Pramāṇa · Search · About · API

Biha Kappa v18: Agam Suttani Satikam Part 18 Bruhat kalpa (Jain eLibrary no. 003322)

Bṛhatkalpavṛtti v18

Language
Sanskrit

Agam Suttani Satikam Part 18 Bruhat kalpa (Jain eLibrary no. 003322)

v18.p1

āgamasuvāṇi
(saṭīkaṃ)

julda
namo namo nimmala daṃsaṇassa

saṃśodhaka sampādakaśca :
muni dīparatnasāgara

v18.p2

bālabrahmacārī śrī nemināthāya namaḥ
namo namo nimmala daṃsaṇassa śrī ānaṃda-kṣamā-lalita-suśīla-sudharmasāgara gurūbhyonamaḥ
āgama suttāṇi (saṭīka) bhāgaḥ-18 bṛhatkalpachedasūtram-1
"pīṭikā'- evaṃ - uddeśakaḥ-1 (mū. 1...7 paryantaḥ)
-: saṃśodhakaḥ sampādakaścaḥ :muni dīparatnasāgara

ravivāra 2056
caitra suda 11
45- āgama suttāṇi-saṭīkaṃ

ke
āgama śruta prakāśana ||
-:: saṃparka sthala :- - “āgama ārādhanā kendra'" śītalanātha sosāyaṭī vibhāga-1, phleṭa naṃ-13, 4-thī maṃjhila, vhāyasenṭara, khānapura,
ahamadābāda (gujarāta)

v18.p3

bṛhatkalpa-chedasūtrasya
bṛhatkalpachedasūtrasya viṣayānukramaḥ pīṭhikā evaṃ uddeśakaḥ-1 (mū-7 paryantaḥ)
mūlāṅkaḥ
viṣayaḥ
pīṭhikā .
maṅgalaṃ
nandī - (jñānapañcakaḥ) samyaktvaṃ samyak śrutaṃ nikṣepa dvāraṃ ekārthika dvāraṃ nirukta dvāraṃ vidhi dvāraṃ pravṛtidvāraṃ "kena vā” dvāraṃ kasyavā dvāraṃ anuyoga dvāraṃ bheda dvāraṃ lakṣaṇa dvāraṃ tadarha dvāraṃ parṣad dvāraṃ kalpika dvāraṃ sūtra, artha, tadubhaya, upasthapanā, vicāra, sthaṃḍilabhūmi, śodhi, apāya, varjanā, anujñā lepa, piṇḍa, śayyā, vastra, ityādikalpa
pṛṣṭhāṅkaḥ mūlāṅkaḥ viṣayaḥ pṛṣṭhāṅka: 3 | 17 | udeśakaḥ-1
217 - pralamba sūtraṃ - dvāra - ādinakāra, grantha, āma, tāla, pralamba, bhinna
pralambagrahaṇe prāyaścittam - pralambagrahaṇa svarūpam - gītārtha svarūpam - jñāna dvāraṃ - grahaṇa dvāraṃ
tulye rāgadveṣābhāve dvāraṃ - anaṃtakāyavarjana dvāraṃ - dvītīya pralambasūtra - tṛtīyādi pralambasūtrāṇi
māsakalpaprakṛta sūtrāṇi jina kalpīkasvarūpaṃ - samavasaṇa vaktavyatā dvāraṃ, samavasaṇa, kevaiyā, rūpa, pṛcchā, vyākaraṇa, śrotṛpariṇāma, dāna, devamālya, devamālyānaya, uparitīrtha - jinakalpika sāmācārī - gacchāvāsīsvarūpam evaṃ ittara dvārāṇi

v18.p4

ārthika anudātā
-5.pū. mālavabhuṣaṇa tapasvī ācāryadeva śrī navaratnasāgara sūrīśvarajī ma.sā.nī preraṇāthī śrī lālabhāī devacaṃda śāha taraphathī - nakala eka.
-5.pū. saraḻa svabhāvī-śrīmad bhagavatīsūtra vyākhyāna paṭu ācāryadeva śrī naradevasāgarasūrīśvarajī ma.sā. tathā pūjyaśrīnā śiṣyaratna tapasvī gaṇivaryaśrī caṃdrakīrtisāgarajī ma.sā.nī preraṇāthī śrī puruṣādānīya pārśvanātha śve. mūrti. jaina saṃgha, devakīnaṃdana sosāyaṭī, amadāvāda taraphathī nakala eka.
-5.pū. śāsana prabhāvaka-kriyārāgī ācāryadevaśrī vijaya ācakacaṃdra sūrīśvarajī ma.sā.nī preraṇāthī eka sagṛhastha taraphathī nakala eka.
-5.pū. sāhityapremī munirāja śrī sarvodaya sāgarajī ma.sā.nī preraṇāthī-“acalagacchādhipati pa.pū.ā.bha.śrī guṇasāgarasūrīśvarajī ma.sā.nā śiṣyaratna pa.pū. munirāja śrī cāritraratnasāgarajī ma. nī 19mī aṭhṭhāi nimitte-śrī cāritraratna phā.ce.ṭrasṭa taraphathī nakala eka.
-5.pū. vaiyāvṛttvakārikā sādhvī śrī malayāśrījī ma.sā.nā śiṣyā vyavahāra vicakṣaṇā pū. sādhvī śrī hitajñāśrījī ma.nī preraṇāthī jaina ārādhanā maṃdira-“jñānakhātā” taraphathī nakala eka.
-5.pū. saumyamūrti sādhvīśrī saumyaguṇāśrījī ma.nī preraṇāthī pa.pū. gurumātā-vātsalyamūrti sā.śrī ratnatrayāśrījī ma.nī paṃcamī punyatithi nimitte śrīmatī līlamabena prāṇalāla pī. dāmāṇī taraphathī nakala eka.
-5.pū. svanāmadhanyā sā. śrī saumyaguṇāśrījī tathā teonā śiṣyā sā.śrī samajñāśrījīnī preraṇāthī-2053nā yaśasvī cāturmāsa nimitte śrī pārśvapadmāvatī jaina saṃgha, pārūlanagara, amadāvāda taraphathī nakala be.
-5.pū. ratnatrayārādhakā sādhvīśrī saumyaguṇāśrījī tathā teośrīnā śiṣyā sā. śrī samajñāśrījīnī preraṇāthī saṃvata 2054nā nirmaḻa ārādhanāmaya cāturmāsanī smṛtimāṃ-ghāṭaloḍiyā (pāvāpurī) jaina śve. mūrti. saṃgha, amadāvāda taraphathī nakala eka.

v18.p5

-
-pa.pū. sādhvī śrī ratnatrayāśrījī ma.nā parama vineyā sā. śrī samyaguṇāśrījīnī preraṇāthī teonā saṃsārībhāīśrī indravadanabhāī dāmāṇīnā anumodanīya puruṣārthathī “āgama dīpa-saṃpuṭa"nā badalāmāṃ prāpta rakamamāṃthī-nakala cāra.
-pa.pū. praśamarasanimanā sādhvīśrī praśamaśīlāśrījī ma.nī preraṇāthīsametaśikhara tithadvārikā pa.pū. sādhvī śrī raṃjanaśrījī ma.sā.nā śiṣyā apratima vaiyāvṛtyakārikā sā.śrī malayāśrījī tat śiṣyā sā. śrī narendraśrījī-tata śiṣyā sā. śrī praguṇāśrījī ma.nā. ātmaśreyārthe arihaṃta ṭāvara, jaina saṃgha, muṃbai taraphathī nakala eka.
-pa.pū. āgamoddhāraka ācāryadevaśrī nā samudāyavartī pa.pūjya vaiyāvṛtyakārikā sā.śrī malayāśrījī ma.nā śiṣyā pū.sā. śrī kevalyaśrījī ma.nā śiṣyā pū.sā.śrī bhavyānaṃdaśrījī ma.sā.nā suśiṣyā miṣṭabhāṣī sādhvīśrī pūrṇaprajñāśrījī ma.sā. tathā temanā vinita śiṣyā sā. śrī pūrṇadarśitāśrījī tathā sā. pūrṇanaṃdītāśrījīnī preraṇāthī-sarvodaya pārśvanātha cerīṭebala ṭrasṭa, mulunḍa muṃbaī taraphathī nakala eka.
-pa.pū. vaicāvṛtyakārikā sādhvīśrī malayāśrījī ma.nā praśiṣyā sā. śrī bhavyānaṃdaśrījīma.nā suvinitā sā. śrī kalpaprajñāśrījī tathā kokīlakaṃṭhī sā. śrī kairavaprajñāthajī nī preraṇāthī -mehula sosāyaṭī, ārādhanābhavana, subhāṣanagara, vaḍodarānī baheno taraphathī nakala eka
-śrī viśāśrīmāḻī tapagacchajñāti-jñānakhātuṃ, jena pāṭhaśāḻā, jāmanagara taraphathī nakala be.
-śrī maṃgaḻa pārekhano khāṃco-jaina śve. mūrti. saṃgha, amadāvāda, taraphathī 2054nā cāturmāsa nimitte nakala be. - śrī ākoṭā jaina saṃgha, vaḍodarānī baheno taraphathī nakala eka. -śrīmatī nayanābena rameśacaṃdra śāha, vaḍodarānī preraṇāthī āgamonā seṭanā badalāmāṃ prāpta rakamamāṃthī nakala pāṃca. śeṣa sarve rakama “amārā”āja paryanta prakāśanonā
badalāmāṃ prāpta thayelī che.

v18.p6

pīṭhikā - [bhā. 1]
35/1 bṛhatkalpa -chedasūtram
saṭīkaṃ
[dvitīyaṃ cheda sūtram)
pīṭhikā evaṃ mū. 7 paryanta : uddeśakaḥ -1
[ bhadrabāhusvāmi racitaṃ mūlaṃ (svopajñaniyuktiyuktaṃ ) + saṃghadāsagaṇi viracitaṃ bhāṣyaṃ + malayagiri ācārya evaṃ kṣemakīrti ācārya viracitā vṛttiḥ ]
bṛhatkalpa- pīṭhikā

prakaṭīkṛtaniḥśreyasapadahetusthavirakalpa-jinakalpam | namrāśeṣanarā-'marakalpitaphalakalpatarukalpam || tvā śrīvīrajinaṃ, gurupadakamalāni bodhavipulāni | kalpādhyayanaṃ vivṛṇomi leśato guruniyogena | bhāṣyaṃ ka cā'tigambhīraṃ ?, kva cā'haṃ jaḍaśekharaḥ | tadatra jānate pūjyā, ye māmevaṃ niyuñjate || adbhuta guṇaratnanidhī, kalpe sāhāyakaṃ mahātejāḥ | dīpa iva tamasi kurute, jayati yatīśaḥ sa mahātejāḥ ||
vṛ- iha śiṣyāṇāṃ maṅgalabuddhiparigrahāya śāstrasyā''dau madhye'vasāne cāvaśyaṃ maṅgalamabhidhātavyam, yata ādimaṅgalaparigṛhītāni śāstrāṇi paragāmīni bhavanti, madhyamaṅgalaparigṛhītāni śiṣyabuddhiṣvāropitāni sthiraparicitānyupajāyante paryantamaṅgalasamalaṅkṛtāni śiṣya-praśiṣyaparamparāgamanataḥ sphātībhavanti | uktaṃ ca
namo namo nimmala daṃsaṇassa
paṃcama gaṇadhara śrī sudharmāsvāmine namaḥ
|| 2 ||

taṃ maṃgalamādīe, majjhe pacaṃtae ya satyassa |
paḍhamaṃ satthatthāvigghapāragamanāya niddivaṃ || tasseva ya thejatthaṃ, majjhimayaṃ aṃtimaṃ pi tasseva | avvocchittinimittaṃ, sissa-pasissādivaṃsassa ||
vṛ-tatrā''dimaṅgalaṃ pāpapratiṣedhakatvādidaṃ sūtram- “no kappai niggaṃthāṇa vā niggaṃdhīṇa vā āme tālapalaṃbe abhinne paḍigāhittae " ( mū1) iti, madhyamaṅgalaṃ “kappati niggaṃthāṇa vā niggaṃdhīṇa vā puratthimeṇaṃ jāva aṃgamagahāto ittae" evamādi, paryavasānamaṅgalaṃ “chavvihā kappaṭṭhitī pannattā'' ityādi | tacca maṅgalaṃ caturdhā vakṣyamāṇasvarūpam | tatra yad noāgamato bhāvamaṅgalaṃ tad dvividhaṃ sūtrabhaṇitaṃ sūtrasparśikaniryuktibhaṇitaṃca, bhāṣyabhaṇitamityarthaḥ, sūtrasparśikaniryukterbhāṣyasya

v18.p7

bṛhatkalpa-chedasūtram -1ca sampratyekagranthatvena jātatvāt | atha kaḥ sūtramakārṣīt ? ko vā niyuktim ? ko vā bhāṣyam ? iti, ucyate
iha pūrveṣu yad navamaṃ pratyākhyānanāmakaṃ pūrvaṃ tasya yat tṛtīyamācārākhyaṃ vastu tasmin viṃśatitame prābhṛte mūlagaṇeṣūttaraguṇeṣu cāparādheṣu daśavidhamālocanādikaṃprāyaścittamupavarṇitam, kālakrameṇa ca duḥṣamānabhāvato dhṛti-bala-vīrya-buddhayā-''yuḥprabhṛtiṣu parihīyamāneṣu pūrvāṇi duravagāhānijātāni, tato mā bhūt prāyaścittavyavacchedaḥ' iti sādhūnāmanugrahāya caturdaśapūrvadhareṇa bhagavatā bhadrabāhusvāminā kalpasūtraṃ vyavahārasūtraṃ cākāri, ubhayorapi ca sūtrasparśikaniyukti | ime api ca kalpa-vyavahārasūtre saniyuktike alpagranthatayā mahārthatvena ca duḥṣamānubhāvato hīyamānamedhā-''yurādiguṇānāmidānīntanajantūnāmalpaśaktīnāṃ duhe duravadhāre jāte, tataḥ sukhagrahaṇa-dhāraṇāya bhāṣyakāro bhāṣyaṃ kṛtavān, tacca sūtrasparśikaniyuktyanugatamiti sūtrasparśikaniyuktirbhāṣyaṃcaiko granthojātaḥ | eṣa śāstrasyopoddhātaḥ | anena copoddhātenābhihitena sūtrādayo'rthā ativyaktā bhavanti, yathā dīpenā'pavarake tamasi | uktaṃ ca
vattībhavaṃti davvā, dīveṇa appagāse uvvarae|
vattībhavaṃti atthā, uvadhāeṇaṃ tahā satthe || upoddhātābhidhānamantareṇa punaḥ śāstra svato'tiviśiṣṭamapi na tathāvidhamupādeyatayā virājate, yathā nabhasi meghacchannaścandramāḥ | uktaṃca
meghacchanno yathā candro, na rājati nabhastale |
upoddhātaṃ vinā śāstra, na rājati tathāvidham || tatra sūtrabhaṇitaṃ “no kappati niggaṃthāṇa vā niggaṃthīṇa vā āme tālapalaṃbe" ityādi | sūtrasparśikaniyuktibhaṇitamidam[bhā.1] kāūṇa namokkāraṃ, titthayarāṇaṃ tilogamahiyāṇaṃ |
kappavyavahārāṇaṃ, vakkhāṇavihiṃ pavakkhāmi|| cū- ‘kṛtvā' vidhāya 'namaskāra' praṇāmam, kebhyaḥ ? ityāha-'tīrthakarebhyaḥ' tīryate saṃsārasamudro'neneti tīrtha-dvādaśāṅgapravacanaṃtadādhāraḥ saṅgovā, tatkaraṇaśīlāstīrthakarāstebhyaḥ |gāthāyāṃ ṣaṣṭhī caturthyarthe prākṛtatvāt | uktaṃca-chaḍivibhattīe bhannai cautthī iti|
kiṃviśiṣṭebhyaḥ ? ityāha-'trilokamahitebhyaḥ' trayo lokāḥ samāhṛtāḥ, samavasaraṇe trayāṇāmapi sambhavāt | tathāhi-samāgacchanti bhagavatāṃ tīrthakṛtāṃ samavaraṇeṣvadholokavāsino bhavanapatayaḥ, tiryaglokavāsino vānamantara-tiryakpañcendriya manuṣya jyotiṣkāḥ, ūrdhvalokavāsinaḥ kalpopapannakā devāḥ | trilokena mahitāḥ-pūjitāḥ tribhirvā lokairmahitāstralokamahitāstebhyaḥ | namaskāraṃ kṛtvā kim ? ityāha-kalpaśca vyavahāraśca kalpa-vyavahārau tayoḥ ‘vyākhyānavidhim' anuyogavidhiṃ prakarṣeṇa bhṛśaṃ vā vakṣyāmi pravakṣyāmi nanu kalpo vyavahāraśceti dvau granthau, tataḥ 'kalpa-vyavahārayoḥ' iti prāptam, kathamucyate 'kalpa-vyavahārāṇām ? iti, ata āha bhāṣyakṛt[bhā.2] sakkayapāyayavayaṇāṇa vibhāsā jattha jujjate jaṃtu |
ajjhayaṇaniruttāṇi ya, vakkhāṇavihī ya anuogo||

v18.p8

pīṭhikā - [bhā. 2]
vṛ-malayagiriprabhṛtivyākaraṇapraṇītena lakṣaṇena saṃskāramāpāditaṃ vacanaṃ saṃskṛtam, prakṛtau bhavaṃ prākṛtaṃ svabhāvasiddhamityarthaḥ, teṣāṃ saṃskṛta-prākṛtavacanānāṃ vibhāṣā' vaiviktyena bhāṣaṇaṃ kartavyam | taccaivam
e-okāraparāī, aṃkāraparaṃ ca pāyae natthi|
va-sagāramajjhimāṇi ya, ka-cavagga-tavagganihaṇāī|| asyā iyamakṣaragamanikā-ekārapara aikāraḥ, okārapara aukāraḥ, aṃkārapara aḥ iti visarjanīyākhyamakṣaram, tathā vakāra-sakārayormadhyageyeakṣareśa-ṣāviti, yānicakavarga-cavargatavarganidhanāni ṅa-a-nā iti, etānyakṣarāṇi prākṛte na santi || tata etairakṣarairvihīnaṃ yad vacanaṃ tat prākṛtamavasātavyam | ebhireva ai au aḥ śa ṣa ṅaña na ityevaṃrūpapairupetaṃ saṃskṛtam | eṣāṃ saṃskṛta-prākṛtavacanānāṃ vibhāṣā “jattha jujjate jaṃtu" 'yatra' prākṛte saṃskṛte vā 'yad' vacanamekavacana-dvivacanādi 'yujyate' ghaṭāmaṭati tad vaktavyam| tatra saṃskṛte ekavacana dvivacanaṃ bahuvacanaṃ ca bhavati, yathā-vṛkṣaḥ vṛkṣāḥ; prākṛte tvekavacanaṃ bahuvacanaṃ vā, na tu dvivacanam, tasya bahuvacananābhidhānāt, “bahuvayaṇeṇa duvayaṇa"miti vacanāt| tataḥ 'kappavvavahārāṇa' mityadoṣaḥ|
athaḥ lpaśabdasya vyavahāraśabdasya ca ko'rthaḥ? ko vā tayoḥ kalpa-vyavahārādhyayanayoḥ prativiśeṣaḥ? tata āha-'adhyayananiruktānica vaktavyāni, niścitamuktaṃ niruktam, akṣarārtha ityarthaḥ, adhyayanayoḥ niruktāni adhyayananiruktāni, tāni ca vaktavyāni | tadyathākalpaśabdo'nekārthābhidhāyī-kvacit sāmarthya, yathā-varṣāṣṭapramāṇaścaraṇaparipālane kalpaḥ, samartha ityarthaḥ| kvacivarṇanāyām, yathā-adhyayanabhidamanena kalpitam, varṇitamityarthaḥ | kvacicchedane, yathā-keśāna kartaryā kalpayati, chinattītyarthaḥ | kvacit karaṇe kriyāyāma, yathākalpitā mayā'syā''jīvikā, kṛtā ityarthaḥ | kvacidaupamye, yathā-saumyena tejasā ca yathākramamindusūryakalpāḥ sādhavaḥ | kvacidadhivāse, yathā-saudharmakalpavāsī śakraḥ sureśvaraḥ | saktaṃca
sāmarthya varṇanāyāṃ ca, chedane karaṇe tathā||
__ aupamye cā'dhivāse ca, kalpaśabdaṃ vidurbudhāḥ || iha sarveṣvaṣyartheṣu gṛhyate, sarvatrāpi ghaṭamānatvāt | tathāhi-sāmarthya tāvadevam-kalpādhyayanamadhīsyātīcāramalinasya sādhoḥ samartha prāyaścittena viśodhomāpādayitum | varṇane'piyāvantaḥ prāyaścittaprakārāstān varṇayatīdamadhyayanam; athavā mūlaguṇān uttaraguṇāṃśca kalpayati varṇayatīti kalpaḥ | uktaṃca
kappammi kappiyā khalu, mūlaguṇā ceva uttaraguṇā ya|
vavahāre vavahariyā, pāyacchittā-''bhavaṃte ya || chedane'pi-tapaḥśodhimatikrāntasya pañcākādicchedanena paryāyaṃ chinatti | karaṇe'pi-yad dattaṃ prāyaścittaṃ tatra tathā prayatnaṃ karoti kalpādhyayavettā yathā tat pāraṃ nayati; athavā kalpayati janayatyācāryakamiti kasmaḥ, tathāhi-karotyācāryakaṃ kalpādhyayanavettā samyagiti | aupamye'pikalpādhyayanavedanād bhavati pūrvadharāṇāṃ kalpaḥ sadṛśa iti kalpaḥ, tathāhikalpādhyayane'dhītebhavatipūrvadharasadhśaḥ prāyaścittavidhāvācārya | adhivāse'pi-kalpādhyayanavettā

v18.p9

kalpe māsakalpe varṣākalpe vā kāraṇamantareṇa paripūrṇa kāraṇavaśata ūnamatiriktaṃ vā, athavā kalpe sthavirakalpe jinakalpe vā'dhivasatīti kalpaḥ | tathā vidhivad avaharaṇād vyavahāraḥ, yadi vā vidhivadvapāda haraṇācca vyavahāraḥ; yasya nā''bhavati tasya hāyapati, yasyā''bhavati tasmai dadāti vyavahārādhyayanavetteti vyavahāra ityarthaḥ uktaṃca
atthiya-paccatthīṇaṃ, hāuṃ ekassa vavati bīyassa|
eeṇa u vavahāro, ahigāro ettha u vihīe | tadevaṃ kalpasya vyavahārasya va pṛthaga vibhinnaṃ niruktamiti mahān prativiśeṣaḥ || "vakkhāṇavihi" ityasya vyākhyānam anuyoga iti||
tatra tameva vyākhyānavidhimabhidhātukāma idamāha[bhā.3] naṃdī ya maṃgalaṭṭhā, paṃcaga kuga tiga dugeya coisae|
aṃgagayamanaṃgagae, kāyavva parūvaṇā pagayaṃ || anuyogārambhāyapraśamatomaṅgalārthanandirvaktavyaḥ|sattu "paṃcaga"ttijñānapaccakātmānaḥ| jñānapamakaṃdvikena bhedena vyavasthitam, tadyathā-pratyakṣaṃca parokṣaṃca | pratyakṣasya triko bhedo'vadhinmaparyāya-kevalamedāt, parokṣasya dvika bhedaḥ ābhinibodhikaśrutabhedāt | tatra śrutasya caturdaśako bhedaḥ | tathā kuto'pi viśeṣāt śrutaṃ 'aṅgagatamanaṅgagataṃ' aṅgapraviṣṭamaṅgabāhayaṃ cetyarthaḥ | eteṣāṃ padānāṃprarūpaṇākartavyā| tataḥ prakṛtamabhidhātavyam||tatra "naṃdīyamaṃgalaṭṭhā" ityasya bhāvanārthamāha[bhā.4] naṃdī maṃgalaheḍaṃ, na yāvi sā maṃgalāhi vairittā|
kajjābhilappaneyā, apuḍho ya puḍho ya jaha siddhā || vṛ-'nandi' jñānapañcakarūpaḥ maṅgalahetoḥ' maṅgalanimittaṃ vaktavyaḥ |āha yadi maṅgalanimittaṃ nandirvaktavyaḥ tataḥ sa maṅgalādekāntena bhinnaḥprāptaḥ, anyathā tadutpādananimittaṃtasyopādāna miti vyavahārānupapatteḥ; upādānaṃ hi tasya siddhasya sato bhavaṃti, utpādyaṃ cādyāpyasiddham, tataḥ kathamanayorabhedaḥ? kintubheda eva; tataāha-nacāpi saḥ' nandirmaṅgalādvyatiriktaḥ, apiśabdād vyatirikto'pi syādavyatirikta ityarthaḥ | kathametacchraddheyam ? iti cet, ata āha- “kajje" tyādi | yathā kāryā-'bhilāpya-jñeyāni kāraṇā-'bhilāpa-jñānebhyaḥ pṛthaktvā-'pṛthaktvasiddhāni tathā nandermaṅgalamapi|tathāhi-kāryapaṭaḥ, kāraṇaṃtantavaḥ, tatratantavaevapuruṣavyāpārama-pekṣyā''tānavitānabhāvena pariṇamamānāḥ paṭakāryarūpatayā pariṇamante, teṣu ca tathāpariṇateṣusatsu nakāryakāraṇayorbhedaḥ kintu abhedaḥ; evamihāpi nandinipañcakābhidhānarūpa uttarattaraśubhādhyavasāyaviśeṣasambhavasavyapekṣatara-tamabhāvena pariṇamamāno vāñchitādhigatilakṣaṇamaṅgalarūpatayā parimamata iti nandi-maṅgalayorabhedaḥ | prācīnāṃtvavasthāmapekṣyabhedaḥ, yathātantubhyaḥ paṭasya | tathā'bhilāpaśabdena kadācidamilāpyasyābhilāpyamānatā ucyate, 'abhilapanamabhilāpaḥ' iti vyutpatteḥ; kadācit tadvācakaśabdaḥ, abhilāpyatevastvabhilāpyamanene tivyutpādanāt| tatrayadhā'bhilāpyamānatocyate tadā'bhilāpā-'bhilāpyayosbhedaḥ, dharma-dharmibhāvāt; yadā tu tadvācakaśabdastadā bhedaḥ, śabdā'rthayobhinnadeśasthatvād bhinnasvarūpatvācca | jñānaśabdenāpi kvacid jñeyasya jñānamattocyate, 'jñātini miti bhāve vyutpādanāt; kadācidātmadharma, 'jñāyate'neneti jñāna miti karaṇe

v18.p10

pīṭhikā - [bhā. 4]
vyutpatteḥ | tatra yadā jñāyamānatā tadā jñāna-jñeyayorabhedaḥ, dharma-dharmabhāvāt; yadā tvātmadharmastadā bhedaḥ, bhinnasvarūpatvāt| evamihāpi nandiśabdo yadā bhāvavacanaḥ ‘nandanaṃ nandi'riti tadānandanaṃsamṛddhībhavanaṃ vāñchitasyādhigatirityanarthāntaram, maṅgalamapi caivaṃsvarūpamiti parasparama bhedaḥ; yadā tu prācīnāvasthāmapekṣya karaṇasādhano nandiśabda: 'nandyete'neneti nandi'riti tadā bhedaḥ, kālabhedena bhedāditi || samprati nandermaṅgalasya ca prarūpaṇā kartavyā, tatra maṅgalaśabdoccāraṇamiti spaṣṭaṃ maṅgalabuddhiheturbhavatīti prathamato maṅgalaśabdasya prarūpaṇāmāha[bhā.5] nāmaṃ ṭhavaṇā davie, bhāvammiya maṃgalaṃ bhave cauhā|
emeva hoi naṃdī, tesiṃ tu parūvaṇā iṇamo || vṛ-maṅgalaṃ caturdhā' catuḥprakāraṃ bhavati, tadyathā-nāmamaṅgalaṃsthāpanāmaṅgalaṃdravyamaṅgalaṃbhāvamaṅgalaṃ ca | “evameva' nānādibhedena catuḥprakāro bhavati nandi | 'teṣāṃ ca' nāmamaṅgalādīnām ‘iyaṃ' vakṣyamāṇasvarūpā prarūpaṇā ||tāmevāha[bhā.6] egammi anegesu va, jīvaddavve ve tavvivakkhe vā |
maṃgalasannā niyatā, taṃ sannāmaṃgalaṃ hoi || vṛ-ekasmin jīvadravye 'tadvipakṣe vā' ajīvadravye anekeṣu vā jīvadravyeṣvajīvadravyeṣu vāyā maṅgalamiti saṃjñā 'niyatā' niyamitātadnāma-nāmavatorabhedopacārāt ‘saṃjñāmaṅgalaṃ' nāmamaṅgalaṃ bhavati || uktaṃ nāmamaṅgalam, sthāpanāmaṅgalamāha[bhā.7] jā maṃgala tti ṭhavaṇā, vihitā sabbhāvato va asato vā|
tattha puṇa asbhāve, maṃgalaṭhavaṇāgato akkho|| vū- yā maṅgalamiti sthāpanā ‘sadbhāvato vā' sadbhūtākāraniveśanena ‘asato vā' sadbhūtākārasyābhāvato vihitā sā sthāpanāmaṅgalam | tatra punarasadbhāve sthāpanā maṅgalasthāpanāgato'kṣaḥ, upalakṣaṇametad, varāṭakādi|iyamatra bhāvanā-akṣa-varāṭakādiṣuyā maṅgalamiti sthāpanā vihitā, na tatra kaścinmaṅgalānugata ākāra ityasadbhāvataḥ sthāpanāmaṅgalam [bhā.8] je cittamittivihiyā, u ghaḍādī te ya huṃti sabbhāve |
tattha puna āvakahiyā, havaṃti je devalogesu || vṛ. ye tu citramittau-citrakuḍye vihitā ghaṭādayaḥ, ādiśabdāt sthālādiparigrahaḥ, te 'sadbhāve' sadbhāvataḥ sthāpanāmaṅgalāni bhavanti|tatraye devalokeṣucitramittau vihitāghaṭādayaste sthāpanāmaṅgalāni yāvatkathikāni bhavanti, arthādāpannaṃ yāni manuṣyaloke tānītvarāṇi | yāvatkathikāni nāma śāśvatikāni, itvarāṇyaśāśvatāni || dravyamaṅgalamāha[bhā.9] uttaraguṇanipphannā, salakkhaṇā je u hoṃti kuṃbhāī|
taṃdavvamaṃgalaṃ khalu, jaha loe aṭṭha maṃgalagā|| vṛ-iha uttaraguṇaniṣpannatvaṃ mūlaguṇaniṣpannāpekṣayā, tataḥ prathamatastad bhāvyate-mūlo nāma pṛthivīkāyādijīvaḥ, tasya guṇāt-prayogāt pudgalānāṃ dravyāditvena vyāpāraṇād niṣpannaṃ mūlaguṇaniṣpannaṃ mṛdravyādi | tasmāduttaraguṇena-parāparaprayogeṇa cakra-daṇḍa-sūtrodakādipuruṣaprayatnenetyarthaḥ, ye niṣpannāḥ ‘salakṣaṇāḥ' lakṣaṇasampannāḥ “acchidrā akhaṇḍā vāripūrṇā

v18.p11

padmotpalapraticchannāḥ” ityādilakṣaṇopetāḥ kumbhādayaḥ, ādiśabdāt sthālādiparigrahaḥ, tad dravyamaṅgalaṃ bhavati | yathā loke'ṣṭau maṅgalāni ||
gaṃtiyaṃ anaccaṃtiyaṃ ca davve u maṃgalaṃ hoi |
[bhā. 10/1] vṛ. tatpunaranantaroktaṃ dravyamaṅgalamanaikāntikamanātyantikaṃca bhavati | tathāhi na pūrṇakalaśa ekāntena sarveṣāṃ maṅgalam, yena caurasya karṣakasya ca śakunatayā riktaṃ ghaṭaṃ praśaṃsanti śakunavidaḥ, gṛhapraveśe punaḥ pūrṇam | uktaṃ ca
8
corassa karisagassa ya, rittaṃ kuḍyaṃ jano pasaṃsei | gehapavese mantrai, putro kuṃbho pasattho u ||
tata evamanaikāntikam | nāpyātyantikam, yathā ko'pi śobhanairdravyamaṅgalairvinirgataḥ, tena cāgre kiñcidaśobhanaṃ dṛṣṭam, yena tāni sarvāṇyapi prāktanāni pratihatāni, tata evamanātyantikamiti | uktaṃ dravyamaṅgalam, adhunā bhāvamaṅgalamāha
(bhā. 10 / 2] tavvivarīyaṃ bhāve, taṃ pi ya naṃdī bhagavatī u |
vṛ- 'tadviparītam' aikāntikamātyantikaṃ ca 'bhāve' bhāvaviṣayaṃ maṅgalam | tathāhi-na tad bhāvamaṅgalaṃ kasyacidbhavati kasyacinna bhavati, kintu sarvasyāviśeṣeṇa bhavatītyaikāntikam; na ca kenāpyanyena pratihanyata ityātyantikam| 'tacca' bhāvamaṅgalaṃ bhagavān nandirvakṣyamāṇo'vagantavyaḥ | gāthāyāṃ stratvaṃ prākṛtatvāt || āha yathā nāmādīni catvāri maṅgale samavatāritāni tathā kimanyeṣvapyavatāryante ? kiṃ vā na ? iti ucyate-avatāryanta, sarvasyāpi catuḥ pratyavatārāntargatatvāt || etadevāha
[ bhā. 11] jaha iṃdo tti ya etthaṃ, tu maggaṇā hoti nāmamādīṇaṃ | savvānuvāyi sannā, ṭhavaṇādipayā u patteyaṃ ||
vṛ- yathā indra iti ukte 'atra' indre nāmādīnāṃ cataṇāṃ mārgaṇā bhavati | tathāhi-kimanena nāmendra uktaḥ ? uta sthāpanendraḥ ? uta sthāpanendraḥ ? āhosvid dravyendraḥ ? utāho bhāvendraḥ ? iti | tathā sarvatrāpi draṣṭavyā | uktaṃ ca
jattha ya jaṃ jāṇijjā, nikkhevaṃ nikkhive niravasesaṃ |
vi ya na jāṇijjā, caukkayaṃ nikkhave tatthā ||
vṛ-tatra 'saṃjñā' nāma sarveṣu- nāma-sthāpanā- dravya-bhāveṣu anupāti- anuvartanaśīlam | tathāhināmendra'pi sthāpanendro'pi dravyendro'pi bhāvendro'pi ca indra ityabhadhānenāviśeṣata ucyate | sthāpanādīni tu padāni 'pratyekaṃ' svasvavyavasthitāni na parasparamanugamanaśīlāni tato na nāmapravṛttimātradarśanato nāmendrapratipattayaḥ kintu bhinnalakṣaṇavaśāt | atastallakṣaṇamāhaattābhippāyakayā, sannā ceyaṇamaceyaṇe vā vi |

ṭhavaṇādīniravikkhā, kevala sannā u nāmiṃdo ||
vṛ- cetane'cetane vā dravye yā ātmābhiprāyeṇa svecchayā indraprabhṛti saṃjñā kṛtā, sā'pi sthāpanādisāpekṣā syādata āha-sthāpanādīnāṃ - sthāpanā - dravya bhāvānāṃ nirapekṣā, kimuktaṃ bhavati ? -yatra sthāpanādīnāmekamapi nāsti kintu 'kevalā' ekā saṃjñā tadarthanirapekṣā sa nāmendraḥ ||

v18.p12

uktaṃ nāmendralakṣaṇam, adhunā sthāpanendralakṣaṇamāha[bhā. 13]
9
sabbhāvamasabbhāve, ṭhavaṇā puṇa iṃdakeumāīyā | ittaramanittarā vā, ṭhavaṇā nāmaṃ tu āvakahaṃ ||
vṛ- 'sthāpanā' sthāpanendraḥ punaḥ sadbhāve'sadbhāve ca 'indraketvādikā' indraketuprabhṛtiko draṣṭavyaḥ, atrā''diśabdādindrapratimā -'kṣa-varāṭakādiparigrahaḥ | iyamatra bhāvanā-yā indra iti sthāpanā akṣa-varāṭikādiṣu asadabhāvena, yā cendraketvindrapratimādiṣu sadbhāvataḥ sa sthāpanendraḥ || āha nāma-sthāpanayoḥ kaḥ prativiśeṣaḥ ? ucyate- “ittara" ityādi | sthāpanā itvarā anitvarā ca bhavati, yāvadravyabhāvinī athāvaddravyabhāvinī cetyarthaḥ; nāma punarniyamāt 'yāvatkadhikaṃ' yāvadravyabhāvi; eṣa prativiśeṣaḥ || dravyendramāha
[ bhā. 14] davve puna talladdhī, jassātītā bhavissate vā vi | vā va anuvatto, iṃdassa guṇe parikahei ||
vṛ- 'dravye' dravyaviṣayaḥ punaḥ indro yasya 'tallabdhi' indralabdhi atītā bhaviṣyati ca sa pratipattavyaḥ | kimuktaṃ bhavati ? yaḥ pūrvamindratvaṃ prāpto yaśca prāpsyati sa yathākramaṃ bhūtabhāvatvād bhāvibhāvatvācca dravyendraḥ | uktaṃ ca
bhūtasya bhāvino vā, bhāvasya hi kāraṇaṃ tu yalloke |
tad dravyaṃ tattvajñaiḥ, sacetanā -'cetanaṃ kathitam ||
yo vā'pi indrasya guṇān parasmai parikathayati, paramanupayuktaḥ, so'pi dravyendraḥ, “anupayogodravya”miti vacanāt || ukto dravyendraḥ, samprati bhāvendramāha
[bhā. 15] jo puna jahattto, suddhanayāṇaṃ tu esa bhāviṃdo | iṃdarasa va ahigāraṃ, viyāṇamāṇo taduvautto ||
vṛ-yaḥpunaḥ ‘yathārthena’ yathāvasthitenārthena paramaiśvaryalakṣaṇena "idu paramaiśvarye” iti vacanāt sākṣādindranāma-gotrāṇi karmāṇi vedayata ityarthaḥ, sa bhāvendraḥ | eṣaḥ 'suddhanayānāṃ' śabdādīnāṃ yathāvasthitārthagrāhakāṇāṃ varttamānaviṣayikāṇāṃ sammataḥ, na śeṣo nāmendrādi | athavā 'indrasya indrasabdasya’ ‘adhikāram' arthaṃ jānan 'tadupayuktaḥ' tasmin indraśabdārthe upayukto bhāvendraḥ, “upayogo bhāvanikṣepaḥ” iti vacanāt | atra para āha
[bhā. 16] na hi jo ghaḍaṃ viyāṇai, so u ghaḍībhavai ne ya vā aggī | nātiya bhāvoti ya, egaṭṭhamato adoso tti |
"
vṛ- na hi yo ghaṭaṃ vijānāti sa ghaṭībhavati, yasya vā agnivijñānaṃ so'gni, pratyakṣavirodhāt tato yaduktaṃ "iṃdassa vā'higāraṃ vijāṇamāṇo taduvautto" iti tanmithyā | atra sūrirāha-jñānamiti bhāva iti vā, caśabdādadhyavasāya iti vā upayoga iti vā ekārtham ato'doṣaḥ | iyamatra bhāvanā-arthā'bhidhāna-pratyayāstulyanāmadheyāḥ, tathāhi ghaṭo'pi vāhyo ghaṭa ityucyate, ghaṭaśabdo'pi ghaṭa iti, ghaṭajñānamapi ghaṭa iti; jñānaṃ ca jñānino'pṛthagbhūtam, ato ghaṭajñānyapi ghaṭa ityucyate; agnijñānyapi agnirityadoṣaḥ | etadeva bhāvayati

v18.p13

bṛhatkalpa-chedasūtram -1[bhā.17] jamidaṃ nāṇaṃ iṃdo, na vyatiriccati tato u tannāṇī|
__ tamhā khalu tabbhāvaṃ, vayaṃti jo jattha uvautto|| vṛ- yad idaṃ indra iti jñānaṃ tasmāna 'jñānī' indrajñānī vyatiricyate | tasmād yo 'yatra' indrādau upayuktaḥ tasya 'tadbhāvaṃ' indrādibhāvaṃ tattvavidassūrayo vadanti | jñāna-jñāninorabheda eva kathaṃ siddhaḥ? iti cet, ucyate-vipakṣe'nekadoṣaprasaṅgāt | tamevāha[bhā.18] ceyaṇṇassa u jīvā, jīvassa u ceyaṇāo annatte|
daviyaṃ alakkhaṇaṃ khalu, havija na ya baṃdhamokkhā u|| vṛ-caitanyasyajīvātjīvātcetanāyāanyatve 'dravyaṃ jīvadravyaṃ alakṣaṇaṃ' “cetanālakṣaṇo jīvaḥ" itilakṣaṇarahitaṃ bhavet | cetanāyāghaṭādivajjīvādapyekāntavyatiriktatvāt “lakṣaṇābhāve calakṣyasyā'pyabhāvaḥ" iti kharaśṛṅgavadatyantāsanjīvaḥ | yaścā'tyantāsansanabadhyate, bandhasya vastudharmatvāt; nā'pi mucyate, bandhābhāvāditi bandha-mokṣāvapi na syātām | atha manyethāḥ 'acetano'pi sa badhyate mucyateca' iti tadapya'yuktam, acetanānāmapyevaṃ dharmāstikāyādīnāṃ bandha-mokṣaprasakteḥ | tasmātsādhūktam “indraśabdārthaṃ jānan tadupayukto bhāvendraḥ" iti |
samprati nāmendra-sthāpanendrayoḥ prakārāntareṇa prativiśeṣamabhidhitsurāha[bhā.19] jaha ṭhavaṇiṃdo thuvvai, anuggahatthīhiṃ taha na nāmiṃdo |
emeva davvabhāve, pūyāthutiladdhināṇattaṃ || vṛ- yathā sthāpanendro anugraha evārtho'nugrahārtha sa yeṣāmasti te'nugrahārthinastaiḥ vāgbhi stūyatepuṣpādibhiraryateca,na tathānāmendromāṇavakaḥ |tatomahān nāmendra-sthāpanendrayoḥprativiśeṣaḥ| “evameva' anenaivaprakāreṇa dravyendre bhāvendreca pūjā-stuti-labdhibhirnānātvamavasātavyam | tadyathādravyendro'pi nāmendra ivā'nugrahārthibhi na stūyate nā'pi pūjyate, yastu bhāvendraḥ sa sthāpanendra iva stūyate pūjyateca; tato dravyendra-bhāvendrayorapimahānprativiśeṣaḥ | anyacca dravyendra indralabdhihīnaḥ, yastubhāvendraḥ sa tallabdhisampannaḥ | tathāhi-sasāmānikatrāyastraśakādiparivṛto viśiṣṭadyutimān sphītaṃ rājyamanubhavati|upayogacintāyāmapi bhāvendra uphayogalabdhimān, dravyendra upayogalabdhyā parityaktaḥ||tadevamuktaḥsarvatracatuṣkanikṣepapradarśanāyendraśabdasya nikṣepaḥ| samprati prastutamucyatetatra paraḥ praśnayati 'kimarthaṃ maṅgalagrahaṇam ?' iti, āha[bhā.20] vigdhovasamo saddhā, āyara uvayoga nijarā'dhigamo|
bhattī pabhāvaṇā viya, nivanihivijāi āharaṇā || vṛ-maṅgale prakṛte sati rogādivighnopaśamo bhavati| tadupaśame ca pratibandhakābhāvānmahatā prabandhenā''cāryeṇā'nuyogaḥ prārabhyate | tathā'nuyogaprārambhe śiṣsya śāstragrahaṇe mahatī śraddhopajāyate | śraddhāvataśca śāstravadhāraṇe mahānā''daraḥ | kṛtādarasya śāstraviṣaye'navaratamupayogaḥ | yadā yadā copayogastadā tadā samyagjñānatvānmahatī jñānāvaraṇīyasya karmaṇo nirjarā | jñānāvaraṇakarmanirjaraṇācca sphuṭaḥ sphuṭataraḥ śāstrasyādhigamaḥ | adhigataśāstrasya ca gurau śāstra pravacane ca nikṛtrimā bhaktirullasati | tataḥ prabhāvanā, tāṃ dṛṣṭavā'nyeṣāmapi tathā śraddhāṃdīnāṃ karaṇāt | yadipunarna kriyate maṅgalaṃ tata eṣāṃ vighnopaśamādibhāvānāmaprasiddhi|atra ‘udāharaṇāni'

v18.p14

dṛṣṭāntā nṛpa-nidhi-vidyādayaḥ, ādiśabdād yogo mantrāśca parigṛhyante | tatreyaṃ nṛpadhṭāntasya bhāvanā, yathā - ko'pi puruṣaḥ kāryārthī rājānamadhigantukāmo maṅgalabhūtāni puṣpādīnyādāya tatsamīpamupagacchati | uktaṃ ca
pupphapuḍiyāi jaṃ pai, gorasaghaḍao karei kajjāī | maṇibaṃdhammi payalite, sānuggaha hoṃti savvagahā ||
99
upagatya cā'ñjaliṃ karota, pādayośca praṇipatati, tato rājā tuṣyati, tuṣṭe ca tasmin yastadadhīno'rthaḥ sa sidhyati | athaivamupacāraṃ na karoti tadā na tuṣyati, toṣābhāve ca tadadhīnasyārthasyāprasiddhi || evaṃ nidhimutkhanitukāmo vidyāṃ mannaṃ vā sādhayitukāmo yadi dravya-kṣetra -kālabhāvayuktamupacāraṃ karoti, tadyathā- dravyataḥ puṣpādiṣu, kṣetrataḥ smaśānādiṣu, kālataḥ kṛṣṇapakṣacaturdaśyādiṣu, bhāvataḥ pratilomā 'nulomopasargasahite, tadā nidhiṃ vidyāṃ mantraṃ vā sādhayati | dravyādyupacārābhāve te nidhyādayo na sidhyanti | tasmād yo yatropacāraḥ sa tatra karttavyaḥ ||
etadevāha
[bhā. 21] jo jena vinā attho, na sijjhaī tassa tavvihaṃ karaṇaṃ | vivarīya abhāvena ya, na sijjhaī sijjhaī iharā ||
vṛ. yo'rtho yena vinā na sidhyati tasya niṣpattaye tadvidhaṃ karaṇamavaśyamupādātavyam, yathā ghaṭaṃ sādhayitukāmena cakra-daṇḍa- mṛtpiṇḍādikam | yato viparītaiḥ karaṇaiḥ sarvathā karaṇānāmabhāvena cau'dhikṛto'rtho na sidhyati, yathā ghaṭaṃ sādhayitukāmasya viparītaturi-vemādyupakaraṇopādāne sarvathācakra-daṇḍa-sūtrodakādīnāmupakaraṇānāmabhāve vā ghaṭaḥ | 'itarathā' aviparītopakaraṇasadbhāve sidhyati, yathā ghaṭaṃ sādhayitukāmasya yathāvasthitānāṃ cakra- daṇḍa- sūtrodakādīnāmupādāne ghaṭam | na sidhyanti ca maṅgalamantareṇa vighnopaśamādayo bhāvā iti maṅgalopādānaṃ punarapi ||
āha yadi śāstrasyā''di-madhyā - 'vasāneṣu maṅgalam, tataḥ sāmathyārdidamāyātam ‘apāntarāladvayamamaṅgalam' iti, atrāha
[bhā.22] jayavi ya tiṭṭhāṇa kayaṃ, tahi vi hu doso na bāhae iyaro | tisamubbhavadiṭṭhatā, sesaṃ pi hu maṃgalaṃ hoī ||
vṛ- yadyapi 'triṣu sthāneṣu' ādi-madhyā 'vasānarūpeṣu kṛtaṃ maṅgalaṃ tathāpi 'itaraḥ ' apāntarāladvayāmaṅgalatvalakṣaṇo doṣo na bādhate, tasyaivābhāvāt | kathamabhāvaḥ ? iti cet, ata āha-"tisamubbhave" tyādi | tribhyaḥ - guḍa-samiti dhṛtebhyaḥ samudbhavo yasya sa modakaḥ tadddṛṣṭāntāt śeṣamapi 'huḥ' niścitaṃ maṅgalaṃ bhavati | iyamatra bhāvanā-modaka iva sakalaṃ śāstra tridhā vibhajyate, tatrā''dimo bhāga ādimaṅgalena maṅgalīkṛtaḥ, madhyamo madhyamaṅgalena, antimo'ntamaṅgalena, tataḥ kuto'pāntarāladvayāmaṅgalatvaprasaṅgaḥ ||
syādetat, yadidaṃ śāstramārabdhametadā''di-madhyā-'vasāneṣu sarvātmanā maṅgalam tato yadyanyat tasya maṅgalamupādīyate tadā'navasthāprasaṅgaḥ kṛte'pi maṅgale punaranyanmaṅgalamupādeyam viśeṣābhāvāt, tatrā'pyanyadityevaṃ maṅgalānantyaprasakteḥ | atha nandī maṅgalam, śāstra punaramaṅgalam, kevalaṃ tad nandyā maṅgalīkriyate, nanvevaṃ tarhi yadā nandīvyākhyānamakṛtvā śāstra vyākhyātumārabhyate

v18.p15

bṛhatkalpa-chedasūtram -1tadā śāstramamaṅgalam, amaṅgalatvāccana jñānam, jñānābhāvāccana karttavyastasyā'nuyogaiti, atrāha[bhā.23] na vi ya hu hoya'navatthā, na vi yahumaṃgalamamaṃgalaṃ hoi|
appaparābhivvattiya, loṇuṇhapadīvamādi vva|| vṛ- nā'pi ca ‘huḥ' niścitaṃ bhavatyanavasthā, yato nandī śāstradanāntarabhūtā, śāstra ca svataḥ samastaṃ maṅgalam, naca tasya maṅgalabhūtasya sato'nyanmaṅgalamupādīyate, tato nā'navasthāprasaṅgaḥ | yadāpi nandyā vyākhyānamakṛtvā śāstramārabhyate tadāpitacchāstra maṅgalamiti tadamaṅgalaṃ na bhavati|evaṃtāvanannandyāanarthāntaratāyāmamaṅgalatvamanavasthācaparihatā| sampratyarthāntaratvamadhikṛtya parihiyate- yadyapi śāstradarthāntarabhūtā nandī tathāpyamaṅgalatvamanavasthā ca na bhavati, katham ? ityāha-"appapara" ityādi | nandī ātmanāpi maṅgalaṃ śāstramapi ca maṅgalīkaroti, śāstramapyātmanā|ḍapi maṅgalaṃnandīmapicamaṅgalīkaroti| evamātma-parābhivyaktitodvayorapi maṅgalayorekībhūtayoḥ suṣṭutaro maṅgalabhāvo bhavati | kathamiva? ityata āha-“loṇuṇhapadīvamādi vva"| yathā dvayorlavaṇayorekībhūtayoḥ suṣṭhutaro lavaṇabhāvaḥ, dvayorvā uṣṇayorekatra militayoḥ suṣṭhutara uṣṇatarabhāvaḥ, yathā vā dvayoḥ paradīpayoḥ samīcīnataraḥ prakāśabhāvaḥ, ādiśabdānmadhura-śītalasnehādidravyāṇāṃ parigrahaḥ; evamihāpi dvayomaṅgalayorekībhūtayoḥ suṣṭhutaro maṅgalabhāvaḥ | syādetat evamapi prasajatyanavasthā, tṛtīyādimaṅgalopādāne suṣṭhutaramaṅgalabhāvopapatteḥ; na prajati, prayojanābhāvāt, tathā lokavyavahāradarśanāt| tathāhi-loke kasyacidāturasya śarkarāpaladvayamauṣadhaṃ kenā'pi bhiṣagvareṇopādeśi, tatrayadyapi tṛtīyādiśarkarāpralaprakṣepe viśiṣṭatamomadhurabhāvobhavati tathāpi tanna prakṣipyate, prayojanābhāvāt | evamihāpyanyat tṛtīyādikaṃ maṅgalaṃ nopādīyate, prayojanābhāvāditi || tadevaṃ “nadī ya maṃgalaṭṭhā" iti vyākhyātam |
adhunā maṅgalasyeva nandayā api catuḥprakāraṃ nikṣepamāha[bhā.24] naṃdī catukka davve, saṃkhabārasaga tūrasaṃghāto|
bhāvammi nāṇapanagaṃ, pañcakkhiyaraṃca taṃduvihaṃ || vṛ-nandyāścatuṣko nikṣepaḥ, tadyathā-nāmanandī sthāpanānandī dravyanandī bhāvanandī ca | tatra nāmasthāpanesupratīte| dravyanandī dvidhā-āgamatonoāgamataśca| tatrā''gamatonandiśabdārthajñātā tatra cā'nupayuktaḥ, “anupayogodravyam" iti vacanāt | noāgamatastradhā-śarīraṃ bhavyaśarīraṃ tadyatiriktāca| tatrayad nandīśabdārthajñasyaśarīraṃjīvavipramuktaṃtad bhūtabhāvatvādjñaśarīradravyanandī| yastu bālako nedānīṃ nandīśabdārthamavabudhyate'tha cā'vaśyamāyatyāṃ motsyate sa bhāvibhāvatvād bhavyaśarīradravyanandī | tadvyatiriktā śaṅkhadvādaśakastūryasaṅghātaḥ | sa cāyam
bhaṃbhā mukuṃda maddala, kaḍaṃba jhallari huḍukka kaṃsālā |
kāhala talimā vaṃso, paṇavo saṃkho ya bārasamo || bhāvato dvidhā-āgamato noāgamataśca | tatrā''gamato nandiśabdārthasya jñātā tatra copayuktaḥ| tatra mūladvāragāthāyāṃ yat “paṃcake"ti bhaṇitaṃtasya vyākhyānamāha-bhāve noāgamato nandī 'jñānapañcakaṃ' pañcavidhaṃ jñānam-ābhinibodhikajñānaṃ śrutajñānamavadhijñānaṃ manaḥ paryavajñānaṃ kevalajñānaṃ ca | “duga"tti bhaṇitaṃ tasya vyākhyānamāha-bhāve noāgamato nandī 'jñānapañcakaṃ'

v18.p16

pañcavidhaṃ jñānam-ābhinibodhikajñānaṃ śrutajñānamavadhijñānaṃ manaḥ paryavajñānaṃ kevalajñānaṃca | “duga' tti asya vyākhyānam-‘tad' jñānapañcakaṃ dvividhaṃ prajñaptam, tadyathā - pratyakṣam 'itaracca' parokṣam || samprati pratyakṣa-parokṣayoḥ svarūpamāha
[bhā. 25 ] jīvo akkho taṃ pai, jaṃ vaṭṭati taṃ tu hoi paccakkhaṃ | parato puna akkhassā, vaṭṭataṃ hoi pārukkhaṃ ||
vṛ-“aś bhojane’” aśnāti bhuṅkte yathāyogaṃ sarvānarthāniti akṣaḥ, yadi vā “aśauḍ vyāptau' aśnute-jñānena vyāpnoti sarvān jñeyāniti akṣaḥ jīvaḥ, ubhayatrā'pyauṇādikaḥ sampratyayaḥ, taṃ pratyavyavadhānena yad varttate jñānaṃ bhavati parokṣam | tathā dravyendriya-manāṃsi pudgalamayatvāt parāṇi, tebhyaḥ punarakṣasya varttamānaṃ jñānaṃ bhavati parokṣam | kimuktaṃ bhavati ? - yadindriyadvāreṇa manodvāreṇa vā''tmanojñānamupajāyate tat parokṣam, pṛṣodarāditvāt paraśabdāt paraḥ sakārāgamaḥ | yadi vā parairdravyendriya-manobhirakṣasambandho yasmiṃstat parokṣamiti vyutpatti ||
atraiva matāntaraṃ dūṣayitumāha

kesiṃci iṃdiyāī, akkhāī taduvaladdhi paccakkhaṃ | taṃ tu na jujjai jamhā, aggāhagamiṃdiyaṃ visae ||
vṛ-‘keṣāñcid’ vaiśeṣikādīnāmakṣāṇīndriyāṇyabhipretāni teṣāmupalabdhi pratyakṣam, evaṃ ca‘“cākṣuṣādivijñānaṃ pratyakṣam” ityāpannam| etad dūṣayati-"taṃtu' ityādi | 'tad' vaiśeṣikādyuktaṃ 'na yujyate' na ghaṭāmañcati, yasmādi 'indriyaṃ ' cakṣurādi pudgalamayatvenācetanatvātsvarūpeṇāgrāhakaṃ ‘viṣayasya’ rūpādeḥ | tataḥ kathamupapadyate 'tadupalabdhi pratyakṣam ' ? upalabdherevābhāvāt ||
tamevopalabdhyabhāvaṃ bhāvayati
[bhā. 27] na vi iṃdiyāī uvaladdhimaṃti vigatesu visayasaṃbharaṇā | jaha gehagavakkhāī, jo anusariyā sa uvaladdhā ||
vṛ- na vai indriyāṇyupalabdhimanti, teṣu vigateṣvapi tadviṣayasya saṃsmaraṇāt, yathā gehagavākṣāḥ | kimuktaṃ bhavati ? - yathā gehagavākṣairupalabdheṣvartheṣu gehagavākṣāṇāmuparame'pi puruṣasya saṃsmaraṇabhāvānna te gavākṣā upalabdhāraḥ, tathā vigateṣvapīndriyeṣu tadviṣaya upalabhyata ātmaneti vyāpakaviruddhopalabdhi, 'tasyopalambhaḥ' itivyavasthā hi tasya smaraṇena vyāptā, anyathā tadyavasthāyāḥ karttumaśakyatvāt, tadviruddhaṃ cātrānyasya smaraṇamupalabhyata iti | katham ? kastatropalabdhā ? iti cet, ata āha-yo'nusmarttā sa tatropalabdhā, ātmā upalabdhā ityarthaḥ | tathā ca prayogaḥ- yeṣu vigateṣvapi yadviṣayo yena smaryate sa tatropalabdhā, yathā gehagavākṣeṣu puruṣaḥ, vigateṣvapi cendriyeṣu tadviṣayaḥ smaryata ātmanā | smaraṇaṃ hi pratiniyatatvannimitavattvena saṃvyāptam, na copalambhādanyannimittamasti, tato vipakṣād vyāpakānupalabdhyā nivarttamānamupalambhapūrvakatvena vyāptata iti pratibandhasiddhiḥ |
anyacca

aparāyattaṃ nāṇaṃ, paccakkhaṃ tivihamohimāīyaṃ | jaṃ parato āyattaṃ taṃ pārokkhaṃ havai savvaṃ ||

v18.p17

vṛ- yad jñānam 'aparāyattaṃ' notpattau parasya vaśavartti tat pratyakṣam | tacca vakṣyamāṇaṃ trividhamavadhyādikam| yaccotpattau 'parataḥ' parasyā''yattaṃ tat sarvaṃ bhavati parokṣam | cākṣuṣādikamapi ca vijñānamutpatta parasya cakṣurāderāyattam ataḥ parokṣam || samprati trividhaṃ pratyakṣaṃ dvividhaṃ ca parokṣamupadarśayati
[bhā. 30] ohi manapajjave yā, kevalanāṇaṃ ca hoṃti paccakkhaṃ | ābhinibohiyanāṇaṃ, suyanāṇaṃ caiva pārokkhaṃ ||
14
vṛ- avadhijñānaṃ manaḥ paryavajñānaṃ kevalajñānaṃ ca bhavati pratyakṣam | ābhinibodhikajñānaṃ śrutajñānaṃ ca parokṣam || tatrā'vadhijñānaṃ caturvidham, tadyathāḥ dravyataḥ kṣetrataḥ kālato bhāvataśca,
tatra dravyatastāvadāha

vivarīyavesadhārī, vijaṃjaṇasiddha devatāe vā | chāiya seviyasevī, bīyādīo vi paccakkhā ||
vṛ- nepathyaparāvarttatoguṭikāprayogataḥ svaraparāvarttato varṇaparāvarttato viparītaṃ veṣaṃ dhārayantīti viparītaveṣadhāriṇaste, tathā ye vidyāsiddhā añjanasiddhā devatayā vā cchāditāḥ, ye ca taiḥ sevitasavinaḥ, ye ca bījādayaḥ kuśūlādinyastāste sarve'vadhijñāninaḥ pratyakṣāḥ || puḍhavīi tarugiriyā sarīrādigayā ya je bhave davvā | paramāṇū suhadukkhādao ya ohissa paccakkhā ||

vṛ. tathā- yāni pṛthivyāṃ yāni taruṣu yāni ca giriṣu, gāthāyāmekavacanaṃ samāhāratvāt, dravyāṇi yāni ca śarīrādigatāni dravyāṇi, ye ca paramāṇavaḥ, ye 'sukha-duḥkhādayaḥ' indriyamanaḥśarīrasvāsthyā-'svāsthyarūpāste'pyavadheḥ pratyakṣāḥ ||

accaṃtamanuvaladdhā, vi ohināṇassa hoṃti paccakkhā |
ohinnāṇa parigayā, davvā asamattapajjāyā ||
vṛ- atyantaṃ cakṣurādinā'nupalabdhā api padārthā avadhijñānasya bhavanti pratyakṣāḥ | avadhijñānena ca dravyāṇi 'parigatāni' parijñātāni bhavanti asamāptaparyāyāṇi, na samastāḥ paryāyā dravyāṇāṃ jñātuṃ śakyanta iti bhāvaḥ | yadi hi samastānapi paryāyān jānīyāttataḥ sa kevalī bhavet | uktaṃ dravyato'vadhijñānam, adhunā kṣetrādita āha
[bhā.34] khittammi u jāvaie, pāsai davvāim̐ taṃ na pāsai yā | kāle nāṇaṃ bhaiyaṃ ko so davvaṃ vinā jamhā ||
vṛ-kṣetre jaghanyata utkarṣato vā yāvanti dravyāṇi paśyati tat kṣetraṃ na paśyati, avadhijñānasya mūrttaviṣayatvāt, "rūpiṣvavadheḥ" iti vacanāt, kṣetrasya cāmūrttatvāt | tatra jaghanyataḥ kṣetraparimāṇaṃ “jāvatiyā tisamayā''hāragassa 0" ityādinā, utkarṣataḥ “savvabahuaganijīvā0" ityādinā'bhihitam | śeṣaṃtu tadantargataṃ madhyamamiti | tathā 'kāle' kālaviṣaye jñānaṃ 'bhaktaṃ' vikalpitam, bhavati vā na veti bhāvaḥ | katham ? iti cet, ucyate - iha yadi kāladravyaṃ samaya kṣetrabhāvi samayamātraṃ pariṇāmyabhyupagamyate tadā tadamūrttatvānnā'vadhijñānaviṣayaḥ | yadi punaḥ ko'saunāma 'dravyaṃ' dravyaparyāyaṃ vinā'nyaḥ kālaḥ ? yasmād dravyasyaivā'vasthāviśeṣaḥ kālaḥ, yata uktam- davvassa ceva so

v18.p18

pajjātoiti | tadā so'vadhijñāninaḥ pratyakṣaḥ, paryāyāṇāmapi katipayānāmavadhijñānagocaratvāt| bhāvato'nantānbhāvān jānāti sarvabhāvānāmanantabhāgam | śeṣaṃtu vaktavyamāvaśyakaṭīkāto'vasātavyam || uktamavadhijñānam, adhunā manaḥparyavajñānamāha[bhā.35] taṃmanapajjavanāṇaṃ, jena viyāṇāi sannijīvāṇaṃ |
dardu manijjamāṇe, manadavve mānasaṃ bhāvaṃ || vṛ- yena saṃjñijīvānāṃ manodravyāṇi “maṇijjamāṇe" iti ‘manyamānāni' mananena vyāpāryamāṇāni dṛṣṭavā 'mānasaṃ bhāvaṃ jānāti' cintitamarthamavabudhyate tanmanaḥ paryavajñānam ||
etadeva sanidarśanaṃ bhāvayati[bhā.36] jāṇai ya pihujaṇo vihu, phuḍamāgārehiṃ mānasaṃ bhāvaṃ |
emeva ya tassuvamā, manadavvapagāsie atthe || vṛ- 'pṛthagjano'pi' lokaḥ 'huḥ' niścitaṃ sphuṭam ākārairmānasaṃ bhāvaṃ jānāti, evameva 'tasyāpi' manaḥparyavajñānino manodravyaprakāśite'rthe upamā draṣṭavyā | kimuktaṃ bhavati ?-yathā prākṛto lokaḥ sphuṭamākārairmānasaṃ bhāvaṃ jānāti tathā manaḥparyavajñānyapi manodravyagatānākāranavalokya taṃ taṃ mānasaṃbhāvaṃ jānātīti | etadapi dravya-kṣetra-kāla bhāvairyathā nandhadhyayane tathā cintanīyam ||gataṃ manaḥparyavajñānam, adhunā kevalajñānamāha[bhā.37] paṃkasalile pasāo, jaha hoi kameṇa taha imo jīvo|
āvaraṇe jhijjaṃte, visujjhae kevalaṃ jāva || vṛ-yathā paṅkakaluṣitesalile takatakacūrṇayogataḥ ‘prasādaḥ prasannatā krameṇabhavati, tathā'yaṃ jīvo'pūrvakaraṇaguṇasthānakādārabhya kṣapaka śreṇimārūḍho viśuddha-viśuddhatarādhyavasāyaprabhāvataḥ kṣīyamāṇe āvaraṇe tāvad viśudhyati yāvat kṣīṇakaṣāyaguṇasthānakacaramasamaye jñānāvaraṇapañcakā'ntarāyapañcaka-darśanāvaraṇacatuṣṭayakṣayaṃ kṛtvā'nantarasamaye kevalajñānasāmādayati ||
kathambhūtaṃ yatkevalam ? ityāha[bhā.38] davvādikasiṇavisayaṃ, kevalamegaṃ tu kevalannāṇaṃ |
anivāriyavāvāraṃ, anaṃtamavikappiyaṃ niyataṃ || vṛ-kevalajñānaṃ 'dravyādikṛtsaviṣayaṃ dravyādīni kṛtsanāni-samastāni viṣayosasya tattathā, 'kevalam' asahāyaṃ matyādijñānanirapekṣatvād, “ekam' asādhāraṇamanyasaśatvāt, anivāritavyāpāraṃavirahitopayogatvāt, anantaṃ jñeyānantatvād, 'avikalpitaṃ' vikalparahitaṃbhedarahitamitayarthaḥ, prathamata evāśeṣatadāvaraṇavigamāt, 'niyataṃ' sarvakālabhāvi||
uktaṃ kevalajñānam, adhunā parokṣamābhinobodhikajñānamabhidhitsurāha[bhā.39] paccakkha parokkhaṃ vā, jaṃ atthaṃ ūhiūṇa niddisai|
taṃhoi abhinibohaṃ, abhimuhamatthaṃ na vivarīyaṃ || vṛ-'pratyakṣam' indriyaviṣayaṃ parokṣam' indriyaviṣayātikrāntaṃ yad arthamūhitvā 'nirdiśati' nirṇayapurassaraṃbrūte ‘eṣa evaṃbhūto'rtha' iti, tadarthaprati abhimukhaṃ yathārthaviṣayaṃābhinibodhikam, 'na viparītaṃ' nā'narthābhimukham, tasyāyathārthatayā mithyārūpatvāt || tacca dvidhā-indriyaniśrita

v18.p19

bṛhatkalpa-chedasūtram -1. manindriyaniśritaṃ ca | anindriyaṃ manaḥ | sampratīndriyā-'nindriyayorviṣayavibhāgamāha[bhā.40] atyānaṃtaracāriṃ, niyataṃ cittaṃ tikālavisayaṃtu|
atthe ya paḍuppanne, viniyogaṃ iṃdiyaṃ lahai || vṛ-arthe-śabdādāvindriyavyāpāradanantaraṃcarati-vyāpriyata ityevaṃśīlamarthānantaracāriindriye prathamaṃ vyāpṛte paścānmano vyāpriyata iti bhāvaḥ; 'niyataṃ' niyatārthaviṣayam, naikakālamanekaviṣayamityarthaḥ, 'cittaṃ manaḥ | punaḥ kathambhūtam? ityāha-'trikālaviṣayaṃ triṣvapikāleṣu yathāyogyaṃ viṣayo yasyatattathā | 'indriyaṃpunaḥ' cakṣurādikaṃ viniyoga' vyāpāralabhate pratyutpanne vartamāne'rthe, vartamānārthaviṣayam nā'tītā-'nāgatārthaviṣayamiti bhāvaḥ || [bhā.41] mativisayaṃ matināṇaṃ, matipuvvaṃ puna bhave suyannāṇaṃ |
taṃpuna samatisamutthaṃ, parovadesā sa savvaṃ pi|| vṛ-matijñānaṃ mativiṣayaṃ' matyanusāri, yasya yāddaśīmatisyasyatadanusāraṃmatijñānapravartata ityarthaḥ | śrutajñānaṃ punarbhavati matipūrva' matikāraṇakam, śrutajñānaṃ hi vācya-vācakabhāvena śabdaplāvitasyā'rthasya grahaṇam, vācya-vācakabhāvena ca śabdaḥ pravartate matyavadhārite'rtha iti | 'tat punaḥ' śrutajñānaṃ sarvamapi mūlabhedāpekṣayā dvividham, tadyathā-svamatisamutthaṃ 'paropadeśādvā' paropadeśasamutthaṃ cetyarthaḥ | tatra svamatisamutthaṃ pratyekabuddhānāṃ padānusāriprajñānāṃ vā, paropadeśasamutthamasmadādīnām ||tat katividham ? iti tabhedapradarśanārthamāha[bhā.42] akkhara saṇṇī sammaṃ, sāīyaṃ khalu sapajjavasiyaṃ ca |
gamiyaṃ aṃgapaviṭhaṃ, satta vi ee sapaḍivakkhā || vṛ- akṣaraśrutaṃ saṃjñiśrutaṃ samyakśrutaṃ sādiśrutaṃ saparyavasitaṃ gamikam aṅgapraviṣṭamiti | etāni saptā'pi padāni sapratipakṣāṇyavagantavyāni, tataścaturdaśaprakāraṃ bhavati | tadyathā-akṣaraśrutamanakṣaraśrutaṃ saṃjñiśrutamasaṃjñiśrutaṃ samyakśrutaṃ mithyāśrutaṃ sādiśrutamanādiśrutaṃ saparyavasitamaparyavasitaṃ gamikamagamikam aṅgapraviṣṭamanaṅgapraviṣṭaṃca || tatrā'kṣaraśrutapratipādanārthamāha[bhā.43] akkharatigarūvaṇayā, paḍhamanayādesato na taṃ kharati |
abhilappā puṇa bāvā, hoti kharā akkharā ceva || - akṣaratrikasya-saṃjñākṣarasya labdhyakṣarasya vyañjanākṣarasya cetyarthaḥ rūpaṇakā-prarūpaṇā kartavyā|tatraya vyañjanākṣaraṃtatprathamanayaḥ-naigamanayastasyā''deśena 'nakṣarati' nasvabhāvāccalati, nityamityarthaḥ | tathā ca tanmatānusāriṇo mīmāṃsakā nityaṃ śabdamātiṣṭhamānāḥ pratītā eva | ye punarabhilāpyā bhāvāste kṣarāśca bhavantyakṣarāśca | tatra kṣarāghaṭādayaḥ, akṣarā dharmāstikāyādayaḥ||
atha kīdṛśaṃ saṃjñākṣaram ? iti tatpratipādanārthamāha[bhā.44/1] saṃṭhāṇamagārāī, appābhippāyato va jaṃjassa|
vṛ- yad lipibhedataḥ saṃsthānamakārādeḥ, yathā-kalaśākṛtiṣṭakāraḥ, tat tathāsaṃsthānaviśiṣṭamakārādisaṃjñākṣaram|athavā 'ātmābhiprāyataḥ' ātmecchayā yadyasyasaṃsthānaṃcihnaviśeṣarūpaṃ kriyate tat saṃjñākṣaram || samprati labdhyakṣaramāha[bhā.44/2] laddhī paṃcavigappā, jassuvalabbho u jo atyo |

v18.p20

vṛ- labdhiḥ ‘pañcavikalpā’ pañcabhedā | atra 'labdhi' iti padaikadeśe padasamudāyopacārād 'labdhyakṣaram' iti pratipattavyam | tato'yamarthaḥ pañcavidhaṃ labdhyakṣaram, tadyathā-śrotrendriyalabdhyakṣaraṃ jihvendriyalabdhyakṣaraṃ cakṣurindriyalabdhyakṣaraṃ ghrāṇendriyalabdhyakṣaraṃ sparśanendriyalabdhyakṣaraṃca | upalakṣaṇametat, tena ṣaṣṭhaṃ noindriyalabdhyakṣaramapyavagantavyam | atha kīddaśaṃ ṣaṭprakāramapi labdhyakṣaram ? ata āha- 'yasya' śrotrādeḥ śrotra - cakṣu-ṇa-jihvā-sparśanendriyāṇāṃ manasaśca ya upalabhyaḥ 'artha' śabdādistamupalabhya yā'kṣarāṇāṃ labdhirupajāyate tat śrotrendriyādilabdhyakṣaram | kimuktaṃ bhavati ? -śrotreṇa śaṅkhaśabdamupalabhya tadanantaraṃ 'śaṅkha' ityevaṃrūpayordvayorakṣarayoryā labdhistat śrotrendriyalabdhyakṣaram || prakārāntareṇa labdhyakṣarabhedānāha
[bhā. 45] sāmanna viseseṇa ya, duvihuvaladdhī u paḍhamiya ameyā | tivihā ya anuvaladdhī, uvaladdhī paṃcahā biiyā ||
vṛ- athavā ‘upalabdhi' upalabdhyakṣaraṃ 'dvividhaṃ' dviprakāram, tadyathā - 'sāmānyena viśeṣeṇa ca' sāmānyalabdhyakṣaraṃ viśeṣalabdhyakṣaraṃ ceti bhāvaḥ | tatra 'prathamikā' sāmānyopalabdhisāmānyoyapalabdhyakṣaraṃ abhedam, sāmānye bhedābhāvāt | ihopalabdhiranupalabdhyapekṣā, tatastasyā api prarūpaṇā karttavyetyata āha-'trividhā' triprakārā'nupalabdhi | yā punaḥ 'dvitīyā' viśeṣopalabdhiviśeṣopalabdhyakṣaraṃ sā pañcaprakārā || tāneva trīn pañca ca bhedānāha
[bhā. 46] acaṃtā sāmannā, ya vissutī hoi anuvaladdhīo | sārikkha vivakkhobhaya, uvamā''gamato ya uvaladdhī ||
vṛ- anupalabdhirevaṃ tridhā bhavati | tadyathā-'atyantād' ekāntenānupalabdhi sāmānyād vismṛteśca | upalabdhirapi pañcaprakāraivam sādhkṣato vipakṣataḥ 'ubhayataḥ ' ubhayadharmadarśanata aupamyata āgamataśca || tatra prathamato'tyantānupalabdhimāha
17
[bhā. 47] atthassa darisaṇammi vi, laddhī egaṃtato na saṃbhavai | daḍuṃ pi na yāṇaṃte, bohiya paṃḍā phaṇasa sattū ||
vṛ- arthasya darśane'pi kasyacittadarthaviṣayā 'labdhi' akṣarāṇāṃ labdhirekāntato na sambhavati | tathā ca 'bodhikāḥ' paścimadigvartitano mlecchāḥ panasaṃ dṛṣṭā'pi 'panasaḥ' ityevaṃ na jānate teṣāṃ panasasyā'tyantaparokṣatvāt, na hi taddeśe panasaḥ sambhavati | tathā 'pāṇḍāḥ' pāṇḍumathurāvāsinaḥ saktūn dhṭā'pi 'saktavo'mī' iti na jānate, teṣāṃ hi saktavo'tyantaparokṣāḥ, tato na taddarśane'pi tadakṣaralābhaḥ || samprati sāmānyādanupalabdhimāha

atthassa uggahammi vi, laddhī egaṃtato na saṃbhavati |
sāmannā bahumajjhe, māsaṃ paḍiyaṃ jahā dahuṃ |
vṛ- arthasyāvagrahe'pi tadanyenārthena 'sāmānyāt' sāddaśyādekāntataḥ ‘labdhi’ akṣaralabdhirna sambhavati | yathā bahumadhye patitaṃ māṣaṃ ddaṣṭā'pi tadanyena sāmānyānna tadakṣare labhate ||
vismṛteranupalabdhimāha
[bhā. 49] atthassa vi uvalaṃbhe, akkharaladdhī na hoi savvassa |
18 2

v18.p21

puvvovaladdhamatthe, jassa u nāmaṃ na saṃbharati ||
vṛ- arthasya pūrvaṃ paścāñcopalambhe'pi sarvasya 'akṣaralabdhi' tadviṣayā'kṣaralabdhirna sambhavati | kasya na bhavati ? ityata āha-yasyā'rthe vivakṣitārthaviṣayaṃ pūrvopalabdhaṃ nāma na saṃsmarati || tadevamuktā trividhā'pyanupalabdhi | adhunā sādhkṣato vipakṣataścopalabdhimāha[bhā. 50] sārikkha-vivakkhehi ya, labhati parokkhe vi akkharaṃ koi | sabalera - bāhulerā, jaha ahi-naulā ya anumāṇe ||
vṛ- kaścit parokṣe'pyarthe dṛśyamānārthasādhśyādakṣaraṃ labhate, yathā 'śābaleya- bāhuleyāḥ ' śābaleyabāhuleyākṣarāṇi | tathāhi kaścit śābaleyaṃ dṛṣṭvā tatsādhśyāt parokṣe'pi bāhuleye tadakṣarāṇi labhate 'īśo bāhuleyaḥ' iti | tathā kaścidvaipakṣyeṇa parokṣe'rthe tadakṣaraṃ labhate, yathāahidarśanānnakulānumāne nukaladarśanādvā sarpānumāne ||
sampratyubayadharmadarśanata ubhayākṣaralabdhimāha
[bhā. 51] egatthe uvaladdhe, kammi ubhayattha paccao hoi | assatari khara-'ssāṇaṃ, gula- dahiyāṇaṃ sihariṇīe |
vṛ-‘kasmiṃścid’ ubhayadharmayogini ubhayāvayavayogini vā ekasminnarthe upalabdhe ubhayatra parokṣe 'pratyayaḥ' tadakṣaralābho bhavati | yathā 'aśvatare' vegasare ddaṣṭe kharasyā'śvasya ca pratyayaḥtadakṣaralābhaḥ | yathā vā śikhariṇyāmupalabdhāyāṃ guḍa - dadhnoḥ pratyayaḥ-guḍa-dadhyakṣaralābhaḥ || aupamyata upalabdhimāha
[bhā. 52] puvvaṃ pi anuvaladdho, ghippai attho u koi ovammā | jaha gorevaṃ gavayo, kiṃciviseseṇa parihīno ||
vṛ-pūrvamanupalabdho'pi ko'pyartha aupamyād gṛhyate, yathā gaurevaṃ gavayaḥ, navaraṃ kiñcidviśeṣeṇa parihīnaḥ, kambalakavirahata ityarthaḥ | atreyaṃ bhāvanā-'yathā gaustathā gavayaḥ' iti śrutvā kālāntareṇāṭavyāṃ paryaṭan gavayaṃ dṛṣṭvā 'gavayo'yam' iti yadakṣarajātaṃ labhate eṣā aupamyopalabdhiḥ || idānīmāgamata upalabdhimāha

attagamāppamānena akkharaṃ kiṃci avisayatthe vi | bhaviyā'bhaviyā kuravo, nāraga diyaloya mokkho ya ||
vṛ- āptāḥ sarvajñāḥ tavpraṇīta āgama āptāgamaḥ, sa eva pramāṇamāptāgamapramāṇam, tena aviṣaye'pyarthe kiñcidakṣaraṃ labhate | yathā bhavyo'bhavyo devakurava uttarakuravo nārakā devaloko mokṣaḥ, caśabdādanye ca bhāvāḥ | iyamatra bhāvanā - āptāgamaprāmāṇyavaśāt tasmiṃstasmin vastuni yo'kṣaralābhaḥ, yathā bhavya iti abhavya iti devakurava ityādi, sā āgamopalabdhiḥ || eṣā sarvā'pyupalabdhi saṃjñināṃ bhavati, asaṃjñināṃ tu kā vārttā ? ityata āha

osatreṇa asannīṇa atthalaṃbhe vi akkharaṃ natthi |
atthociya sannīṇaṃ, tu akkharaṃ nicchae bhayaṇā ||
vṛ- asaṃjñinām 'arthalābhe'pi' arthadarśane'pi 'utsannena' ekāntena 'nāstyakṣaraṃ ' naivākṣaralābhaḥ | tathāhi śaṅkhaśabdaṃ śrutvā'pi na teṣāmeṣā labdhirupajāyate, yathā 'ayaṃ śaṅkhaśabdaḥ’

v18.p22

iti | evaṃ śeṣendriyeṣvapi bhāvanīyam | saṃjñināṃ punaḥ 'artha evākṣaraṃ' arthopalambhakāla evākṣaralābhaḥ, yathā śaṅkhaśabdaśravaṇakāla eva 'śaṅkhaśabdaḥ' iti | 'niścaye punaḥ bhajanā' 'śaṅkhaśabda evāyam, śārṅgaśabda evāyam' iti vā niścayagamanaṃ syādvā na vā | evaṃ śeṣendriyayeṣvapi bhāvanīyam || gataṃ labdhyakṣaram, adhunā vyañjanākṣaramāha

atthābhivaṃjagaṃ vaṃjaṇakkharaṃ icchitetaraṃ vadato | rūvaṃ va pagāseṇaṃ, vaṃjati attho jao teṇaṃ ||
vṛ- iha yad vivakṣitaṃ tadeva yadi vadati, yathā 'aśvaṃ bhaṇiṣyāmi' iti tadeva brūte, tadā tad īpsitam | anyad vivakṣitvā'nyacceduccarati tadā tad 'itarad' anīpsitam | īpsitamitaradvā vadato yad arthābhivyañjakamabhidhānaṃ tad vyañjanākṣaram | atha kasmādama vyañjanākṣaramucyate ? nā'bhidhānākṣaram? ata āha- 'rūpamiva' ghaṭādikamiva 'prakāśena' dīpādinā tamasi varttamānam 'artha' ghaṭādi 'yataḥ' yasmād 'vyajyate' prakaṭīkriyate 'tena' kāraṇena vyañjanākṣaramivyucyate || [ bhā. 56 ] taṃ puna jahatthaniyataṃ, ajahatthaṃ vā vi vaṃjaṇaṃ duvihaṃ | egamagapariyayaṃ, emeva ya akkharesuṃ pi ||
vṛ- 'tat punaḥ' vyañjanaṃ dvividham-yathārthaniyamayathārthaṃ vā | yathārthaniyataṃ nāma anvarthayuktam, yathā-kṣapayatīti kṣapaṇaḥ, tapatīti tapana ityādi | ayathārthaṃ yathā-nendraṃ gopayati tathāpīndragopakaḥ, na palamaśrāti tathāpi palāśa ityādi | athavā tad vyañjanaṃ dvidhā-ekaparyāyamanekaparyāyaṃ ca | ekaḥ paryāyaḥ - abhidheyo yasya tadekaparyāyam, yathā-alokaḥ sthaṇḍilamityādi, alokaśabdena hyalokatvalakṣa eka eva paryāyo'bhidhīyate, kaṇḍilaśabdena sthaṇḍilatvemekamita| aneke paryāyāḥabhidheyā yasya tadanekaparyāyam, yathā- jīva iti, jīvaśabdena hi jīvo'pyucyate sattvo'pi prāṇyapi bhūto'pi ca, jīvādayaśca pratiniyataviśeṣāḥ | tathā coktam
19
prāṇādvi- tri- catuḥ proktāḥ, bhūtāśca taravaḥ smṛtāḥ |
jīvāḥ pañcendriyā jñeyāḥ, śeṣāḥ sattvā udīritāḥ ||
tato bhati sāmānyena jīvaśabdasyānekaparyāyābhidhāyakatvamiti | evameva' ekāSnekabhedenākṣareṣvapi draṣṭavyam | tadyathā- dvividhaṃ vyañjanam, ekākṣaramanekākṣaraṃ ca | ekākṣaraṃ dhīḥ śrīrityādi, anekākṣaraṃ vīṇā latā mālā ityādi ||

sakkaya-pāyayabhāsāviniyuttaṃ desato anegavihaṃ | abhihāṇaṃ abhidheyāto hoi bhinnaṃ abhinnaṃ ca ||

vṛ. athavā dviprakarām-saṃskṛtabhāṣāviniryuktam, yathā- vakṣa iti, prākṛtabhāṣāviniryuktaṃ ca yathā- rokkho iti| ‘deśataḥ' nānādeśānāśrityānekavidham, yathā-magadhānām odanaḥ, lāṭānāṃ kūraḥ, dramilānāṃ cauraḥ, andhrāṇām daḍākuriti | tathā tad 'abhidhānaṃ' vyañjanākṣaram abhidheyād bhinnamabhinnaṃ ca | tatra bhinnaṃ pratītam, tādātmyābhāvāt | tameva tādātmyābhāvamāha
bhā 958] khura-aggi-moyagoccāraṇammi jamhā u vayaṇa-savaṇāṇaṃ | na vi chedo na vi dāho, na vi pūraṇa tena bhinnaṃ tu ||
vṛ-yasmāt kṣuraśabdoccāraṇe'gniśabdocāraṇe modakaśabdoccāraṇe ca yathākramaṃ vadato vadanasya

First 22 of 533 passages. Read on