Biha Kappa v18.p18
Bṛhatkalpavṛtti v18.p18
- Language
- Sanskrit
v18.p18
pajjātoiti | tadā so'vadhijñāninaḥ pratyakṣaḥ, paryāyāṇāmapi katipayānāmavadhijñānagocaratvāt| bhāvato'nantānbhāvān jānāti sarvabhāvānāmanantabhāgam | śeṣaṃtu vaktavyamāvaśyakaṭīkāto'vasātavyam || uktamavadhijñānam, adhunā manaḥparyavajñānamāha[bhā.35] taṃmanapajjavanāṇaṃ, jena viyāṇāi sannijīvāṇaṃ |
dardu manijjamāṇe, manadavve mānasaṃ bhāvaṃ || vṛ- yena saṃjñijīvānāṃ manodravyāṇi “maṇijjamāṇe" iti ‘manyamānāni' mananena vyāpāryamāṇāni dṛṣṭavā 'mānasaṃ bhāvaṃ jānāti' cintitamarthamavabudhyate tanmanaḥ paryavajñānam ||
etadeva sanidarśanaṃ bhāvayati[bhā.36] jāṇai ya pihujaṇo vihu, phuḍamāgārehiṃ mānasaṃ bhāvaṃ |
emeva ya tassuvamā, manadavvapagāsie atthe || vṛ- 'pṛthagjano'pi' lokaḥ 'huḥ' niścitaṃ sphuṭam ākārairmānasaṃ bhāvaṃ jānāti, evameva 'tasyāpi' manaḥparyavajñānino manodravyaprakāśite'rthe upamā draṣṭavyā | kimuktaṃ bhavati ?-yathā prākṛto lokaḥ sphuṭamākārairmānasaṃ bhāvaṃ jānāti tathā manaḥparyavajñānyapi manodravyagatānākāranavalokya taṃ taṃ mānasaṃbhāvaṃ jānātīti | etadapi dravya-kṣetra-kāla bhāvairyathā nandhadhyayane tathā cintanīyam ||gataṃ manaḥparyavajñānam, adhunā kevalajñānamāha[bhā.37] paṃkasalile pasāo, jaha hoi kameṇa taha imo jīvo|
āvaraṇe jhijjaṃte, visujjhae kevalaṃ jāva || vṛ-yathā paṅkakaluṣitesalile takatakacūrṇayogataḥ ‘prasādaḥ prasannatā krameṇabhavati, tathā'yaṃ jīvo'pūrvakaraṇaguṇasthānakādārabhya kṣapaka śreṇimārūḍho viśuddha-viśuddhatarādhyavasāyaprabhāvataḥ kṣīyamāṇe āvaraṇe tāvad viśudhyati yāvat kṣīṇakaṣāyaguṇasthānakacaramasamaye jñānāvaraṇapañcakā'ntarāyapañcaka-darśanāvaraṇacatuṣṭayakṣayaṃ kṛtvā'nantarasamaye kevalajñānasāmādayati ||
kathambhūtaṃ yatkevalam ? ityāha[bhā.38] davvādikasiṇavisayaṃ, kevalamegaṃ tu kevalannāṇaṃ |
anivāriyavāvāraṃ, anaṃtamavikappiyaṃ niyataṃ || vṛ-kevalajñānaṃ 'dravyādikṛtsaviṣayaṃ dravyādīni kṛtsanāni-samastāni viṣayosasya tattathā, 'kevalam' asahāyaṃ matyādijñānanirapekṣatvād, “ekam' asādhāraṇamanyasaśatvāt, anivāritavyāpāraṃavirahitopayogatvāt, anantaṃ jñeyānantatvād, 'avikalpitaṃ' vikalparahitaṃbhedarahitamitayarthaḥ, prathamata evāśeṣatadāvaraṇavigamāt, 'niyataṃ' sarvakālabhāvi||
uktaṃ kevalajñānam, adhunā parokṣamābhinobodhikajñānamabhidhitsurāha[bhā.39] paccakkha parokkhaṃ vā, jaṃ atthaṃ ūhiūṇa niddisai|
taṃhoi abhinibohaṃ, abhimuhamatthaṃ na vivarīyaṃ || vṛ-'pratyakṣam' indriyaviṣayaṃ parokṣam' indriyaviṣayātikrāntaṃ yad arthamūhitvā 'nirdiśati' nirṇayapurassaraṃbrūte ‘eṣa evaṃbhūto'rtha' iti, tadarthaprati abhimukhaṃ yathārthaviṣayaṃābhinibodhikam, 'na viparītaṃ' nā'narthābhimukham, tasyāyathārthatayā mithyārūpatvāt || tacca dvidhā-indriyaniśrita