Biha Kappa v18.p22
Bṛhatkalpavṛtti v18.p22
- Language
- Sanskrit
v18.p22
iti | evaṃ śeṣendriyeṣvapi bhāvanīyam | saṃjñināṃ punaḥ 'artha evākṣaraṃ' arthopalambhakāla evākṣaralābhaḥ, yathā śaṅkhaśabdaśravaṇakāla eva 'śaṅkhaśabdaḥ' iti | 'niścaye punaḥ bhajanā' 'śaṅkhaśabda evāyam, śārṅgaśabda evāyam' iti vā niścayagamanaṃ syādvā na vā | evaṃ śeṣendriyayeṣvapi bhāvanīyam || gataṃ labdhyakṣaram, adhunā vyañjanākṣaramāha
atthābhivaṃjagaṃ vaṃjaṇakkharaṃ icchitetaraṃ vadato | rūvaṃ va pagāseṇaṃ, vaṃjati attho jao teṇaṃ ||
vṛ- iha yad vivakṣitaṃ tadeva yadi vadati, yathā 'aśvaṃ bhaṇiṣyāmi' iti tadeva brūte, tadā tad īpsitam | anyad vivakṣitvā'nyacceduccarati tadā tad 'itarad' anīpsitam | īpsitamitaradvā vadato yad arthābhivyañjakamabhidhānaṃ tad vyañjanākṣaram | atha kasmādama vyañjanākṣaramucyate ? nā'bhidhānākṣaram? ata āha- 'rūpamiva' ghaṭādikamiva 'prakāśena' dīpādinā tamasi varttamānam 'artha' ghaṭādi 'yataḥ' yasmād 'vyajyate' prakaṭīkriyate 'tena' kāraṇena vyañjanākṣaramivyucyate || [ bhā. 56 ] taṃ puna jahatthaniyataṃ, ajahatthaṃ vā vi vaṃjaṇaṃ duvihaṃ | egamagapariyayaṃ, emeva ya akkharesuṃ pi ||
vṛ- 'tat punaḥ' vyañjanaṃ dvividham-yathārthaniyamayathārthaṃ vā | yathārthaniyataṃ nāma anvarthayuktam, yathā-kṣapayatīti kṣapaṇaḥ, tapatīti tapana ityādi | ayathārthaṃ yathā-nendraṃ gopayati tathāpīndragopakaḥ, na palamaśrāti tathāpi palāśa ityādi | athavā tad vyañjanaṃ dvidhā-ekaparyāyamanekaparyāyaṃ ca | ekaḥ paryāyaḥ - abhidheyo yasya tadekaparyāyam, yathā-alokaḥ sthaṇḍilamityādi, alokaśabdena hyalokatvalakṣa eka eva paryāyo'bhidhīyate, kaṇḍilaśabdena sthaṇḍilatvemekamita| aneke paryāyāḥabhidheyā yasya tadanekaparyāyam, yathā- jīva iti, jīvaśabdena hi jīvo'pyucyate sattvo'pi prāṇyapi bhūto'pi ca, jīvādayaśca pratiniyataviśeṣāḥ | tathā coktam
19
prāṇādvi- tri- catuḥ proktāḥ, bhūtāśca taravaḥ smṛtāḥ |
jīvāḥ pañcendriyā jñeyāḥ, śeṣāḥ sattvā udīritāḥ ||
tato bhati sāmānyena jīvaśabdasyānekaparyāyābhidhāyakatvamiti | evameva' ekāSnekabhedenākṣareṣvapi draṣṭavyam | tadyathā- dvividhaṃ vyañjanam, ekākṣaramanekākṣaraṃ ca | ekākṣaraṃ dhīḥ śrīrityādi, anekākṣaraṃ vīṇā latā mālā ityādi ||
sakkaya-pāyayabhāsāviniyuttaṃ desato anegavihaṃ | abhihāṇaṃ abhidheyāto hoi bhinnaṃ abhinnaṃ ca ||
vṛ. athavā dviprakarām-saṃskṛtabhāṣāviniryuktam, yathā- vakṣa iti, prākṛtabhāṣāviniryuktaṃ ca yathā- rokkho iti| ‘deśataḥ' nānādeśānāśrityānekavidham, yathā-magadhānām odanaḥ, lāṭānāṃ kūraḥ, dramilānāṃ cauraḥ, andhrāṇām daḍākuriti | tathā tad 'abhidhānaṃ' vyañjanākṣaram abhidheyād bhinnamabhinnaṃ ca | tatra bhinnaṃ pratītam, tādātmyābhāvāt | tameva tādātmyābhāvamāha
bhā 958] khura-aggi-moyagoccāraṇammi jamhā u vayaṇa-savaṇāṇaṃ | na vi chedo na vi dāho, na vi pūraṇa tena bhinnaṃ tu ||
vṛ-yasmāt kṣuraśabdoccāraṇe'gniśabdocāraṇe modakaśabdoccāraṇe ca yathākramaṃ vadato vadanasya