Yashastilaka 4.423
Yaśastilakacandrikā 4.423
- Language
- Sanskrit
4.423.1
senāpatiḥ pratāpavardhano nāma camūpatistatrāvasare tasmin prastāve punaḥ punarapi evaṃ vakṣyamāṇaprakāreṇa īhāṃcakre ceṣṭitavān | evaṃ kathamiti cet—aho dhīrāḥ | ajātetyādi | ajātocitavṛttīnā ajātā anutpannā ucitā vṛttirātmayogyā pravṛttiryeṣā te tathā teṣām īdṛgvidhānā puṃsā galagarjitaiḥ kaṇṭhaśabditaiḥ kim | na kimapi | kiṃ tu śūrāṇā kātarāṇā ca bhītamūrtīnā raṇe vyaktiḥ sphuṭaṃ bhaviṣyati janiṣyate | ākṣepālaṃkāraḥ || tattasmāt kāraṇāt yathābhāgaṃ yathaikadeśaṃ bhavantaḥ tiṣṭhantu | kathaṃbhūtāḥ santo bhavantaḥ tiṣṭhantu | upasaṃhṛtasaṃrambhāḥ parityaktakropāḥ santaḥ | punaśca kathaṃbhūtāḥ bhavantaḥ | pratyāvṛttavākpāruṣyaprārambhāḥ pratyāvṛtta saṃbhūtaḥ vākpāruṣyasya rūkṣatāyāḥ prārambho yaiste tathoktā | aho svāmipratāpavardhanāgrahin yaśodharamahārājapratāpavardhane āgraho vidyate yasya sa tathā tasya saṃbodhana he tathokta, he saṃdhivigrahin pradhānadūta, bhavato'pi tathāpi āvegena utsukatayā alaṃ pūrṇam | enaṃ acalasya lekham (likhilā) akṣaravinyāsa avadhārya hṛdayamānīya pratilekho lipyatām | idaṃ prābhṛtaṃ sāramavalokya dṛṣṭvā pratiprābhṛtaṃ badhyatā pratyupaḍhaukanikā baddhā kriyatām | vidhīyatā kriyatā ca asya trayasya dūtalekhaprābhṛtatritayasya yathārhaṃ yathāyogyaṃ arhaṇā pūjā viracyatām | yasmāt kāraṇāt udyateṣvapi udyataṃ prāpteṣvapi śastreṣu dūtamukhā dūtavaktrā vai niścayena rājāno bhavanti | teṣā dūtānā antāvasāyino bhṛtyā api anavamānyāḥ na apamānanīyā bhavanti | kiṃ punaranye dūtā apamānanīyā bhavanti | api tu na bhavantītyarthaḥ ||
4.423.2
api cāsti kaścidviśeṣaḥ | svasiddhirityādi | svasiddhiḥ svasya atrāsira- balāderasiddhiḥ, paravṛddhirvā parasya yaśodharādeḥ vṛddhirvā | atha vā yaśodharasya asiddhiḥ, parasya acalasya vṛddhirvā | dūtagalagarjitene bhavati | yataste dūtā avadhavyājarūkarmāṇaḥ avadhyaṃ śastravyāpārarahitaṃ vyājakarma madhyasthakriyā yeṣāṃ te tathoktāḥ yatheṣṭataḥ yatheṣṭaṃ jalpanti bruvanti | na tu yudhyante na tu vigrahaṃ kurvanti yānti || saṃdhivigrahī rāmasya hanūmāniva dūtaḥ brūte-yathājñāpayati senāpatiryathā ādeśaṃ dadāti pratāpavardhanasenāpatiḥ | tathaiva mayā saṃdhivigrahiṇā kriyata ityarthaḥ | avadhārya ca samyagvicārya ca avadhānaṃ kṛtvā | kiṃ avadhārya | yathādiṣṭaṃ senāpatinā yathā āśātam | senāpate pratāpavardhana rājan, likhito'yaṃ lekhaḥ | tvayā śrūyatām | svasti | kalyāṇamaṅgalaśabdo'yam | śrīyaśodharamahārājaḥ acaḷamahīpatiṃ ādiśati | kathaṃbhūtaḥ śrīyaśodharamahārājaḥ | samastamahāsāmantaśikhaṇḍamaṇḍanībhavaccaraṇakamalaḥ samastānāṃ mahāsāmantānāṃ deśādhipatīnāṃ śikhaṇḍānāṃ mastakānāṃ maṇḍanībhavat bhūṣaṇībhavat caraṇakamalaṃ yasya sa tathoktaḥ | punaḥ kathaṃbhūtaḥ | kamalākarasarojasevyamānapādapallavaḥ kamalāyā lakṣmthāḥ karasya pāṇeḥ saṃbandhi yat sarojaṃ tena sevyamānaṃ pādapallavaṃ yasya sa tathoktaḥ | punaḥ kathaṃbhūtaḥ |
4.423.3
pallavapāṇḍyacolaceramahamryanirmāṇaprakāśamānadigvijayavāhinīpracāraḥ pallavaśca deśaviśeṣaḥ, pāṇḍyaśca nīvṛdviśeṣaḥ, colaśca viṣayaviśeṣaḥ, ceramaśca janapadaviśeṣaḥ, teṣu hamryanirmāṇene āvāsakaraṇena prakāśyamānaḥ prakaṭīkriyamāṇo digvijayasaṃbandhinyā vāhinyāḥ senāyāḥ pracāraḥ pravarttanaṃ yasya sa tathoktaḥ | punaḥ kathaṃbhūtaḥ | cāracakṣuḥsahasrasākṣātkṛtasakalabhūpālamaṇḍalaḥ cārāḥ praṇidhayasta eva cakṣūṃṣi teṣāṃ sahasreṇa sākṣātkṛtāni pratyaśatayā dṛṣṭāni sakalabhūpālānaṃ maṇḍalāni yena sa tathoktaḥ | punaḥ kathaṃbhūtaḥ | maṇḍalāgradhārājalanimagnanikhilārātisaṃtānaḥ maṇḍalāgrasya khaḍgasya dhārājale khaṭgāpānīye nimagnā truṭitā nikhilānāṃ arātīnāṃ saṃtānā yasya sa tathoktaḥ | punaḥ kathaṃbhūtaḥ | saṃtānanamerumandārapārijātavanadevatāgītodāharaṇaguṇaprapañcaḥ saṃtānaśca kalpavṛkṣaviśeṣaḥ, nameruśca suratarubhedaḥ, mandāraśca amarāṅgapaviśeṣaḥ, pārijātaśca nākālokahastaiṣāṃ vanāni teṣāṃ yā devatāstāsāṃ gīte gambhīrānande udāharaṇaṃ dṛṣṭāntavacanaṃ guṇaprapañcasya guṇavistarasya yasya sa tathoktaḥ | puna kadhabhūta | pañcamo lokapāla madhyamalokapratipālaka | puna kathabhūta | padmāvatīpuraparameśvara ujjayinīpurīparamaprabhu | puna kathabhūta | kanakagirinātha suvarṇagirināmaparvatopari vasati yat nagara tat kana kagirirityucyate ujjayinyā samīpe gavyūtidvaya gatvā kanakagiri prāpyate, tasya nātha svāmī | puna kathabhūta | śiprāsarijjalakelikuñjara ujjayinyā samīpe śiprānāma nadī saridvartate, tasyā jalakelau jalakrīḍākaraṇe kuñjara | puna kathabhūta |
4.423.4
samudramudrāṅkita śāsana samudrākāreṇa yā mudrā aṅgulīyormistayāṅkita cihnita śāsanamādeśalekho yasya sa tathokta | puna kathabhūtaḥ | kailāsavāñchana kailāsaparvato lāñchana lekhopari yasya sa tatho ktaḥ| puna kathabhūta | avantisīmantinīkucakumbhamadanāṅkuśa avantisīmantinī tasyā kucakumbhayo madanāṅkuśo'naṅga-(?) sa tathokta | puna' kathabhūta | pratyakṣamakaradhvajaḥ pratyakṣa sākṣāt makaradhvaja kāmadeva | puna kathabhūta | yācakaci ntāmaṇi yācakānāmarthināṃ cintāmaṇi | puna kathabhūta | kanakakaṅkaṇavarṣa kanakakaṅkaṇāni varṣatīti sa tathā | puna kathabhūta | satyaparameṣṭī satyavacanapratipālane parameṣṭī ṛpabhadeva | puna kathabhūtaḥ | paralokakalatraputraka paralokānāmaparapuruṣāṇā yāni kalatrāṇi teṣā putrako bālaka | puna kathabhūta | kavikāmadhenu' kavīnāṃ kāmadhenu | nityameva manoratha pūraka ityartha | puna kathabhūta | dharmaratnāvatasa dharma eva ratna tadeṣāvatasa śiroratna yasya sa tathā | puna kathabhūta | nītilatāvalambanataru nītilatāyā nyāyavallyā avalambane ādhāre tarmahāvṛkṣa | puna kathabhūta | dviṣṭakaiṭabhārāti dviṣṭānā śatrūṇā kaiṭabhārāti śrīnārāyaṇa | puna kathabhūta | āhavacaturbhuja āhave samrāme catvāro bhujā bāhavo yasya sa tathā | puna kathabhūta | parahitamahāvrata parahita pratrālokahita mahāvrata pratijñā yasya sa tathā | puna kathabhūta | ahitakulakālānala ahitānāṃ śatrūṇā kulasya vaṃśasya kālānalaḥ savartakadhanajaya | puna kathabhūta | pratipannajīvita pratipannaṃ yadaṅgīkṛta tadeva jīvitamāyuryasya sa tathokta | puna kathabhūta |
4.423.5
parākramālaṃkāra parākramo bala alakāro maṇḍana yasya sa tathā | puna kathabhūta | samarasahasrabāhu samare sahasra bāhavo yasya sa tathā | puna kathabhūta | pratāpatapanodaya pratāpa eva tapana tasya udaya udayācalaḥ | punaḥ kathaṃbhūtaḥ | cāturīcaturmukhaḥ cāturyau caturmukho brahmā | punaḥ kathaṃbhūtaḥ | vivekaratnākaraḥ vivekaratnānāmākaraḥ khaniḥ | punaḥ kathaṃbhūtaḥ | sarasvatīkelivilāsahaṃsaḥ sarasvatīkrīḍāvilāse haṃsaḥ krīḍāmarālaḥ | punaḥ kathaṃbhūtaḥ | sarasoktivallabhaḥ sarasoktayo vallabhāḥ priyā yasya | punaḥ kathaṃbhūtaḥ | kandukavinodavidyādharaḥ kandukavinode gendukakrīḍāyāṃ vidyādharo viyaccaraprāyaḥ | punaḥ kathaṃbhūtaḥ | madakarikrīḍākhaṇḍalaḥ madakariṇāṃ krīḍākhaṇḍala indraḥ | punaḥ kathaṃbhūtaḥ | syandanapracāragaruḍāgrajaḥ syandanapracāre rathakrīḍāyāṃ garuḍāgrajo anūrusārathiḥ | punaḥ kathaṃbhūtaḥ | padātivainateyaḥ................ ......................................vādyavidyāyāṃ tatavitataghanasuṣiravāditravidyāyāṃ bṛhaspatiḥ | punaḥ kathaṃbhūtaḥ | nṛttavṛttāntabharataḥ nartanaśāstre naṭācāryaḥ | punaḥ kathaṃbhūtaḥ | samastāyudhasarvajñaḥ samasteṣu āyudheṣu sarvajño vītarāgaḥ | punaḥ kathaṃbhūtaḥ | śaraṇāgatamanorathasiddhiḥ śaraṇāgatānāmāśritānāṃ manorathasiddhirmanorathapūraṇaḥ | punaḥ kathaṃbhūtaḥ | anāthanāthaḥ anāthānāṃ svāmī | punaḥ kathaṃbhūtaḥ | tyāgabhārgavaḥ dātṛtvena paraśurāmaḥ | punaḥ kathaṃbhūtaḥ | drohadrumavanakuṭhāraḥ drohadrumavane kuṭhāraḥ kuṭhān vṛkṣān iyartīti kuṭhāraḥ paraśuḥ | punaḥ kathaṃbhūtaḥ |
4.423.6
kaliṅgakuraṅgakesarī kaliṅgo nāma dantapuranṛpaḥ sa eva kuraṅgastasya kesarī | punaḥ kathaṃbhūtaḥ | aśmakavaṃśavaiśvānaraḥ aśmako nāma deśastatsvāmyapi aśmakaḥ sa eva vaṃśo veṇuvṛkṣaḥ tasya bhasmīkaraṇe vaiśvānaraḥ | punaḥ kathaṃbhūtaḥ | śakaśalabhaśamīgarbhaḥ śako nāma turuṣkadeśastasya svāmyapi śakaḥ sa eva śalabhaḥ pataṅgastasya bhasmīkaraṇe śamīgarbho'gniḥ | punaḥ kathaṃbhūtaḥ krathakaiśikakṛśānuḥ krathakaiśiko virāṭanāmastasya svāmyapi krathakaiśikastasya bhasmīkaraṇe kṛśānuragniḥ | punaḥ kathaṃbhūtaḥ | ahicchatrakṣatriyaśiromaṇiḥ ahicchatro nāma deśastatra nagaramapi ahicchatraṃ pārśvanāthātiśayakṣetraṃ tatra ye kṣatriyā rājānasteṣāṃ śiromaṇiḥ śiroratnam | punaḥ kathaṃbhūtaḥ | pañcālacāpalapralayakālaḥ pañcālo nāma deśastasya svāmī acalanarendrastasya cāpalaṃ capalaṃ tadvināśane pralayakālaḥ | punaḥ kathaṃbhūtaḥ | keralakulakuliśapātaḥ keralo nāma dakṣiṇapathadeśastasya svāmyapi keralastasya kule vaṃśe kuliśapāto vajrapātaḥ | punaḥ kathaṃbhūtaḥ | yavana- kunavaḍvānala yavano nāma khurāsānadeśastasya svāmyapi yavana sa eva kujo vṛkṣastasya dāhane jvālane vajrānala pavipāvaka | puna kathabhūta | caidyasudarīvinodakandala caidyo nāma ḍāhāladeśastasya sundarya kamanīyakāminyastāsā vinode krīḍāraṇe kandalo yuddha yasya sa tathokta | puna kathabhūta | māgadhavadhūvilāsadarpaṇa magadhānāṃ rājā sa māgadhavadhūnā rājagṛhastrīṇā vilāsadarpaṇo netraśobhāvalokanādarśa | puna kathabhūta |
4.423.7
kāñcikāminīkucakalaśakisalaya kāñcināma dakṣiṇasamudrataṭadeśastasyā kāminīnā kucakalaśeṣu kisalaya pallava | āropitakara ityartha | puna kathabhūta | māhiṣmatīyuvatiratikusumacāpa māhiṣmatīnāma nagarī yamunapuradiśi pattana tasyā yuva taya tā eva rataya tāsu kusumacāpa kāmadeva | puna kathabhūta | kauśāmbīnitambinī bimbādharamaṇḍana kauśāmbī nāma nagarī vatsadeśe gopācalāt gavyūticatuścatvāriṃśati vartate, tasyā nitambinthastāsā bimbādharāṇā maṇḍano vibhūṣaṇaprāya | puna kathabhūta | daśārṇavarṇinīkarṇapūra daśārṇa nāma nagara gopācalāt gavyūticatvāriṃśati vartate, tasya varṇinīnāṃ strīṇāṃ karṇapūra karṇāvatasa | puna kathabhūta | pāṭaliputrapaṇyāṅganābhujaṅga pāṭaliputra nāma nagaraṃ tairabhuktapuradiśi vartate, tasya paṇyāṅganā veśyā tāsā bhujaṅga kāmuka | puna kathabhūta | valabhīrambhoruvibhramabhramara valabhināma nagaraṃ gopācaladiśi vartate, tasya rambhoruva striyastāsāṃ vibhrameṣu bhrūbhaṅgeṣu bhramara bhraman rautīti bhramara | puna kathabhūta | pauravapuraṃdhrīrodhratilaka pauravapure nāma ayodhyā nāma nagaraṃ tasya puraṃdhrīṇāṃ rodhratilaka gandhadravyaviśeṣa | puna kathabhūta | satatavasuvitaraṇaśrī ṇitadvijasamāja satata vasuvitaraṇena dhanadānena śrīṇita prītimānītastarpito dvija samājo brāhmaṇasamūho yena sa tathā śrīyaśodharamahārājo yathoktaviśeṣaṇaviśiṣṭa | kathabhūta acaḷamahīpatim | sakalapraśastisahita paripūrṇaprasiddhisahita acalamahīpatimādiśati | śreya kalyāṇa anyat aparaṃ vartate | kārya ca kartavya ca etat ida eva īdṛśa vartate |
4.423.8
eva katha iti cet—uta aho vijayavardhano nāma senāpati bhavantam
Linked texts (1)
- Yaśastilaka — Somadevasūri, Sanskrit