Yashastilaka 4.388
Yaśastilakacandrikā 4.388
- Language
- Sanskrit
4.388.1
ca vidyānandena—'calane calati preṅkhati vikṣampate vepate ca vellati ca lalati rallati valgati dolayati sandatte sphurati ||' kathaṃbhūtāḥ śramāmbhaḥkaṇāḥ | kucastambeṣu stanaprakāṇḍeṣu mandāspadā mandaspandāḥ | punaśca kiṃ kurvanti śramāmbhaḥkaṇāḥ | valivāhinīṣu trivalīnadīṣu sphāyante sphārībhavanti vṛddhiṃ gacchanti | kathaṃbhūtāḥ | nābhīdaraśreṇiṣu nābhivivarasamūheṣu pṛthavaḥ | punaḥ kathaṃbhūtāḥ | nīvīlatollāsinaḥ nīvī kaṭīvastrabandhanaṃ saiva latā vallī tāmullāsayantītyevaṃśīlāḥ | ullasanaṃ kurvantītyarthaḥ | rūpakopamalaṃkāraḥ || mandānileṣvityādi | he rājan, sa kālo grīṣmakālo nanvaho kathaṃ kena prakāreṇa narān dunoti saṃtāpayati | kathaṃbhūtān narān | baddhaspṛhān sākāṅkṣān | keṣu satsu dunoti | mandānileṣu atīghravāteṣu satsu | tathā kadalīdala maṇḍapeṣu aṃśumatphalaparṇagṛheṣu satsu | tathā hāreṣu tathā yantragṛhakeliṣu yantradhārāmandirakrīḍāsu satīṣu | tathā candaneṣu haricandanadraveṣu satsu | tathā kāntāsu satīṣu | kathaṃbhūtāsu kāntāsu | arpitapayodharamaṇḍalāsu | na kathamapi dunotītyarthaḥ | samuccayālaṃkāraḥ || kathaṃbhūteṣu gharmadineṣu | sakalalokalocanaghūrṇaneṣu sarvalokalocananidrotpādakeṣu | kathaṃbhūtān madhyāhnasamayān | madirāsamāgamāniva yathā madirāsamāgamāḥ sakalalokalocanānāṃ ghūrṇanaṃ kurvanti || akurvannityādi | yaḥ pumān strīṣu vanitāsu viṣaye manasaḥ prītiṃ harṣamakurvan strīṣu vihitādaro na bhavati kṛtādaro na syāt | saḥ pumān paraṃ kevalaṃ kleśabhājano bhavati | ka iva |
4.388.2
anyārthe bhāravoḍheva yathā bhāravoḍhā pumān anyārthe apareṣāṃ nimittaṃ bhāraṃ vahati svayaṃ tu kleśaṃ sahate tatsamāno jñātavyaḥ | upamālaṃkāraḥ || kadācit kasmiṃścidvasare ambhogharairmedhaiḥ kṛtvā prasavonmukhakāminīkucacūcukābhāsi nabhasi sati prasave prasūto unmukhā avasarantī yā kāminī strī tasyāḥ kucacūcukavat kṛṣṇavarṇatayā ābhā śobhā yasya nabhasastathoktaṃ tasmin | īdṛgvidhe nabhasi sati varṣartuśriyaṃ varṣākālalakṣmīṃ anubhavan bhuñjāno yāvat yāvatkālaṃ ahaṃ yaśodharaḥ sapramodaṃ saharṣe āsthānake tiṣṭhāmi sma tāvatkālaṃ sadhivigrahī yaśodharasya mahān dūtaḥ iti vijñāpya iti vijñāpanaṃ kṛtvā dūtaṃ śāsanahara prāveśayat praveśitavān | iti kriyākārakasabandhaḥ | kathaṃbhūtairambhogharaiḥ | viyalakṣmīkuntalakalāpakāntibhi viyalakṣmyāḥ kuntalakalāpaḥ keśasamūhastadvat kāntiḥ kṛṣṇatvaṃ yeṣāṃ te tathā taiḥ | punaḥ kathabhūtaiḥ | surasarinnīlikāvilāsahāsaiḥ surasaridākāśagaṅgā tasyā nīlikā śaivalaṃ tasyā vilāsairhasitāsaprasaraiḥ | punaḥ kathaṃbhūtaiḥ | tridivastrīnetrāñjanavirācibhi. tridivastrīṇā netrāṇā añjanavat virājibhiḥ virājanaśīlaiḥ | punaḥ kathaṃbhūtai. | amṛtakarakuraṅgalocanacchāyaiḥ amṛtakarakuraṅgasya locanayoriva āsamantāt chāyā kāntiryeṣā te tathā taiḥ | punaḥ kathaṃbhūtaiḥ | tapanaturagadūrvāṅkurasthalasṛṣṭibhi. tapanasya śrīsūryasya turagāsteṣā dūrvāṅkurā haritāṅkurāsteṣā sthalasṛṣṭayo yeṣu te tathā taiḥ | punaḥ kathaṃbhūtai. |
4.388.3
khardevatābhiṣekamarakatamayakalaśamaṇḍalāvalokaiḥ khardevatā svargadevatā tasyā abhiṣekāya ye marakatamayakalaśā harinmaṇinayaghaṭāsteṣā maṇḍalaḥ samūhastadvadavalokaḥ śobhā yeṣā te tathā taiḥ | punaḥ kathaṃbhūtaiḥ | vidyādharapurābhisārikāvijṛmbhaṇatimiravṛttibhiḥ vidyādharapurāṇā saṃbandhinyo yā abhisārikāḥ kāmukastriyaḥ | 'kāntārthinī tu yā yāti saketaṃ sābhisārikā' iti vacanāt | tāsā vijṛmbhaṇaṃ prasaraṇaṃ tannimittaṃ timirasyeva andhakārasyeva vṛttiryeṣā te tathā taiḥ | punaḥ kathaṃbhūtaiḥ | saiṃhikeyasainyasamasāhasavyavasāyaiḥ saiṃhikeyo vidhuṃtudastasya sainyasamaḥ sāhasavyavasāya udyamapravṛttiryeṣāṃ te tathā taiḥ | punaḥ kathaṃbhūtaiḥ | khecarīcaraṇacārācaritamecakamaṇikuṭṭimābhogabhaṅgibhiḥ khecarīcaraṇānāṃ cāraḥ sacaraṇaṃ tasmai ācaritā mecakamaṇīnāṃ kṛṣṇaratnānā kuṭṭimābhogavat baddhabhūmivistāravat bhaṅgī racanā yeṣā te tathā taiḥ | punaḥ kathaṃbhūtaiḥ | gaganacaramithunaratikelitamālakānanakamanīyaiḥ gaganacaramithunānā devavidyādharastrīpuruṣayugalānā ratikelaye saṃbhogakrīḍāniimattaṃ tamāla- kvānanavat kamanīyā ye te tathā taiḥ | punaḥ kathaṃbhūtaiḥ | amaravimānamahānīlādhiṣṭhānaliṃmpibhiḥ amaravimānānāṃ saṃbandhi yat mahānīlādhiṣṭhānaṃ kṛṣṇaratnapaṭalaṃ limpanti tiraskurvantītyevaṃśīlāste tathā taiḥ | punaḥ kathaṃbhūtaiḥ | ambarasaraḥprasaratapaṅkapeśalaprakāśaiḥ ambarasarasa ākāśasarovarasya prasarat vyāpnuvat yatpaṅkaṃ kardamastadvat peśalaḥ prakāśo dīptiryeṣāṃ te tathātaiḥ | punaḥ kathaṃbhūtaiḥ |
4.388.4
vyomagajagaṇḍamaṇḍanamadamanohāribhiḥ vyomākāśaṃ tadeva gajo hastī tasya gaṇḍau kaṭau tayormaṇḍanaṃ bhūṣaṇaṃ yo madastadvat mano harantītyevaṃśīlā ye te tathā taiḥ | punaḥ kathaṃbhūtaiḥ | viḍambitagāruḍopalaśailaśikharaśobhaiḥ viḍambitā tiraskṛtā gāruḍopalaśailasya nīlaparvatasya śikharasya śobhā yaiste tathā taiḥ | [punaḥ kathaṃbhūtaiḥ | upahasitaśitikaṇṭhakaṇṭhadyutibhi.] ......... ..........................................punaḥ kathaṃbhūtaiḥ| saṅkarṣaṇavasanavānātānasundaraiḥ saṃkarṣaṇasya balabhadrasya yadvasanaṃ tasya vānātānavat vananatananavat sundaraiḥ | punaḥ kathaṃbhūtaiḥ | dyusadanadīrghikāvikasitakuvalayavanavilasadbhiḥ dyusadanadīrghikāyāṃ vikasitaṃ yat kuvalayaṃ nīlotpalaṃ tadvat vilasantyullasantītyevaṃśīlāstaiḥ | punaḥ kathaṃbhūtaiḥ | anaṅganāraṇyaprarūḍhatāpicchagucchagahanāvagāhirāmaiḥ anaṅganamākāśa tadevāraṇyaṃ tatra prarūḍhāstāpicchāḥ kāhalikavṛkṣāsteṣāṃ gucchāḥ puṣpalmbayaḥ teṣāṃ gahanāni vanāni tadvat avagāhirāmaiḥ vyāpakamanoharaiḥ | punaḥ kathaṃbhūtaiḥ | avahelitaharidehadīptisaṃpattibhiḥ avahelitā tiraskṛtā harernārāyaṇasya dehasya dīptisaṃpattiḥ kṛṣṇakāntisaṃpat yaiste tathā taiḥ | punaḥ kathaṃbhūtaiḥ | śikhaṇḍitāṇḍavaprārambhapūrvaraṅgaiḥ śikhaṇḍināṃ mayūrāṇāṃ tāṇḍavaprārambhe nṛtyapūrvakāle pūrvaraṅgaiḥ prathamagaṅgasadṛśaiḥ | punaḥ kathaṃbhūtaiḥ | anaṅganagapallavollāsavyasanibhiḥ anaṅgaḥ kaṃdarpaḥ sa eva nago vṛkṣaḥ tasya pallavānāmullāse vyasanaṃ nirbandho vidyate yeṣāṃ taiḥ | punaḥ kathaṃbhūtaiḥ |
4.388.5
proṣitapuraṃdhrikāśvāsanaprathamadūtaiḥ proṣitapuraṃdhrikāṇā virahiṇīnāṃ strīṇāṃ āśvāsane dhīratvadāne prathamadūtaiḥ pūrvasaṃdeśaharaiḥ | punaḥ kathaṃbhūtaiḥ | cātakakulakelikāribhiḥ cātakānāṃ bappīhānāṃ kulāni teṣāṃ keliṃ krīḍāṃ kārayantītyevaṃśīlāste tathā tai | puna kathabhūtai | kalahaṃsanirvāsaghoṣaṇābhinavapaṭahai kalahaṃsānā cañcucaraṇacakṣūraktānā rājahaṃsānā nirvāsa udvāsanastasya ghoṣaṇā uccairghṛṣṭa tasyā abhinavapaṭahā apūrvānakāste tathā tai | puna kathabhūtai | kadalīdalaśyāmalitadigbhittibhi kadalīnā vāraṇabūsrānā dalai śyāmalilā kṛṣṇīkṛtā digbhittaya praśastā diśo yaiste kadalīdalaśyāmalitadigbhittayastai | punaśca kasminrati varṣatuśriyamanubhavan āsāñcakre | dhārāsārasalile dhārāṇāmāsāro vegavadvarṣastasya salile jale samantāt sarvata patati sati kṣarati sati | kathabhūte dhārāsārasalile | nīlanetravitānāntarālāvalambitanirantarahārahāriṇi nīlanetra kṛṣṇāśuka tasya vitāna candropavastasyāntarāle adhobhāge avalambitā nirantarā avicchinnā ye hārā muktāphalamālāstadvat hāriṇi manohare | punaśca kasyā satyā varṣartuśriyamnubhavannāsāñcakre | divi satyām | kathabhūtāyā divi | paya pūrṇapayodharābhogasubhagāyām payobhirjalai pūrṇā bhṛtā ye payodharā meghāsteṣāmābhoga paripūrṇatā tena subhagā saubhāgyavatī sā tayā tasyā tathoktāyām| puna kathabhūtāyām | vasumatītarustanadhayadhātryāmiva vasumatī pṛthvi tasyāstarava eva stanadhayā putrāsteṣā dhātryāmiva upamātrīva | yathā upamātā payasā dugdhena pūrṇapayodharābhogasubhagā paripūrṇastanāṭopamanoharā bhavati |
4.388.6
punaśca kasmin sati varṣartuśriyam anubhavannāsāñcakre | gaganamaṇḍale sati | gaganamaṇḍale kiṃ kurvati sati| kṣite pṛthivyā yantradhārāgāralīlā bibhratīva sati | kathabhūtāyā kṣite | ciratarātapatāpadu sthitāyā cirataraṃ dīrghakālamātapasya gharmasya saṃtāpena sajjavareṇa du sthitāyā du rāvasthā | punaśca keṣu satsu varṣatuśriyamanubhavannāsāñcakre | giriṣu satsu | kathabhūteṣu giriṣu | kṣarannirjharanīreṣu kṣaranti upariṣṭādadha patanti nirjharāṇā nīrāṇi kabandhāni yebhyaste tathā teṣu | puna kathabhūteṣu | vitatasitapatākāḍambareṣviva vitatā vismṛtā patākā dhvajāstāsāmāḍambara phaṭopo yeṣu te tathā teṣu | ivopamāyām | punaśca keṣu satsu varṣatuśriyamanubhavannāsāñcakre | sadyasu gṛheṣu satsu | kathaṃbhūteṣu sadyasu | syandamānavārisundaraparyanteṣu syandanānāni kṣaranti yāni vārīṇi tai sundarā paryantā yeṣāṃ tāni teṣu | puna kathabhūteṣu | muktāphalajālaprasādhiteṣviva muktāphalajālairmauktikamālābhi prasādhiteṣviva | punaśca kāsu satīṣu varṣatuśriyam- nubhavannāsācakre | vāhinīṣu satīṣu | kathambhūtāsu vāhinīṣu | nirmaryādaśabdagamanāsu nirmaryādā ni sīmāna śabdā kolāhalā gamanāni ca vegavaddhāvanāni ca yāsu tāstathā tāsu | puna kathambhūtāsu | sīmantinīṣviva | kathambhūtāsu sīmantinīṣu | maireyātilaṅghitāsu maireyeṇa mirānāmadeśopannaguḍamadyena atilaṅghitā maireyātilaṅghitāstāsu | atra helaṃkāra | punaśca keṣu satsu | sara su sarovareṣu satsu | kathambhūteṣu sara su | nirbharārambha sambhṛteṣu nirbharai gāḍamambhobhirjalai sambhṛteṣu paripūrṇeṣu | puna kathambhūteṣu |
4.388.7
nidāghanivāpajalasarāveṣviva nidāgho grīṣmakāla sa tasya nivāpa mṛtasya vāraṭaka tasya sabandhiṣu jalasarāveṣviva udakavardhamāneṣviva | ‘pitṛdāna nivāpa syāt’ iti vacanāt | punaśca kāsu satīṣu | taḍitsu śatahradāsu satīṣu | kathambhūtāsu taḍitsu | jaladharodareṣu sphurantīṣu camatkurvatīṣu satīṣu | puna kathambhūtāsu | samudrasalilasahasevitaurvānalajvālāvabhāsinīṣviva samudrasalilaṃ saratkhanjalai sahasevitā āsvāditā yā aurvānalajvālā vaḍavā naladīptā tadvadābhāsate camatkurvantī yevaśīlāstāstviva | punaśca kasmin sati | vijigīṣuroke śatrūṇāṃ vijetumicchau loke sati | kathambhūte vijigīṣuroke | nivulārādhanadha nyadhanuṣi nivunānā dhanurbhakṣakāṇā ārādhanena dhanyāni kṛtāthāni dhanūṃṣi yasya sa nivulārādhanadhanyadhanustasmin | puna kathambhūte | smarapuraṃdarārpitacāpavyāpārabhāra iva smara kaṃdarpa sa eva puraṃdarastena dhārpito niyogīkṛtaścāpavyāpārabhāro yasya sa tathā tasmin | punaśca keṣu satsu | śākhiśikhodgamadeśeṣu śākhināṃ śikhā agrāṇi teṣāṃ udgamadeśeṣu utpādasthāneṣu | kathambhūteṣu śākhiśikhodgamadeśeṣu | killiñcasaṃcayocitacañcurocamānamaukulikulākuleṣu killiñcānā apeśalānāṃ rambhāvāhānāṃ saṃcayena saṃmaheṇa ucitā yogyā cañcavastuṇḍāgrāṇi tābhī rocamānā śobhamānā ye mauku laya bākārateṣāṃ ku samūhairākulā vyāptā ye śākhiśikhodgamadeśāste tathā teṣu | punaśca keṣu satsu | dharābhāgeṣu bhūmipradeśeṣu satsu | kathambhūteṣu dharābhāgeṣu |
4.388.8
nīrandhraśilindhrabandhureṣu nīrandhrāṇi avicchinnāni śilīndhrāṇi gomayacchatrākārāṇi tai bandhurā ye dharābhāgāste tathā teṣu | punaśca kasmin sati | kakupcakravāle sati diṅmaṇḍale sati | kathambhūte kakupcakravāle | lāṅgalīprasavapāṭalimadhāmani lāṅgalīnāṃ jalapippalīnāṃ phalikānāṃ prasavāḥ puṣpāṇi teṣāṃ pāṭalimnaḥ śvetaraktasya dhāma sthānaṃ yat kakupcakravālaṃ tathā tasmin | punaśca keṣu satsu | śiloccayaśilāntarālaparisareṣu śiloccayānāṃ śilānāṃ antarālānāṃ madhyānāṃ parisarāḥ paryantapradeśāḥ prāṅgāni teṣu satsu | kathaṃbhūteṣu śiloccayaśilāntarālaparisareṣu | yūthikāprasūnaparimalavilāsiṣu yūthikānāmaspaṣṭānāṃ prasūnānāṃ parimalānāṃ vilāso vidyate yeṣāṃ te tathā teṣu | punaśca kasmin sati | vaidūryaratnotpattihetuviddūrabhūdhare sati | kathaṃbhūte viddūrabhūdhare | ratnāṅkuraromāñcakañcukini ratnānāmaṅkurāsteṣāṃ romāñcakañcuko vidyate yasya sa tathā tasmin | punaśca keṣu satsu | gaṇḍaśaileṣu kṣudraparvateṣu satsu | kathaṃbhūteṣu gaṇḍaśaileṣu | girimallikāmukulamaṇḍitaśikhaṇḍeṣu girimallikāmukulaiḥ kuṭajakuḍmalairmaṇḍitāḥ śikhaṇḍāḥ śikharāṇi yeṣāṃ gaṇḍaśailānāṃ te tathā teṣu | punaśca kasmin sati | vasuṃdharāvasingleleye sati | kathaṃbhūte vasuṃdharāvasingleleye | suragopapracāraśoṇaśociṣi suragopānāṃ indravadhūṭikānāṃ kīṭaviśeṣāṇāṃ pracāreṇa prasareṇa śoṇāḥ kokanadaprabhāḥ śocī rocīryasya sa tathā tasmin | punaśca keṣu satsu | kutkīlakuñjeṣu kutkīlānāṃ parvatānāṃ kuñjāni latādipihitodarāṇi kutkīlakuñjāsteṣu satsu | kathaṃbhūteṣu kutkīlakuñjeṣu |
4.388.9
sarjārjunavijayiṣu sarjārtha asanavṛkṣā arjunārtha madyahetulaco vṛkṣāstairvijayante śobhante ityevaṃśīlāste tathā teṣu | punaśca keṣu satsu | ketakīkusumapatreṣu satsu | kathaṃbhūteṣu ketakīkusumapatreṣu | vijṛmbhamāṇeṣu satsu | punaḥ kathaṃbhūteṣu | manobhavabhallikākṛtiṣu ca manobhavasya bhallikā bāṇāgraphalaṃ tasyā ākṛtiryeṣāṃ tāni tathā teṣu || api ca asti kaścidviśeṣaḥ | kathaṃbhūto'haṃ varṣartuśriyamanubhavannāsāṃcakre | ityamunā prakāreṇa akālajaladavandivinodyamānamanāḥ akālajaladanāmnā bandinā stutipāṭhakena vinodyamānaṃ krīḍyamānaṃ mano yasya sa tathoktaḥ | itīti kimunmārgāmbhasītyādi | he nātha, īdṛgvidhe varṣākāle prauḍhāṃ navayauvanāṃ priyāṃ yattvaṃ muñcasi pariharasi | ca anyat rudvayasi prādurbhūṃtanavayauvane sati tvaṃ kathaṃ yāsi deśāntaraṃ gacchasi | kathaṃbhūte kāle | unmārgāmbhasi unmārgāṇi nadīnāmubhayataṭallaṅghīni
Linked texts (1)
- Yaśastilaka — Somadevasūri, Sanskrit