaṃkāryaṃ ākṣapaṭaliko brūte—garvamityādi | re barbara sapādalakṣakṣaparvatādhīśa, tvaṃ garvaṃ muñca madaṃ parihara mithyābhimānaṃ tyaja | re pañcālakāḥ pañcāladeśodbhavāḥ kṣatriyāḥ, cāpalaṃ capalatvaṃ mā naiva carata kuruta yūyam | re kerala malayācalanikaṭavartin, tvaṃ keliṃ krīḍā saṃhara saṃkocaya | re madreśa madradeśādhīśa, tvaṃ deśāntaraṃ aparadeśaṃ praviśa praveśaṃ kuru | sa jagatprasiddho devo yaśodharamahārājaḥ itthamamunā prakāreṇa vo yuṣmākaṃ ṭiriṭillitaṃ ātmano'nucitaṃ vyavahāraṃ na sahate na mṛṣyati na kṣamate | kathaṃbhūtānāṃ vaḥ | mithyaiśvaryabalāvaleparabhasabhraśyadvivekātmanām mithyā nirarthakaṃ yadaiśvaryaṃ balāvalepaśca sainyagarvaḥ tena rabhasena vegena bhraśyan vigalan viveko heyopādeyacāturyaṃ ātmanā yeṣāṃ tathoktāsteṣām | kathaṃbhūto devaḥ | daivāśrayaḥ | puṇyainādhikatara ityarthaḥ | samuccayālaṃkāraḥ ||
4.113.2
śauṇḍīryaśālinītyādi | yo bhūpaḥ deve yaśodharamahārāje praṇatibhāvaṃ namratvaṃ na upaiti na gacchati tasya bhūpasya āhaveṣu saṃgrāmeṣu śirasi mastakopari vayasāṃ kākagṛdhrādīnāṃ pakṣiṇāṃ prabandho melāpako bhavati | tasya mastakaṃ bhidyata ityarthaḥ | yadvā athavā āśrameṣu gaṅgādinadītaṭeṣu paralokadhiyā svargādibuddhyā (jaṭānāṃ lamrucānā) prabandho bhavati | kathaṃbhūte deve | śauṇḍīryaśālini tyāgavikramābhyāṃ viśrutaḥ śauṇḍīrastasya bhāvaḥ karma vā śauṇḍīryaṃ tena śālate śobhate ityevaṃśīlo śauṇḍīryaśālī tasmin śauṇḍīryaśālini | 'śāla śobhāyām' iti dhātoḥ prayogāt | punaḥ kathaṃbhūte deve | rpitakarṇakuṇḍalaḥ tūlinī śālmalivṛkṣastasya kusumakuḍmale puṣpakorake tayorākṛtiḥ ākāro yayoste tūlinīkusumakuḍmalākṛtīnī te ca te jātuṣe lākṣāmaye īdṛśe utkarpite niveśite karṇayoḥ śravaṇayoḥ kuṇḍale karṇaveṣṭane yena sa tathoktaḥ | punaḥ kathaṃbhūtaḥ śaṅkhanakaḥ | kārmaṇānekajaṭājātijaṭitakaṇṭhikāvaguṇṭhanajaṭharakaṇṭhanālaḥ kārmaṇā vaśīkaraṇādiprayogā anekā(ke) bahurūpā jaṭā mūlāni tāsā jātayaḥ prakārāstābhirjaṭitā yā kaṇṭhikā kaṇṭhābharaṇaṃ tasyā avaguṇṭhanena samantādvandhanena rakṣaṇena jaṭharaṃ kaṭhinaṃ kaṇṭhanālaṃ kaṇṭhakandalī yasya sa tathoktaḥ | punaḥ kathaṃbhūtaḥ śaṅkhanakaḥ | ciracelacīrīcarcitavicitrāprapadīnaprāsambajālaḥ ciracelāni purāṇavastrāṇi teṣāṃ cīrībhirbharvitaṃ racitaṃ vicitraṃ anekavarṇaṃ āprapadīna gupti(lpha)paryantaṃ prāptaṃ lambajālaṃ dīrghahāro yasya sa tathoktaḥ | punaḥ kathaṃbhūtaḥ śaṅkhanakaḥ |
4.113.3
kuvalīphalasthūlatrāpuṣamaṇivinirmitāṅgadasaṃpāditaprakāṇḍamaṇḍanaḥ kuvalīphalāni badarīphalāni tadvat sthūlā āpuṣā trapumayā ye maṇayastairvinirmitāni aṅgadāni bāhubhūṣaṇāni taiḥ saṃpāditaṃ kṛtaṃ prakāṇḍamaṇḍanaṃ prakoṣṭhāmaraṇamaṇivandhasthānābharaṇaṃ yena sa tathoktaḥ | punaḥ kathaṃbhūtaḥ | kūrparaparyanta prakoṣṭhaprakalpitagavalavalayāvaruṇḍanaḥ kūrparaparyantaṃ maṇivandhādārabhya kaphoṇiparyantaṃ prakoṣṭhayormaṇivandhanasthānayoḥ prakalpitaṃ racitaṃ gavalavalayānāṃ mahiṣaśṛṅgakaṭakānī avaruṇḍanaṃ āruṇḍanaṃ yena sa tathoktaḥ | punaḥ kathaṃbhūtaḥ | kākanantikāphalamāloparacitavaikakṣakavakṣaḥsthalaḥ kākanantikāphalānāṃ guñjāphalānāṃ ye māle dve tābhyāmuparacitaṃ vinirmitaṃ yadvaikakṣakaṃ vakṣasi tiryagvidhisaṃ tenopalakṣitaṃ vakṣaḥsthalaṃ yasya sa tathoktaḥ | uktaṃ ca—‘tiryagvakṣasi vikṣiptaṃ vaikakṣakamūdāhṛtam’ | vastrādikamiti śeṣaḥ | punaḥ kathaṃbhūtaḥ | kaṭhorakamaṭhapṛṣṭhāṣṭhīlasthalapuṭapāṇitalaḥ kaṭhore kaṭhinaṃ yat kamaṭhasya kacchapasya pṛṣṭhaṃ tasya aṣṭhīlaṃ karpūraṃ tadvat sthapuṭaṃ nimnonnata pāṇitalaṃ hastāgraṃ yasya sa tathoktaḥ | punaḥ kathaṃbhūtaḥ | paṭaccaraparyāṇagoṇīguhyāpihitamehanaḥ paṭaccarasya purāṇasya paryāṇasya palyayanasya yā goṇī carmamayamācchādanaṃ tasya guhyā kacchoṭikā tayā pihitamācchāditaṃ mehanaṃ liṅgaṃ yena sa tathoktaḥ | punaḥ kathaṃbhūtaḥ | purāṇataramandīramekhalālaṃkṛtanitambaniveśanaḥ purāṇataramatijīrṇe yanmandīraṃ madhyānnikālambana rajjustasya yā mekhalā kaṭime-
4.113.4
khalā tayā alaṃkṛtaṃ śṛṅgāritaṃ nitamba Jerk kaṭībhāgo yena sa tathoktaḥ | punaḥ kathaṃbhūtaḥ | kaṃsahaṃsarasitavācālacaraṇacāracāturīkṣobhitavīthījanamanaskāraḥ kaṃsasya dhātuvikṛtiviśeṣasya ye haṃsakāḥ nūpurāsteṣāṃ rasitaiḥ śabditaiḥ vācālau śabdavantau bahuśabdau yau caraṇau pādau tayoścārasya gamanasya cāturī vaidagdhī tayā kṣobhitaḥ saṃvālitaḥ vīthījanānāṃ mārgalokānāṃ manaskāraścittābhogo yena sa tathoktaḥ | punaḥ kathaṃbhūtaḥ | kātarekṣaṇaviṣāṇakvāṇaviniveditaniśābalipracāraḥ kātarekṣaṇo mahiṣastasya viṣāṇaṃ śṛṅgaṃ tasya kvāṇena nādena viniveditaḥ prakaṭīkṛto niśāyā rātreḥ balipracāraḥ pūjāpravartanaṃ yena sa tathoktaḥ | śaṅkhukaḥ kiṃ kurvāṇaḥ | kirātaveṣasya bhillaveṣasya bhagavataḥ sarvajñasya viśvamūrteḥ śrīmanmahādevasya aparamevānīdṛśameva kamapi apūrvaṃ anirvacanīyaṃ ākalpaṃ veṣaṃ bibhrāṇo dharan | kathaṃbhūtaḥ śaṅkhukaḥ | putrabhāṇḍaṃ bandivṛndārakasya kaṭakādhipateḥ bandinaḥ stutipāṭhakāḥ abrāhmaṇabhaṭṭāsteṣāṃ madhye vṛndārakaḥ pradhānastasya bandivṛndārakasya kaṭakādhipateḥ kaṭakādhipatināmakasya putrabhāṇḍaṃ putra eva | punaḥ kathaṃbhūtaḥ | jāmirbhogāvalīpāṭhinaḥ subhaṭasauhṛdasya subhaṭasauhṛdanāmakasya bhogāvalīpāṭhinaḥ cāraṇabhaṭasya jāmirjāmātā | punaḥ kathaṃbhūtaḥ | narmasacivasya bhaṇḍasya śrotriyakitavanāmno dauhitro naptā | punaḥ kathaṃbhūtaḥ | avakīrṇilokānāṃ brahmacaryabhraṣṭānāṃ samāśrayasthānaṃ viśrāmasthānam | punaḥ kathaṃbhūtaḥ |
4.113.5
akhilapunarbhūvivāhakṛtakaśipucetanasaṃbandhaḥ akhilānāṃ samastānāṃ punarbhūṇāṃ puṃścalīnāṃ saṃgrahīvidhavānāṃ vivāhe kṛto vihitaḥ kaśipucetanasya bhojanācchādanadeyasya saṃbandho nibandhanaṃ yasya sa tathoktaḥ | punaḥ kathaṃbhūtaḥ | sakalagokulālikhitatūvarasurabhisairabhīdāyanibandhaḥ sakaleṣu gokuleṣu go(ṣṭhe)ṣeṣu ālikhitaḥ rājapatranyastaḥ tūvarāṇāṃ śṛṅgarahitānāṃ surabhīṇāṃ gavāṃ sairibhīṇāṃ mahiṣīṇāṃ dāyanibandho yasya sa tathoktaḥ | punaḥ kathaṃbhūtaḥ | parivrājakaiḥ śikhādharadbhiḥ śaivaliṅgibhiḥ iti amunā prakāreṇa āvedyamānajñānamantratantraprabhāvaḥ āvedyamāno jñāyamānaḥ jñānasya mantrasya tantrasya prabhāvo mahimā yasya sa tathoktaḥ | kathaṃbhūtaiḥ parivrājakaiḥ | pracurapratikarmavikṛtagātraiḥ pracureṇa bhūriṇā pratikarmaṇā nepathyavidhinā vihatāni vikāraṃ prāptāni gātrāṇi yeṣā parivrājakānā te tathā tai | puna kathabhūtai | sanniputrai sannino'pāyāyogajyotirbherataṃvaidyakādividyādhāreṇa rājño hitāhitajanaparijñānakuśalā teṣāṃ putrā sanniputrāstai | puna kathabhūtai | dāṇḍājinakaiśca daṇḍa ca yaṣṭi ajina ca carma daṇḍājine tayorniyuktā dāṇḍājinakāstai | daṇḍacarmadhāribhirityartha | itīti kim | he deva he lokā, eṣa khalu śaṅkanakanāmā bhagavān yogīśvara sajātamahāyogisaṃgati sajātā pratyakṣībhūtā mahāyoginīnā mahāvidyādevatānā sagati pratyakṣatā yasya sa tathokta | eṣa puna kathabhūta | atīndriyajñānoddhati atīndriyajñānasya indriyarahitajñānasya uddhatirutpattiryasya sa tathokta |
4.113.6
asau siddha eṣa saṃsārijīva asau viparīta eṣa sāmaidhika avyabhicārivacana eṣa khalu bhagavān saṃvananakarmaṇā vaśīkaraṇena kesariṇamapi siṃhamapi kariṇā gajena saṃgamayati vidveṣabheṣajena vai rotpādakauṣadhena jananīmapi ātmaneṣu vairiṇīṃ vidadhāti karoti | asau śaṅkanakanāmā kiṃ kṛtvā āgata | gūḍhapuruṣādhikārī variṣṭhaka kathayati-svapuraviṣayanivāsina svadeśaparadeśavāstavyasya kṛtyākṛtyalokasya paropatāpasahā kṛtyā paropajāpa na sahante akṛtyā kṛtyāśca akṛtyāśca kṛtyākṛtyā bhedābhedyā ye puruṣāsteṣā loka samūhastasya janaśruti vārtā ādāya gṛhītvā | śaṅkanakanāmā praṇidhirāgata iti saṃbandha | aha tena śaṅkanakanāmnā saha iti narmālāpa akarava kṛtavān | aha ki kṛtvā| pūrva śaṅkanakanāmāna āhūya ākārya | itīti kim | haho aho śaṅkanaka, tava sabandhinī pūrva yā mayā dṛṣṭā sā tava tundavṛddhimudaravṛddhi saṃprati idānīṃ khalu niścayena vākyālakāre vā kuta kasmāt kāraṇāt na vartata iti | so'pi śaṅkanakanāmā praṇidhi iti amunā prakāreṇa dhālalāpa ālāpa cakāra | itīti kim | he deva he rājan, bhavādṛśānāmeva aya yuṣmatsadṛśānāmeva aya pratyakṣībhūta tunda udara amandimāna aṇutva vṛddhimastakandati prāpnoti | na kevala bhavādṛśānāmeva tu do'mandimānamāskandati, api tu svabhāvādeva nisargeṇaiva tundaparimṛjasya alasasya lokasya aya tundo'mandimānamāskandati | kathabhūtānāṃ bhavādṛśānām | pūrvoktairbhojanairvāripūraiśca jalasamūhairāvaṇṭha kaṇṭhaparyanta āśikhāgra ca mastakopari kākapakṣaparyanta pratidivasaṃ dina dina prati daśadvādaśavāsarān bhuñjānānāṃ
4.113.7
vatsalvatsalānāṃ bhojanapriyāṇāṃ| puna kathaṃbhūtānā bhayādṛśānām | śokāpanudasapadām śokāpanudā śokadu śavināśinī sapat yeṣā te tathoktāstepām | kathabhūtasya tundaparimnṛpsya lokasya | eṣavidhasya pratidivasa daśadvādaśavāsarān bhuñjānasya | puna katha bhūtasya lovasya | utkoṭaśrīśikhāprakāśapraśāntayathārthadarśanasya utkoṭo lamba tassabandhino yā śrī lakṣmīravasthā śikhā agra tasyā prakāśena dyotena praśānta naṣṭa yathārthadarśana yathoktanirīkṣaṇa yasya sa tathā tasya | lakṣamīmadena kamapi ruciratayā na paśyatītyartha | kasyeva | tamisrāyā rātrau gṛhītapradīpasyeva | yathā rātrau hastagṛhītapradīpa pumān yathokta na paśyati | asmādṛśā tu asmatsadṛśabhikṣukāṇā tu | nāmeti sabhāvenāyām | aya pratyakṣobhūta pinnaṇḍo jaṭhara katha kena prakāreṇa sphāyatā vṛddhi gacchatu | api tu na kathamapi sphāyatām | kathabhūtānā asmādṛśām | devaprasādāt śrīmanmahādevakāruṇyāt yuṣmatprasādādvā upamānopameyārdharahitānā daridriṇām | asmatsadṛśa ko'pi daridro na pravartate yasyopamāna dīyate | asmātsadṛśā upameyā vayameva vartāmahe | kai kaibhājanai | tṛptānā dīdivibhirodanai | kathabhūtairdodivibhi | atidīrghaviśadacchavibhi kāminīja nakaṭākṣairiva navayauvanastrījanāpāṅgadarśanairiva | yathā kāminījanakaṭākṣā atidīrghaviśadacchavayo bhavanti | punaśca kai bhojane | tṛptānāṃ sūpairdālibhi kṛtvā | kathabhūtai sūpai | kāñcanacchāyāpalāpai kanakakāntitiraskārakai | puna kathabhūtai | soṣmabhi uṣṇatasahitai | kairiva | virahiṇīhṛdayairiva vipralabdhastrījīvasthānairiva |
4.113.8
yathā virahiṇīnā bhartṛviyoginīnā strīṇā hṛdayāni moṣmāṇi bhavanti suvarṇavarṇānica bhavanti gauravarṇatvāt| punaśca kai kṛtvā| vatsalvatsalānā prājyai pracurai ājyairghṛtai | kathabhūtairājyai | tatprāñjalipeyaparimale tatprāñjalinā nāsikāñjalinā peya āsvādanīya parimalo yeṣā tāni tathoktāni tai | kairiva | kāptānanairiva | yathā kāntānanāni vanitāmukhāni nāsikāñjalipeyaparimalāni bhavanti | punaśca kai kṛtvā | vatsalvatsalānā tathā avadaśai śālanakai bhaktisiktasayuktavanaspativyañjanai | kathabhūtairavadaśai | janitasvāntaprītibhi utpāditahṛdayānandai | puna kathabhūtairavadaśai | bahurasavaśai śuktatikti ḍīkavikaṭakṣīvabhūtanāśanaghanaghanasāradisaskṛtai | kairiva | strīkaitavairiva strīṇā dhūrtta svasaṭṭaśai | yathā strīkaitavāni nārījanakapaṭā svāntaprītikarāṇi bahurasāni ca bhavanti | punaśca kai kṛtvā | vatsalvatsalānā khāṇḍavaistīmanaviśeṣairannavyañjanai | kathabhūtai khāṇḍavai | manoharai hṛdayāna dajanakai | puna kathabhūtai | samānītanena nāsārasanānandabhāvai samānīta utpādito netrāṇā nāsānā prāṇānā rasanānā jihvānāmānandabhāvo yai te tathā tai | kairiva | lāsikāvilāsairiva nartakīnā loca naceṣṭitairiva | yathā lāsikāvilāsā netrādīnā manoharā bhavanti | puna kai kṛtvā | pakvānnai svādyamānai rocamānai ruciṃ kurvadbhi | kathamūtai pakvānnai | avicchinnakhinnai paripūrṇapacanai | kairiva | priyatamādharairiva vallabhastrīdantacchadairiva | yathā priyatamādharā svādyamānā rociṣṇavo bhavanti | puna kai kṛtvā |
4.113.9
dadhibhi navanītahetubhi sujātābhogai suniṣpannavistārai | kathamūtai dadhibhi | stabdhavidhibhi kāṭhinyavidhānai | kairiva | taruṇīpayodharairiva navayauvanastrīstanairiva | yathā taruṇīnā payodharā sujātābhogā stabdhavidhayaśca bhavanti | puna kai kṛtvā | dugdhairgodhasyai | kathamūtairdugdhai | madhurakāntibhi priyatejobhi śuklavarṇai | pītādivarṇarahitairityartha | kairiva | praṇayinīvilokitairiva snehavatīvanitākaṭākṣāvalokitairiva | yathā praṇayinīvilokatāni svādūni priyāṇi ca bhavanti | punaśca kai kṛtvā | paramānnai kṣīrānnai | pāyasairiti yāvat | kathamūtai | paramānnai | atīva svādubhi atiśayena miṣṭai | puna kathamūtai. | śarkarāsaparkasamāsannai śarkarāyā saparko miśraṇa samāsanna pratyāsanno yeṣāṃ tāni śarkarāsaparkasamāsannāni tai | kairiva | abhinavāṅganāsagamairiva nūtanapariṇītavanitāsayogairiva | yathā abhinavāṅganāsagamā atīva svādvo bhavanti | puna kai kṛtvā | vāripūrairjalapravāhai | kathamūtai vāripūrai | sarvāṅgīṇasatāpahāribhi sarvaśarīraparitāpasphoṭakai | puna kathamūtai | ghanasārapārīdanturai karpūrapāñjikāvamatvāribhi | kairiva | mehanarasarahasyairiva suratarasagaupyatattvairiva | yathā mehanarasarahasyāni sarvāṅgīṇasatāpahārīṇi bhavanti | prāyeṇopamālaṃkāra || puna punarapi bhūyo'pi saparihāsa savarṇapana (?) śaṅkhaka prati aha yaśodaramahārāja evamamunā prakāreṇa avoca uktavān | eva kathamiti cet | ayi aho hulādhipate meṣādhipate bhāravāha, kimadya adya dine kvacanāpi kasmiścidapi sthāne hastamukhasayogo'bhūt karavaktramelāpako babhūva |
4.113.10
śaṅkhanako brūte—he catu samudramudrāṅkitamedinīparivṛḍha he āsamudrāntapṛthvīpate bāḍhamatiśayenābhūt | yaśodharo brūte—kva kva he śaṅkhaka, bhojanamabhūt kathaya kathaya brūhi brūhi | śaṅkanako brūte—he deva he rājan, śrūyatāṃ tvayā ākarṇyatām | he tripuruṣolikhitakamaṇḍalu kambukalāvataphalakanāmāvalīpraśaste tribhi puruṣai brahmaviṣṇuhadvaiślikhito uccīritā yathāsakhya brahmaṇā nijakamaṇḍaluphalake śaucopakaraṇopari viṣṇunā kambuphalake nijapāñcajanyanāmaśaṅkhopāra rudreṇa nijakalāvataphalake nijalalāṭasthitādhacandraphalake paṭṭikāyā nāmāvalyā aṅkanasamūhasya praśasti prasiddhiryasya sa tathā tasya sabodhana he tathokta | khalviti vākyālakāre | asyā meva puri asminnevojjayanīpattane kliñjalakanāmadheyo asti vartate | sa mā kimapi apūrvaṃ anirvacanīya avūbhujat bhojayāmāsa | kathabhūta kliñjalakanāmadheya | prakṛtipuruṣasya śilpikasya īśvaravarta īśvarapu vartate īśvaravartināmadheyasya divākīrternāpitasya cāṇḍālasya vā naptā duhitu putra | dauhitra ityartha | balāhakasya balāhakanāmadheyasya savāhakasya aṅgamardakasya svastrīyo bhāgineya | puna kathabhūta | savarakasya savarakanāmadheyasya āstarakasya śayyāpālakasya maithunika śyāla | sa kiṃ kurvāṇa kliñjaka | svakīyena nijena yaśasā puṇyaguṇānukīrtanena devādapi śrīyaśodharamahārājādapi tricaturai tribhiścaturbhirvā aṅgulairuparivartamāna | cakāra uktasamuccayārtha | tathā hi tadeva nirūpayati—asau kliñjalakanāmadheya agresara tvamiva agraṇīrvatate | paraṃ keṣām | mitapacānā kṛpaṇānām | puna vadhabhūta |
4.113.11
prathamagaṇya pūrvagaṇanīya | para keṣām | kipacānā kimapi pacantīti kiṃpacāsteṣām | puna kathabhūta | udāharaṇabhūmi tvamiva dṛṣṭāntasthānam | paraṃ keṣām | kīkaṭānā nirdhanānām | puna kathabhūta | dhurivarṇanīya tvamiva mukhyatamā varṇanīya | para kepām | kadaryāṇā malinavastrāṇām | ukta ca—'kadaryahīnarīnāśakiṃpacānamitapacā | kṛpaṇa kṣullaka kṣudra klībā ekārthavācakā ||' ana prastāve aya śloka —'dṛḍhataranibaddhamuṣṭe kopaniṣaṇṇasya sahajamalinasya | kṛpaṇasya kṛpāṇasya ca prāyeṇākārato bheda' ||' śikhāmaṇi śiroratnam | para keṣām | lolubhānā lubdhānām | puna kathabhūta kiliñjakanāmadheya | bhojanāvasānāntara bhuktyanantara ādeyanāmā grāhyābhi dhāna | asya nāma bhojanātpūrva na gṛhyate bhojanāntarāyo bhavatīti bhāva | saprati ca idānīṃ ca svāmina prasādabhūmi tava kāruṇyasthāna vartate | kathabhūtasya svāmina | paramaramāramaṇīkāmina paramaramā sāmrājyalakṣmī saiva ramaṇī vallabhātrī | sarvaviṣayasaukhyapradāyikatvāt | tasyā kāmo'bhilāpo vidyate yasya sa tathoktastasya | kathabhūta kiliñcakanāmadheya | dākṣiṇātyadeśajanmana karṇāṭadeśodbhavasya jaṅghācārikanāmakasya cārapuruṣapradhānasya vi śvāvaso viśvāvasunāmadheyasya pratihasta darvīṃsamāna | kimapi mā avubhujat bhojayāmāsa | kiṃvat bhojayāmāsa | devena bhavatā kṛtasaketa iva śikṣita iva | kathabhūta kimapi|
4.113.12
aparakṛṣṇamukhamakṣikāmuṇḍamaṇḍalīpratimatuṣapaṣupapāṣāṇākīrṇavivarṇa viśīrṇajīrṇayāvanālaudanādi prārambham aparā anīdṛśā yā kṛṣṇamukhamakṣikā kāṣṭhavadhraputtalikāstvāsā muṇḍamaṇḍalya śirovayavā tatpratima tatsadṛśa tuṣaṃdhānyatvagbhi paṣupa kakśa pāṣāṇākīrṇe dantabhañjanakarkaravyāpta vivarṇe malina viśīrṇa śatakhaṇḍībhūta jīrṇe cirakāloṣita yat yāvanā laudana ṣaḍdhānyabhakta ādau prathamata prārambho yasya bhojanasya tattathoktam | puna kathabhūtam | atipūtiparyuṣitavirasālasāndrottarārambham atipūtayo atidurgandhā paryupitā hyastanadine raddhā ye virasālā rājamāpā teṣā sāndro bahula uttarārambha upari pari veṣaṇa yasya bhojanasya tat | puna kathabhūtam | unduramūtramitakuthitātsasya tailadhārāvapātaprāyam undurasya mūṣikasya yanmūtre prastrāve laghunimitta tena mita pramita kuthita durgandha atasyā ida ātasya yattaila copaṭa tasya dhārāyā avapāta īpatpāta prāyeṇa bhojane yasmin tat tathoktam | puna kathabhūtam | asamastasiddhairvārukopadarśanikāyam asamastasiddhāni īṣatpakvāni manāk carṭitāni prāyeṇa kaṭukāni yāni airvārukāṇi karkaṭīkhaṇḍāni teṣāṃ upadaṃśanikāyo vyañjanasamūho yasmin bhojane tattathoktam | punaḥ kathaṃbhūtam | ardhaskhālāvūphalaphāliprakāram ardhasnāni karaṭāni yāni alābūphalāni tumbuphalāni teṣāṃ phālayaḥ khaṇḍāni teṣāṃ prakārāḥ anekabhedā yasmin bhojane tattathoktam | punaḥ kathaṃbhūtam | īṣatkhinnakarkārkikarkaśacchedasāram īṣanmanāk khinnā ardhasnaptā ye kakkāriṇāṃ kaliṅgaphalānāṃ karkaśāḥ kaṭhinā ye chedāḥ khaṇḍāni taiḥ sāraṃ manoharam |
4.113.13
punaḥ kathaṃbhūtam | avālamālūramūlakacakrakopakramam avālāni bṛhanti yāni mālūrāṇi vilvaphalāni mūlakāni ca cakrakāni ca khaṭālapatraśākaviśeṣaḥ teṣāmupakramaḥ kṣārārambho yatra tattathoktam | punaḥ kathaṃbhūtam | amṛṣṭacirbhaṭikābhakṣaṇabhagnabhāvakramopakramam amṛṣṭāni īṣat sākṣādamṛṣṭakāni yāni cirbhaṭikāni ciṃcarikāsteṣāṃ bhakṣaṇena carvaṇena bhagnau naṣṭau bhāvakramo'rucikramopakrama yasmin tattathoktam | punaḥ kathaṃbhūtam | apakkārkābhidagdhanariṅgiṇīphalāviralaviracanam apakkāni anagnisiddhāni arkāṇi arkaphalāni agnidandanāni śuddhināśakāni riṅgiṇīphalāni kaṇṭakārikāphalāni teṣāṃ aviralaṃ pracurataravitaraṇaṃ tasya viracanā yasmin bhojane tattathoktam | punaḥ kathaṃbhūtam | agasticūtāmrātakapicumandakandalasadanam agastiśca agastivṛkṣaḥ cūtaśca āmravṛkṣaḥ āmrātakaśca kapipriyavṛkṣaḥ | uktaṃ ca dhanvantarinighaṇṭau—'āmrātakaḥ pītanakaḥ kapicūto'mlavāṭakaḥ | śaṅkī kapiraso'nyaśca tanukṣīraḥ kapipriyaḥ ||' picumandaśca nimbatarusteṣāṃ kandalānāṃ khaṇḍānāṃ sadanaṃ sthānam | punaḥ kathaṃbhūtam | anekadivasavāsārthitāmlakhalakavistāram | anekadivasavāsaṃ bahudivasopitaṃ bahudivasasthitaṃ arthitaṃ yācayitvā nītaṃ yat āmlakhalakaṃ dantaśaṭharabdhāviśeṣastasya vistāraḥ prācuryaṃ yatra tattathoktam | punaḥ kathaṃbhūtam | atīvapākopahatabṛhatīvārtākaphalasobhājanakandasālanakāvatāram atīva atiśayena pākopahatā pakvā yā bṛhatī kṣudravārtākī vārtākaṃ ca vṛntāka teṣāṃ phalāni |
4.113.14
uktaṃ ca—'vṛntākaṃ komalaṃ pathyaṃ koddalaṃ komalaṃ viṣam |' sobhājanaśca śigruvṛkṣaḥ kandaśca ruñjalikā teṣāṃ sālanakānāṃ avatāraḥ pariveṣaṇaṃ yasmin bhojane tattathoktam | punaḥ kathaṃbhūtam | eraṇḍaphalapalāṇḍumuṇḍikāḍambaram | punaḥ kathaṃbhūtam | ucchūnodvelitavallakarālakakṣokundoṅgaram ucchūnodvelitāḥ sthūlabhūtāḥ śvathuprāptāḥ udvelitā utkampitā ye vallakā niṣpāvakāstādṛśā ye rālakāḥ kaṅkavaḥ kokundāni ca aṇḍarāṇi
Linked texts (1)
- Yaśastilaka — Somadevasūri, Sanskrit