Pramāṇa · Search · About · API

Mandaramaranda 11.1

Mandāramaranda 11.1

Language
Sanskrit

11.1.1

jalajanijanijāyāpremapākena gopījanamanasijakelīlampaṭe lampaṭena
guhapuranilayena proddhṛto guptabinduḥ surakusumamarande cārucampū prabandhe
pūrvārdhaḥ samāptaḥ
nartanabinduḥ
atra nartanabindau tu vakṣye rūpakalakṣaṇam
prācīnoktīḥ samālocya bālānāṃ buddhaye drutam
abhivyajya vibhāvānubhāvādīnnāṭake ca ye (?)
utpādayansahṛdaye rasajñānaṃ nirantaram
anukartṛsthito yo'rtho'bhinayaḥ so'bhidhīyate
āṅgiko vācikaścāpi sāttvikāhāryakāviti
sa caturdhākṛtastajjñairāṅgiko'ṅgakriyocyate
rāgānuṣaṅgi yadvākyaṃ nāṭye vācika ucyate
sattvakriyā sāttvikaḥ syādāhāryo bhūṣaṇādikaḥ
caturvidhairabhinayaiḥ sāttvikāṅgikapūrvakaiḥ
dhīrodāttādyavasthānukṛtirnāṭyaṃ rasāśrayam
tādṛṅnāṭyaṃ dvidhā proktaṃ nṛttanṛtyavibhedataḥ
bhāvāśrayaṃ tu nṛttaṃ syānnṛtyaṃ tālalayāśrayam
taddvayaṃ dvividhaṃ proktaṃ lāsyatāṇḍavabhedataḥ
lāsyaṃ tu madhuraṃ proktamuddhataṃ tāṇḍavaṃ matam
nāṭyasyaivātra mukhyatvādādau tallakṣma kīrtitam
tādṛṅnāṭyādrūpakāṇi daśadhā saṃbhavanti hi
nāṭakaṃ ca prakaraṇaṃ bhāṇaḥ prahasanaṃ ḍimaḥ
vyāyogasamavakārau vīthyaṅkehāmṛgā iti
yathā mukhādau padmāderāropo rūpakaṃ matam
tathaiva nāyakāropo naṭe rūpakamucyate
rasetivṛttanetārastattadrūpakabhedakāḥ
ramyavindau rasānāṃ ca lakṣaṇaṃ vakṣyate sphuṭam
śuddhavindau nāyakānāṃ vakṣyate lakṣma vistarāt
itivṛttakathāvastuśabdāḥ paryāyavācakāḥ
itivṛttaṃ pradhānaṃ tu śarīraṃ parikīrtitam
taccādhikārikaṃ caiva prāsaṅgikamiti dvidhā
adhikāraḥ phaleśatvamadhikārī tu tadyutaḥ
tannirvṛttaṃ bhavedādyamantavyāpyādhikārikam

11.1.2

prasaṅgāttu pravṛttaṃ tu budhāḥ prāsaṅgikaṃ viduḥ
prāsaṅgikaṃ tu dvividhaṃ patākā prakarīti ca
dūrānuvartinī yā ca patākā sā kathā matā
sā proktā prakarī prājñaiḥ kathā yālpānuvartinī
khyātaṃ kalpyaṃ ca saṃkīrṇamiti tatrividhaṃ tridhā
prakhyātamitihāsādi kalpyaṃ syātkavikalpitam
saṃkīrṇa saṃkarāyattamevaṃ tadbhavadhā smṛtam
itivṛttaṃ punardvedhā sūcyāsūcyavibhedataḥ
sūcyaṃ tu dvividhaṃ proktaṃ śrāvyāśrāvyavibhedataḥ
asūcyamapi cāśrāvyadṛśyaśrāvyavibhedataḥ
trividhaṃ tatra cāśrāvyaṃ svagataṃ parikīrtitam
dṛśyaṃ tu madhuropāttarasabhāvanirantaram
śrāvyaṃ tu trividhaṃ sarvaniyatākāśabhedataḥ
sarvaśrāvyaṃ prakāśaṃ syānniyataśrāvyamapyuta
janāntikaṃ tathaivāpacāritaṃ ceti tadvidhā
patākātripatākābhyāṃ rakṣitena kareṇa ca
kathāntare'pavāryānyānanyonyaṃ yattu mantraṇam
janānte tacca kavibhirjanāntikamitīritam
sarvānanyaṃāṃścāpavārya rahasyaṃ yattu kathyate
taccāpavāritamiti prājñāḥ pūrve babhāṣire
praviṣṭapātraṃ kiṃ brūtha kiṃ bravīṣyevamādikam
uktvā śrutveva cānuktamapyevaṃ syāditīva yat
bhāṣaṇaṃ tatta cākāśabhāṣitaṃ bruvate budhāḥ
tarjanīmūlasaṃlagnakuñcitāṅguṣṭhakaḥ karaḥ
gaṇḍagaḥ saṃhatākāraprasāritatalāṅguliḥ
patākaḥ syādatha yadi vakritānāmikāṅguliḥ
sa eva śrotragastarhi tripatāka itīryate
punaśca vastu vidvadbhiḥ pañcadhā parikīrtitam
bījaṃ vinduḥ patākā ca prakarī kāryamityapi
arthaprakṛtayaḥ pūrvaiḥ pañcaime parikīrtitāḥ
yattu svalpamupanyastaṃ bahudhā vistṛtiṃ gatam
kāryasya kāraṇaṃ prājñaistadbījamiti kathyate
bījapradhāne bījasya prasaṅgoktiḥ phalāntaraiḥ

11.1.3

vicchinne yadavicchede kāraṇaṃ binduriṣyate
patākā tu pradhānopakārādyā svārthakāriṇī
prakarī syātpadārthasya sādhakaṃ tu pradeśabhāk
vastunastu samarthasya dharmakāmārthalakṣaṇam
phalaṃ kāryamidaṃ śuddhaṃ miśraṃ vā kalpayetsudhīḥ
avasthāḥ pañca kāryasya prārabdhasya phalārthibhiḥ
ārambhayatnaprāptyāśāniyatāptiphalāgamāḥ
atra mukhyaphalodyogamātramārambha iṣyate
yatnastu tatphalaprāptāvautsukyena varṇanam
prāptyāśā tu mahārthasyānirdhārabhāvanā tathā
niyatāptiravighnena phalasaṃsiddhiniścayaḥ
samagreṣṭaphalaprāptirnāyakasya phalāgamaḥ
ekaikasyāstvavasthāyāḥ prakṛtyā caikayaikayā
yogaḥ saṃdhiriti jñeyo nāṭyavidyāviśāradaiḥ
mukhyaprayojanavaśāttathāṅgānāṃ samanvaye
avāntarārthasaṃvandhaḥ saṃdhiḥ saṃdhānarūpataḥ
mukhaṃ pratimukhaṃ garbho vimarśaścopasaṃhṛtiḥ
iti pañcavidhaḥ proktaḥ saṃdhiḥ pūrvairmanīṣibhiḥ
nānāvidhānāmarthānāṃ bhāvānāmapi kāraṇam
tanmukhaṃ tatra cāṅgāni vījārambhānurodhataḥ
upakṣepaḥ parikaraḥ parinyāso vilobhanam
yuktiḥ prāptiḥ samādhānaṃ vidhānaṃ paribhāvanā
udbhedabhedau karaṇamiti dvādaśa yojayet
upakṣepastu bījasya sūcanā kathyate budhaiḥ
parikriyā tu bījasya bahulīkaraṇaṃ matam
bījaniṣpattikathanaṃ parinyāsa itīryate
nāyakādiguṇānāṃ yadvarṇanaṃ tadvilobhanam
samyakprayojanānāṃ hi vicāro yuktiriṣyate
yā syātsukhena saṃprāptiḥ prāptirityabhidhīyate
bījasya punarādhānaṃ samādhānamitīryate
kiṃcidduḥkhakaraṃ kiṃcidvidhānaṃ sukhakārakam
ślāghyaiścittacamatkāro guṇādyaiḥ paribhāvanā
udghāṭanaṃ yadbījasya tadudbhedaḥ prakīrtitaḥ

11.1.4

bījasyottejanaṃ bhedo yadvā saṃghātabhedanam
prastutārthasamārambhaṃ karaṇaṃ paricakṣate
lakṣyālakṣya ivodbhedo bījasya yadi vai bhavet
tatsyātpratimukhaṃ bindoḥ prayatnasyānurodhataḥ
iha trayodaśāṅgāni prayojyāni manīṣibhiḥ
vilāsaḥ parisarpaśca vidhūtaṃ śamanarmaṇī
narmadyutiḥ pragamanaṃ virodhaḥ paryupāsanam
vajraṃ puṣpamupanyāso varṇasaṃhāra ityapi
vilāsaḥ saṃgamārthastu vyāpāraḥ parikīrtitaḥ
pūrvadṛṣṭasya bījasya tvaṅgacchedādinā tathā
naṣṭasyānusmṛtiḥ śaśvatparisarpa itīritaḥ
nāyakāderīpsitānāmarthānāmapravāptitaḥ
aratiryā bhavetsā tu vidvadbhirvidhutaṃ matam
arateḥ śamanaṃ tajjñāḥ śamamāhurmanīṣiṇaḥ
parihāsapradhānaṃ yadvacanaṃ narma tadviduḥ
kopasyāpahnavārthaṃ yaddhāsyaṃ narmadyutirmatam
tathānurāgabījasya cottarottarabhāṣaṇaiḥ
prakāśanaṃ pragamanamiti nāṭyavido viduḥ
virodhaśchadmanā yacca hitāgamanirodhanam
paryupāsanamityuktaṃ svajanānunayo budhaiḥ
vajraṃ taditi vijñeyaṃ sākṣānniṣṭhurabhāṣaṇam
rāgaprakāśako vākyaviśeṣaḥ puṣpamucyate
yuktibhiḥ sahito yo'rtho hyupanyāsaḥ sa ucyate
sarvavarṇāpagamanaṃ varṇasaṃhāra iṣyate
parisarpapragamanavajropanyāsapuṣpakam
pañcāṅgānyeva mukhyānītyāryāḥ pratimukhe viduḥ
dṛṣṭādṛṣṭasya bījasya garbhastvanveṣaṇaṃ muhuḥ
atrāptyāśā patākānuguṇyenaiṅgāni kalpayet
abhūtāharaṇaṃ mārgo rūpodāharaṇe kramaḥ
saṃgrahaścānumānaṃ ca toṭakādhivale tathā
udvegaḥ saṃbhramākṣepāvityaṅgāni ca dvādaśa
abhūtāharaṇaṃ tatsyādvākyaṃ yatkapaṭāśrayam
mārgastattvārthakathanaṃ rūpaṃ saṃdehavadvacaḥ
sotkarṣavacanaṃ yattu tadudāharaṇaṃ matam

11.1.5

bhāvajñānaṃ kramo yadvā cintyamānārthasaṃgrahaḥ
saṃgrahaḥ sāmadānoktiḥ prastutā parikīrtitā
arthasyābhyūhanaṃ liṅgādanumānaṃ pracakṣate
sasaṃbhramaṃ tu vacanaṃ saṃgirante hi toṭakam
budhairadhivalaṃ proktaṃ kapaṭenābhivañcanam
yaddiṣṭajanasaṃdhānaṃ budhā adhivalaṃ viduḥ
toṭakasyānyathābhāvaṃ keciccādhivalaṃ viduḥ
tatra corādisaṃbhūtaṃ bhayamudvega ucyate
śatruvyāghrādisaṃbhūtau śaṅkātrāsau hi saṃbhramaḥ
garbhabījasamutkṣepamākṣepaṃ paricakṣate
iṣṭārthopāyānusṛtimākṣepaṃ kecidūcire
atrābhūtā hatirmārgastoṭakādhivale tathā
ākṣepaśceti pañcaiva pradhānāni vido viduḥ
yatra pralobhanakrodhavyavasāyairvimṛśyate
bījārtho garbhasaṃbhinnaḥ sa vimarśa itīritaḥ
prakarī niyatāptyānuguṇyādatrāṅgakalpanam
apavādaśca saṃpheṭo vidravadravaśaktayaḥ
dyutiprasaṅgau chalanaṃ vyavasāyo virodhanam
prarocanaṃ ca calanamādānaṃ ca trayodaśa
tatrāpavādo doṣāṇāṃ prakhyāpanamitīryate
roṣasaṃgrathitaṃ vākyaṃ saṃpheṭaṃ paricakṣate
virodhavadhadāhādirvidravaḥ parikīrtitaḥ
gurostiraskṛtiṃ prāha dravaṃ tu bharato muniḥ
utpannasya virodhasya śamanaṃ śaktiriṣyate
dyutirnāma samuddiṣṭā tarjanodvejane budhaiḥ
prastutārthena ca guroḥ prasaṅgaḥ parikīrtanam
avamānādikaraṇaṃ kāryārtha chalanaṃ viduḥ
vyavasāyaḥ svasāmarthyaprakhyāpanamitīryate
virocanaṃ virodhoktiḥ saṃrabdhānāṃ parasparam
siddhavadbhāvino'rthasya sūcanā syātprarocanam
ātmaślāghā tu calanamādānaṃ kāryasaṃgrahaḥ
mukhyasaṃdhyādayo yatra vikīrṇā bījasaṃyutāḥ
mahāprayojanaṃ cāpi tannirvahaṇamucyate
etadeva budhaiḥ proktamupasaṃhṛtirityapi

11.1.6

phalāgamanakāryānuguṇyenaivāṅgāni kalpayet
saṃdhirvirodho grathanaṃ nirṇayaḥ paribhāṣaṇam
prasādānandasamayāḥ kṛtirbhāṣaṇopagūhanam
pūrvabhāvopasaṃhārau praśastiśca caturdaśa
syādbījopagamaḥ saṃdhirvirodhaḥ kāryamārgaṇam
kāryasyopakṣepaṇaṃ tu grathanaṃ parikīrtitam
paścācca svānubhūtārthakathanaṃ nirṇayo matam
vivādavidhiranyonyaṃ paribhāṣaṇamīritam
syācchuśrūṣādisaṃbhūtā prasādastu prasannatā
abhīpsitārthasaṃprāptirānandaḥ parikīrtitaḥ
samayaḥ syātsukhāvāptirduḥkhapraśamanaṃ ca vā
kṛtirityucyate pūrvairlabdhārthasya sthirīkṛtiḥ
prāptakāryānumodaḥ syādbudhairbhāṣaṇamīritam
adbhutārthasya saṃprāptirupagūhanamucyate
darśanaṃ tviṣṭakāryasya pūrvabhāva itīritaḥ
upasaṃhāra ityuktaḥ kāryārthasyopasaṃhṛtiḥ
śubhapraśaṃsanaṃ dhīraiḥ praśastiriti kathyate
catuḥṣaṣṭyaṅgasaṃyuktāḥ syurevaṃ pañca saṃdhayaḥ
uktirvivakṣitārthasya gopya pick gopya pick gopya pick
uktirvivakṣitārthasya gopyārthasya ca gopanam
prakāśyarthaprakāśaśca rāgābhinayasaṃpadaḥ
camatkāravahatvaṃ ca kathāyā vistarastathā
ityeṣāṃ pañcasaṃdhīnāṃ ṣaḍvidhaṃ syātprayojanam
vṛttavartiṣyamāṇānāṃ kathāṃśānāṃ nidarśakaḥ
saṃkṣepārthastu viṣkambho madhyapātraprayojitaḥ
śuddhaḥ saṃkīrṇakaśceti viṣkambho dvividho mataḥ
ekadvimadhyapātroktaḥ śuddhaḥ syātsaṃskṛtātmakaḥ
nīcamadhyamapātrokto miśraḥ syādubhayātmakaḥ
antarjavanikāsaṃsthaiścūlikārthasya sūcanā
aṅkāntapātrairaṅkasyamuttarāṅkārthasūcanam
vṛttavartiṣyamāṇānāṃ kathāṃśānāṃ nidarśakaḥ
praveśakastu nādyaṅke nīcapātraprayojitaḥ
yatra syāduttarāṅkārthaḥ pūrvāṃṅkārthānusaṃgataḥ

11.1.7

asūcitāṅkapatraṃ tadaṅkāvataraṇaṃ matam
pratyakṣanetṛcarito binduvyaktipuraskṛtaḥ
nāyaikāhacaritapratipādanasaṃyutaḥ
aṅko nānāprakārārthasaṃvidhānarasāśrayaḥ
budhaiḥ saṃskṛtabāhulyo vāgvyāpāro naṭāśrayaḥ
bhāratītyuditā tasyāścatvāryaṅgāni kalpayet
prarocanā ca vīthī prahasanaṃ cāmukhaṃ tathā
prarocanā praśaṃsāta unmukhīkaraṇaṃ matam
vīthī prahasanaṃ cāpi svaprasaṅgena vakṣyate
naṭī vidūṣako vāpi naṭo vā pāripārśvakaḥ
sūtradhāreṇa saṃlāpaṃ kurute yatra citragīḥ
svakāryaprastutākṣepi tatsyātprastāvanāmukham
etasya trīṇi cāṅgāni kathodghātaḥ pravartakaḥ
prayogātiśayaśceti teṣāṃ lakṣmāṇi ca bruve
itivṛttasamaṃ vākyamarthaṃ vā yatra sūtriṇaḥ
gṛhītvā praviśetpātraṃ kathodghāto dvidheti saḥ
pravṛttakālasadṛśaguṇavarṇanayā tathā
sūcitasyaiva pātrasya praveśaḥ syātpravartakaḥ
eṣo'yamityupakṣepātsūtradhāraprayogataḥ
pātrapraveśo yatrāyaṃ prayogātiśayo mataḥ
vīthyaṅgānyāmukhāṅgatvādducyante tānyapi kramāt
udghātyakāvalagite prapañcatrigate chalam
vākkelyadhibale gaṇḍamavasyanditanālike
asatpralāpavyāhāramārdavāni trayodaśa
gūḍhārthapadaparyāyamālārūpeṇa vā punaḥ
praśnoktimālārūpeṇāpyudghātyakamiti dvidhā
anyakāryamiṣādanyakāryasya kāraṇaṃ tathā
dvidhāvalagitaṃ tvanyakāryācca svārthasādhanam
asadbhūtamithaḥstotraṃ prapañco hāsyakārakam
sūtradhārādibhiḥ pūrvaṃ saṃlāpo yatra ci(ca) tribhiḥ
śabdasāmyādanekārthayojanaṃ trigataṃ matam
priyābhairapriyairvākyairvañcanaṃ chalamīritam
sākāṅkṣasyāpi vākyasya nivartanamathāpi vā
uktipratyuktirūpā vāgvākkeliriti ca dvidhā

11.1.8

spardhayānyonyavākyasyādhikyaṃ cādhivalaṃ hi tat
prastutārthavirodhena gaṇḍaḥ syātsahasoditam
uktārthasyānyathākhyānamavasyanditamīritam
sopahāsanigūḍhārthamālikā nālikā matā
antarlāpā bahirlāpā cetīyaṃ dvividhā matā
pravahikāṃ ca tāṃ kecitkecidūcuḥ prahelikām
asaṃbaddhakathālāpo'satpralāpaḥ prakīrtitaḥ
hāsyalobhanakṛdvākyaṃ vyāhāro'nyārthakaṃ matam
doṣāṇāṃ yadguṇatvena kathanaṃ mārdavaṃ hi tat
guṇānāmapi doṣatvakathanaṃ cāpi mārdavam
ityetānyāmukhāṅgāni kathitāni trayodaśa
āśīrnamaskriyāvastunirdeśānyatamāśrayā
candranāmāṅkitā prāyo maṅgalārthapadojjvalā
aṣṭabhirdaśabhiḥ śreṣṭhā tathā dvādaśabhiḥ padaiḥ
aṣṭādaśapadairvāpi dvāviṃśatyā padairyutā
kāvyārthasūcanopetā sā yā nāndī prakīrtitā
a(yaḥ) sūtraya(ye)nnāyakasya vastuno'pi guṇānkaveḥ
raṅgaprasādhanakaraḥ sūtradhāraḥ prakīrtitaḥ
bharatenābhinītaṃ yo bhāvaṃ nānārasāśrayam
pariṣkaroti pārśvasthaḥ sa bhavetpāripārśva(rśvi)kaḥ
sa evārtho māriṣaśca mārṣako mārṣa ityapi
narmabhedamayogajño hāsyakṛnnāyakasya ca
narmavādī sa vai narmasacivaśca vidūṣakaḥ
catuḥṣaṣṭikalābhijñā sarvabhāṣāviśāradā
naṭānuyoktrī kṛtyeṣu naṭasya gṛhiṇī naṭī
yannāṭyavastunaḥ pūrvaṃ raṅgavighnopaśāntaye
kuśīlavāḥ prakurvanti pūrvaraṅgastaducyate
pūrvaraṅgasya cāṅgāni dvāviṃśatirmatāni ca
tatrāpyavaśyā nāndīti kīrtitā bharatādibhiḥ
aṅgāṅgibhāvasaṃpannasamastarasasaṃśrayāt
prakṛtyavasthā saṃdh‍yādisaṃpattyupanibandhanāt
āhuḥ prakaraṇādīnāṃ nāṭakaṃ prakṛtiṃ budhāḥ
atideśavalaprāptanāṭakāṅgopajīvanāt
anyāni rūpakāṇi syurvikārā nāṭakasya hi

11.1.9

ataśca lakṣaṇaṃ pūrvaṃ nāṭakasya vidhīyate
divyena vā mānuṣeṇa dhīrodāttena saṃyutam
dharmakāmārthaśṛṅgārapradhānarasasaṃśrayam
vṛttena prakhyātamiśrakalpitānyatamena ca
prāsaṅgikena cāpyādhikārikena(ṇa) samanvitam
sāṅgairmukhādibhiḥ pañcasaṃdhibhiśca samanvitam
viṣkambhakādisaṃyuktaṃ nāṭakaṃ syāttrivargadam
etādṛṅnāṭakakṛtau prakāro vakṣyate mayā
vidhāya prathamaṃ pūrvaraṅgaṃ sūtriṇi nirgate
praviśyānyastadvadeva kāvyārthasthāpako naṭaḥ
sūcayedvastu bījaṃ vā mukhaṃ vā pātrameva vā
tatra divyaṃ vastu divyo bhūtvā martyaṃ ca mānuṣaḥ
miśraṃ tanmartyānyataro bhūtveti kavayo viduḥ
tatra padyaiśca kāvyārthasūcakairmadhurākṣaraiḥ
raṅgaṃ prasādhya sāṅgāṃ ca bhāratīmāśrayettataḥ
ṛtuṃ kaṃcidupādāya tataḥ kāryā prarocanā
vīthyaṅgāni tataḥ paścātsāngā prastāvanā tataḥ
prastāvanāṅgānyātamainārthaṃ vā pātrameva vā
sūcayitvā tadante ca sūtrī gacchecchalāttataḥ
ādyaṅkādau ca viṣkambhaṃ kuryādityeva kecana
dvitīyādiṣu cāṅkeṣu kuryādityapi kecana
apekṣitaṃ parisrajya vistaraṃ vastu nīrasam
yadā saṃdarśayedādau kuryādviṣkambhakaṃ tadā
yadā tu sarasaṃ vastu mūlādeva pravartate
ādāveva tadāṅkaḥ syādityeva kavisaṃmatam
praviśya martyo divyo vā dhīrodāttaśca nāyakaḥ
iti vṛttaṃ mahotsāho'bhinayedādhikārikam
tatra sāṅgāḥ prayoktavyā mukhādyāḥ pañca saṃdhayaḥ
mukhādisaṃdhiṣvaṅgānāṃ kramo'yaṃ na vivakṣitaḥ
kramasyānādṛtatvena bharatādibhirādimaiḥ
lakṣyeṣu vyutkrameṇāpi kathanena na doṣatā
rasabhāvānurodhena prayojanamapekṣya ca
sākalyaṃ kāryamaṅgānāmityācāryāḥ pracakṣate

11.1.10

keṣāṃcideṣāmaṅgānāṃ vaikalye'pi na duṣṭatā
viṣkambhacūlikāṅkāsya praveśāṅkāvatāraṇaiḥ
ebhiḥ sūcyaṃ sūcayitvā dṛśyamaṅke pradarśayet
eko raso bhavettatra śṛṅgāro vīra eva vā
tadaṅgatvena ca rasā anye sarve yathocitam
adbhutaḥ syānnirvahaṇe tathā vastu rasānna ca
dūravicchinnatāṃ yāyāttirodadhyādrasaṃ na ca
dūrādhvānaṃ vadhaṃ yuddhaṃ rājyadeśādiviplavam
sarodhaṃ bhojanaṃ snānaṃ surataṃ cānulepanam
adhikārivadhaṃ nāṅke nibadhnīyātkadācana
ekaṃ prayojanaśliṣṭe tatraivāsannanāyake
tadā vidūṣakādyaiśca praveśādyaiśca sūcayet
praviṣṭānāṃ ca pātrāṇāmaṅkānte nirgamo bhavet
nāṭakeṣvapi sarveṣu pañcanyūnā daśādhikāḥ
aṅkā naivātra kartavyā itīdaṃ sarvasaṃmatam
iti nāṭakam
atha prakaraṇe'mātyo vipro vā vaiśya eva vā
dhīraśānto bhavennetā dharmakāmārthatatparaḥ
svavipattāraṇodyukto vṛttaṃ syātkavikalpitam
nāyikā kulajā vāpi veśyā vā tadvayaṃ kvacit
tadbhedāttrividhaṃ cedaṃ tṛtīyaṃ dhūrtasaṃkulam
atra veśyā prākṛtaṃ tu kulajā saṃskṛtaṃ vadet
śeṣaṃ nāṭakavatsarvaṃ mukhasaṃdhyādikaṃ matam
bhāṇe tu dhūrto nipuṇa eka eva paṅgurviṭaḥ
svaparābhyāṃ cānubhūtaṃ caritramupavarṇayet
bhūyasā bhāratī vṛttirvastu syātkavikalpitam
saubhāgyaśauryayoścopavarṇanenaiva sūcayet
śṛṅgāravīrau ca sāṅge mukhanirvahaṇe tathā
eko'ṅkastvekapātraṃ syātkuryādākāśabhāṣaṇam
atha prahasane hāsyapradhānaṃ rasa ucyate
na tvekapātraniyamaḥ śeṣaṃ sarvaṃ ca bhāṇavat
śuddhavaikṛtasaṃkīrṇabhedāttattrividhaṃ matam
pāṣaṇḍavipraprabhṛtinaṭaceṭaviṭākulam
veṣabhāṣādisahitaṃ śuddhaṃ hāsyavaco'nvitam

11.1.11

kāmukādivacoveṣaiḥ ṣaṇḍhakañcukitāpasaiḥ
mahāsābhinayaprāyaṃ vikṛtaṃ vaikṛtaṃ matam
saṃkīrṇaṃ ca samākīrṇaṃ vīthyaṅgairdhūrtasaṃkulam
ḍime vībhatsakaruṇaraudravīrabhayānakāḥ
sādbhutāḥ ṣaḍrasā dīptāstathā raudrapradhānakāḥ
māyendrajālasaṃgrāmasūryacandragrahādayaḥ
nāyakā devagandharvayakṣarakṣomahoragāḥ
bhūtapretapiśācādyāḥ ṣoḍaśātyantamuddhatāḥ
catvāro'ṅkā nirvimarśāḥ saṃdhayaḥ kaiśikīṃ vinā
vṛttayo vastuprakhyānaṃ śeṣaṃ nāṭakavanmatam
asato vastuno māyā sadbhāvodbhāvanā tathā
indrajālaḥ sthitārthasya mantracūrṇauṣadhādibhiḥ
adarśanamapārokṣyamanyathākṛtirucyate
iti ḍimaḥ
vyāyoge tūddhato netā vṛttaṃ prakhyātamīritam
ṣaḍrasā ḍimavaddīptā astrīkāraṇasaṃyugaḥ
bahubhiśca tathaikāṅka ekāhacaritaṃ tathā
vimarśagarbharahitāḥ saṃdhayo'nyacca pūrvavat
iti vyāyogaḥ
atho samavakāre tu nirvimarśāśca saṃdhayaḥ
netāro dvādaśa pṛthakphalā devāsurādayaḥ
sūkṣmā syātkaiśikī vṛttī rasā vīrapradhānakāḥ
vīthyaṅgānāṃ ca saṃprāptiryathāsaṃbhavamīritā
aṅkāstrayastatra cādye mukhapratimukhau tathā
vastusvabhāvadaivārikṛtāḥ syuḥ kapaṭāstrayaḥ
kathāmapi nivadhnīyāttathā dvādaśanālikām
dvitīye'ṅke'pi caturnālikāvadhikāṃ kathām
purarodharaṇāmyādinimittā vidravāstrayaḥ
tṛtīye'ṅke nivaddhavyā kathā cāpi dvipālikā
dharmārthakāmānuguṇāstisraḥ śṛṅgārarītayaḥ
dvayorantyāṅgayorgarbhanirvāhau ca yathocitam
sarvaṃ nāṭakavacchiṣṭamanyatprastāvanādikam
nālikāghaṭikādvandvaṃ sārdhaṃ vā ghaṭikādvayam
iti samavakāraḥ
vīthyāṃ tu kaiśikī vṛttiḥ śṛṅgārastu pradhānakaḥ
udghātyakādīnyaṅgāni saṃdhyaṅgādi ca bhāṇavat

11.1.12

ekapātraprayogo vā tathā pātradvayaṃ matam
iti vīthī
athāṅke prakhyātamiti vṛttaṃ buddhyā prapañcayet
strīṇāṃ vilāsau vāgyuddhaṃ pradhānaṃ karuṇo rasaḥ
nāyakāḥ prākṛtā martyāḥ saṃdhyaṅgāṅgādi bhāṇavat
ityaṅkaḥ
īhāmṛge miśravṛttaṃ caturaṅkaṃ trisaṃdhikam
martyadivyau ca niyamānnāyakapratināyakau
divyastriyamanicchantīṃ hartukāmau samuddhatau
prakhyātau kāmukāvantyo viparyāsādyuktakṛt
avadhaṃ yuddhamanyonyaṃ vyājādyuddhanivāraṇam
śṛṅgārābhāsa evāsminanyanāṭakavanmatam
itīhāmṛgaḥ
nāṭikāṃ ca prakaraṇīṃ rūpakaṃ kecidūcire
nāṭikāyāṃ khyātavṛttaṃ bhāratīṃ vṛttiriṣyate
strībāhulyaṃ tathāṅkāstu catvāro nāyikā punaḥ
sā divyamartyānyatarā sadāntaḥpuravāsinī
mugdhā devī vaśagatā tādṛksundararūpiṇī
nāyakastu pravarteta taddevītrāsaśaṅkitaḥ
sā tu devī pragalbhā ca gambhīrā māninī tathā
tadānukūlyādante ca tayorekatra saṃgamaḥ
sā nāyikā tu vacasā nānurāgaṃ prakāśayet
kaiśikyaṅgāni catvāri śeṣaṃ nāṭakavanmatam
iti nāṭikā
atha prakaraṇikāyāṃ tu vastu syātkavikalpitam
nāyikāṅgādi sarvaṃ tu nāṭikāyāṃ yathā tathā
iti prakaraṇikā
evaṃ nirūpitaṃ sāṅgaṃ daśarūpakalakṣaṇam
prācāmādhunikānāṃ ca matānyālocya śaktitaḥ
jalajanijanijāyāpremapākena gopījanamanasijakelīlampaṭe lampaṭena
guhapuranilayena proddhṛto nṛtyabinduḥ surakusumamarande cārucampūprabandhe
śuddhabinduḥ
śuddhavindāvatra lakṣmācakṣmahe lakṣyalakṣitam
prasphuṭaṃ bhedasiddhyarthaṃ nāyakānāṃ parasparam
mahāprabandhamūlaṃ tu netā sītāpaniryathā
saundaryaudāryagāmbhīryamādhuryasthairyaśaktayaḥ
lokānurāgamahimamahābhāgyakulīnatāḥ

11.1.13

tejovaidagdhyalālityavāgmitādharmasaṃgrahāḥ
paṇḍāvilāsakaruṇāspardhātāruṇyaśuddhayaḥ
iti dvāviṃśatirneturguṇā anye yathocitam
saundaryaṃ rūpalāvaṇyaparilālitadehatā
tvāmālikhantīṃ kañjākṣa nainandāṃ vīkṣya rādhikā
lilekhādyāya caturā kausumaṃ kārmukaṃ kare

Linked texts (7)