Pramāṇa · Search · About · API

Nalacampu 6

Viṣamapadaprakāśa 6

Language
Sanskrit

Contents

6.1

prāya iti || yadarthaṃ me mama vigatanidrasya triyāmayā rātryā yugenevācaritam || yā ca pathikānmayā śrutā | saiveyaṃ haṃsenāpi kathitā prāyo bhavet | yugaṃ kṛtayugādi || triyāmayeti trisaṃkhyāmitaprahararātrivācakatvena sābhiprāyam | prāyaḥ śabdo bitarke |

6.2

nedamiti || nāyakasya īdṛśaṃ sthānaṃ sthitiraucityaṃ na bhavatītyarthaḥ | yato dhaiyam̐ hi nāyakapadaṃ paramaṃ vadanti ||

6.5

atīti || yasminvāriṇi mahimakaraṃ māhātmyakaraṃ bhramadbhṛṅgagaṇaṃ makarandaṃ padmāni vahanti | tadidaṃ vāpyā vāri taraṅgabhaṅgairaticāturaṃ vartate | kiṃvaśiṣṭam | tṛṣṇātiśayaṃ vārayati chinatti | pūrvavṛttakrīḍāvāpībhūkathanāpekṣayāpiśabdo'tra samuccaye |
cintitavāṃśceti || tena rājñā ityamunā prakāreṇa śliṣṭārthamiva yathābhavati tathaiva vanapālikādiṣṭā | itīti kim | yat kṛtā kamalamālāyā nitambake ghanaprāye madhyapradeśe krīḍā yeneti rājābhiprāyaḥ| mālāśabdagatastrītvena kamalamālāyāḥ sākṣātstrītvādhyavasāyānnitambaśabdaḥ stryavayavo'pi tadarthamātre prayuktaḥ| haṃsena tvevaṃ pratītam | yathā kṛtakaṃ kāpaṭikaṃ vā | tathā alamatyartham | ālāniṃtaṃ baddham | tathā bakavat krīḍā yasya | tādṛśamimaṃ gṛhītvā mat samīpamāyāsyasīti ||

6.6

kandarpasyeti || rūpeṇetyupalakṣaṇe tṛtīyā | rambhāvadūrū yasyāḥ | ‘ūruttara—’ityūṅi saṃbuddhau hrasvatvam |

6.7

nirmāyeti || darpamahaṃkāraṃ puruṣāḥ kaṃ dadhate | na kamapītyarthaḥ | striyāḥ punaḥ kandarpaṃ manmathaṃ dadhate | sakāmā bhavantītyarthaḥ | api punararthe samuccaye vā |

6.8

so'yamiti || yo nalaḥ saḥ kathamanelaḥ | parihāre tvanalo vahniḥ | smarasantāpahetutvāt |

6.9

koṣṇamiti || sakhīśyā mantraṇe | nviti vitarke | tava karṇayormadhye kiṃ valātailaṃ niṣicyamānamasti | kiṃ vā mṛdutittiripicchaṃ mandaṃ bhramadasti | yena hetunā | aṅgeṣu śarīrāvayaveṣu | nimagnā ye kāmaśarāḥ teṣāṃ prasphārāṇi picchāni tadvacchuviyasya sa tathokto romaṇāmudgamo romāñco nīlyā oṣadhiviśeṣeṇa mecakitasya śyāma litasya uccakañcukasya kāntiṃ dadhāti | prasphāratvaṃ picchānāmapraveśe hetuḥ | anyathā śareṣu praviṣṭeṣu picchānyapi kathaṃ na praviṣṭāni tena picchucchaviriti kavirācaṣṭe |
astīti || prabhāvo māhātmyam | viprāṇāṃ bhāṃ tejo'vatīti | virodhe virvyapetārthaḥ śuciḥ puṇyam | virodhe tu grīṣmaḥ| yadviśvaprakāśaḥ-śuciḥ śuddhe'nupahate śṛṅgārāṣāḍhayoḥ' iti | 'grīṣme hutavahe'pi' iti || ghanaḥ pracura āgamaḥ siddhānto yasya | vā mamuccaye | ariḥ śatruḥ | virodhe ghanāgamasamayo varṣākālaḥ| sa ca vāribahulo bhavati || śiśiraḥ śīto māghaphālgunau ca | jāḍyaṃ mauryyaṃ himaṃ ca | ityuṣṇavarṣāśītakālavyatirekaḥ | tathā kuśalena catureṇa vayovasthāsaundaryeṇa rāmaścāhaḥ | tathā videhā deśāsteṣāmayaṃ vaideho bhāgastena janakākhyanṛpatipratimaḥ| anyatra rāmo dāśarathiḥ | vai vitarke | dehasya bhāṃ kānti gacchati vyāpnoti iti kṛtvā ḍapratyaye deśaprabhāveṇa śarīrakāntyanuhāriṇā rāmaṇīyakena saundaryeṇa | kuśasya lavasya ca janako janayitā| naiṣadho niṣadhadeśīyaḥ prajāpatī rājā | samare yuddhe na kadācidabhibhūtaḥ | virañcastu viṣṇunābherbhūto jātaḥ ||
yasya ceti || atra prathamātṛtīyayoḥ śleṣaḥ | bahuśa iti | abhayā bhayarahitā | tṛtīyānte bahvī śobhā yasyāṃ tayā | tathā akhaṇḍau nayaḥ ṣāḍguṇyaṃ yasyām | tṛtīyāyāṃ na khaṇḍanamasyāḥ | tathā sañśobhano jayo yasyāḥ | senāpakṣe sajjayā śravaṇayā ||
yasya ceti || nistriṃśatā khaḍgatvam | kucābhyāmāturyaṃ durvahabharatvāt | kūpapradeśasya sevāmṛgayābhyāseṣu tathā lubdhaka iti 'paryāyaḥ ekārthaṃ śabdāntaram' : tathā dharmanāmā drumo yanmayaṃ dhanurvidhīyate | tasya cchedaḥ kartanam | kṛpāṇādiṣveva nistriṃśatādīnīti parisaṃkhyoktyā na tasyeti śeṣaḥ | tasya rājño 0 na | nistriṃśatā krūrakarmaṇyam | kutsitaṃ cāturyam | tathā kutsita upadeśo yeṣāṃ teṣāṃ dāmbhikānāṃ sevā | tathā kutsito lubdho lubdhakaḥ | tasya paryāyaḥ 'pariṇāmaḥ| tīkṣṇatā āyaḥśūlikatvam | dharmasya puṇyasya cchedaḥ |
evamasyeti || kare rājabhāge sthitamaśeṣaṃ maṇḍalaṃ deśam | anavarataprathitavijayairhṛṣṭasya | kaṃ jalam | elā latā | asanaḥ pītamālaḥ | taiḥ sundarairabhiramyeṣu kānanaviśeṣeṣu | vicaratastasya sakāmaniṣadhastrīpīnoccakucakumbhayoravaṣṭambhena masṛṇitaṃ vakṣaḥsthalaṃ yasya tathoktasya sataḥ sukhena yānti divasāḥ | viharaṇakṛtamiha hareṇa sahaupamyam | tadā | karaḥ pāṇiḥ | śeṣākhyo nāgaḥ tasya maṇḍalaṃ kuṇḍalākāraṃ vapuḥ | vijayā gaurīsakhī | nandī harapratīhāraḥ | kailāso giriḥ nābharmukhyārthaḥ ||
kadeti || niṣṭhyūtaṃ nirasanam | 'niṣṭāpitam' iti pāṭhe tu niḥśeṣeṇa sthāpanam | aviratam | vicitranāmabhirbhargabhagavastrinetrādibhiḥ | sāmavedāyaiśca | virañcena viracitastutim ||
krameṇeti || kucakumbhasya candramāḥ | mecakacūcukasya lāñchanamupamānam | acchamamṛtameva yatpayo nīraṃ tena piṣṭe ghṛṣṭe yo'sau mūrtimatvāṃ madhusamayamadanamṛgāṅkamaṇḍalānāṃ rasaḥ tenāleptumātmānamiyeṣa ||
evamantariti || dyaurapi pragre ravimaṇḍalaṃ janayati | tamapi dīptitatikṛtaveṣṭanam | tathā samastadīpaprabhṛtitajasvitejomuṣam | pādāḥ kiraṇāḥ | putrapakṣe ā īṣat lohitau pādapallavau tayorballasitapaṅkajavacchāyā yasya | tathā vidyutāṃ lolanaṃ lolo vilāsaḥ | maṇḍalaḥ puṃsyapi ||

6.10

sāṃśuketi || rājñaḥ purasya ca sā kācidajani śobhā| yathā svargacchatītitkṛtvā svargo devaḥ svargalakṣaṇo lokaśca jitaḥ aṃśunā raviṇā saha sāṃśuka unnato vaṃśo yasya| ravervaṃśasya ca tulyasamudayanamiṣṭam| pragne tasyāpyuditatvāt| puraṃ ca saptatākocchritaveṇukam |

6.11

savṛddheti || vṛddhaḥ pitāmahādiḥ bālaḥ putrādiḥ| tābhyāṃ saha| mauktikahārālaṃkāraṇāḥ paurāḥ| munayastu savṛddhakeśāḥ kūrcāderasaṃskārāt| tathā muktā āhārā yaiḥ| tathā vyapetabhūṣāśca |

6.12

alamiti || yena prabhāteneva pradīpānāṃ prabhā jigye | alaṃkṛtaṃ niśāntaṃ gṛhaṃ yena | tathā taruṇāruṇo madhyāhnākaṃstadvadrociryasya | ata eva dīpaprabhā niṣprabhā | mahātmanāṃ hi bhūyiṣṭhena tejasā dīpaprabhāpyabhibhūyate | prabhātena tu alamatyartham | taruṇayā nūtanayā aruṇasya ravisārathe rociṣā | kṛto niśāyā rātreranto yena | yadi vā aruṇarociṣā lohitakāntinā taruṇopalakṣitena prabhātena tatsamaye hi dinakarakarasparśāttastaravo raktībhavanti |
cirāditi || citrāyitaṃ bhaktiviśeṣavinyāsāyitam | kumārajanmotsave gṛhīnāṃ mokṣaṇādvandīnāṃ svācchandyam | āḍhyatve tyāgātiśayo hetuḥ ||

6.13

prabuddheti|| citravṛttalakṣaṇaṃ chandaḥ| kalpaḥ pitṛdevatācārādhanavidhiśāstram| akārādivarṇajanmasthānānāṃ bodhikā śikṣā| anvayasya prakāśakaṃ niruktam| atīndriyaśubhāśubhakarmaṇāṃ prakāśakaṃ jyautiṣam||

6.14

rasa iti || rasaḥ pāradaḥ | rasāyanaṃ jarāmaraṇāhapahaṃ auṣadhayogaḥ | granthaḥ kāvyaśāstrādiracanā | śastraṃ khaḍgādi | śāstraṃ vyākaraṇatarkādi | kalā gītanṛtyādayaḥ | eteṣu nipuṇā api santo lokā nale rājñi pramāṇamiyattāṃ na prāpuḥ |
śravaṇeti || śravaṇe śāstrākarṇane āsaktaḥ | śravaṇasaṃgatiḥ karṇasaṃgatiḥ ||
pṛthuleti || aṃsakūṭeti kūṭaśabdaḥ śikharārthaḥ ||
pramāṇeti || pramāṇaṃ tarkaśāstraṃ mānaṃ ca ||
madhyeti || madhyastho'kṛtapakṣapātaḥ | anyatra madhye udare tiṣṭhatīti ||
suvṛtteti | vṛttaṃ śīlaṃ vartulaṃ ca ||
gambhīreti || gambhīraprakṛtiralakṣayakopaprasādaḥ | nimnā ca gambhīrā ||

6.15

soṣṇīṣeti || uṣṇīṣākāraṃ śārīrikaṃ lakṣaṇamuṣṇīṣam | ūrṇā bhrūmadhye śubharomāvartaḥ |

6.16.1

astīti || apara ucchvāsa iti | na paro'smādityapara utkṛṣṭaḥ || upaviṣṭa iti || ātmano'praṇāmādviditavinayakauśalaṃ nalaṃ prītibhāk paitṛko mantrī śikṣābuddhyā paruṣavarṇamavādīt || kumāreti || kumāretyāmantraṇe | rājamukhyo'pi haṃsastvaṃ sarūpo rūpavānahamityamunā prakāreṇa mohavān mā sma bhūḥ mohaṃ mā gāḥ | rūpamado hi nīcacihnam | yaśca rājahaṃsaḥ sa kathamahaṃ sasvarūpa iti virodhadyotako'piśabdaḥ || nanu yadi rūpādhaṃkārādvā nṛpo mūḍhaḥ syāttatko doṣa ityāśaṅkyāha-anubhavatīti || cakāro yaugapadye | yadaiva kuto muhyati tadaiva kośena gañjena śūnyatāṃ vyatirekamanubhavati | yathā camcā svasenayā ūḍho dhṛtaḥ śastranicayaḥ pratyākāraśūnyatāmāyāti || aṣṭakośasyāpi kiṃ tadāha - avibhaveti || nirdhanaḥ pumān aja iva balasya sainyasya śaktervā kamupayogaṃ sāphalyaṃ yāti na kamapītyarthaḥ etena niṣkośasyābalitvamiti khyāpitam | ajastu avermeṇḍhādbhavati sma | tathā kambalasyācchādanaviśeṣasyopayogaṃ yāti ||

6.16.2

tasmādabalasya kā kathetyāha - pradyumneti || yataḥ pradyumnajāto'pi prakṛṣṭaujaḥpuñjo'pi | bāṇaiḥ śābdairyyayuddhaṃ kolāhalastatsaṃparkakāriṇyā | saha doṣairiti doṣānvitayā | tāruṇyāvasthayā | niruddha ātmavaśīkṛtaḥ ko nāma kleśaṃ dukhaṃ nānubhavati | sarvo'pyanubhavatyevetyarthaḥ | nāmābhyupagame | dyumnaṃ dravyamapi | varṇadhātuḥ śabdārthoṃ ghañantaḥ | pradyumnaḥ kāmaḥ | tasmājjāto'niruddhābhidho bāṇākhyena daityena samaṃ yuddhasaṃbandhavidhāyinyā yauvane'vatiṣṭhata iti kṛtvā tāruṇye sthitayā| uṣayā uṣākhyayā patnyā sadā niruddha ātmīkṛto duḥkhamanubhūtavānityāgamaḥ | yuddhavyatikaro'naṅgasūnoḥ kleśānanubhavahetuḥ || tattāteti || tadityupasaṃhāre | tāteti praṇayapūrvvamantraṇe | tasmādvatsa | suṣṭhuvayatiśayyena | viṣame | tathā'ghavattini pāpaṃ kārayitari | asthire cañcale | tathā viśeṣeṇa dyotanta iti vidyuto rocamānā vilāsāḥ śṛṅgārādayo yasmin | tathāvidhe tāruṇye sthitaḥ sansmayena garveṇa vinaya mā sma vismārṣīḥ | vidyudvilāso'pi suṣṭhu viṣaṃ jalaṃ yatreti kṛtvā sujale meghe varttate | tathā asthiro lolaḥ | tathāvidhe || vinayavismṛtau dūṣaṇamāha—avinīta iti || avinayī pumānagniriva dāhamutpādayatyātmanaḥ parasya vā | avirūrṇāṃyustena nīto yathāgnirutastannetāraṃ dahati | jvalantī hi gaḍḍarikā svīkṛtā dahatīti lokoktiḥ | athavā aviragnivāhanam ||

6.16.3

nanvātmadāhakāḥ pativipattau stryādayaḥ paradāhakāḥ kāmatripurāntakaprabhṛtayaśca śrūyante | tataścāvinayāddāhātmakamapi māṃ janaḥ stoṣyatīti nirasyannāha—ajāteti || na jāto nayo yasya sa chāga iva na stūyate janena | stutimapi na prāpnotītyarthaḥ | chāgastvajāyāstanayaḥ sutaḥ || nanvātmanaḥ svāmī yādṛktādṛgvā bhavatu cetsusahāyaḥ | tadapi tvayi nāstītyāviṣkurvannāha—sasahāyeti || yasya te īdṛśāḥ sahāyāḥ | na mīmāṃsābhiyogo vicārotsāho yeṣām | rākṣasāstu māṃse'bhiyogo yeṣā te | amī iti tadviśeṣaṇam | na vidyate nyāyo yeṣāmityanyāyā nyāyarahitāḥ | upamāne tu anyāmanyasaṃbaddhāayante gacchantītyanyāyāḥ| parastrīratā ityarthaḥ | alabdhalābho labdhaparirakṣaṇaṃ rakṣitavivardhanaṃ ca yogaḥ | tasya kriyā nāsti yeṣāṃ te tathoktāḥ asaṃbaddhakarmāṇo vā | pakṣe ayo gacchatītyayogā lohagatā kriyā yeṣām | tathā na śruta āgamaḥ śāstraṃ yaiste | śokaprasarastu aśrutāyā nayanajalatvasyāgamo yeṣu || evaṃ sahāyasaṃpadaṃ niṣidhya mitramaṇḍalīmavadyayannāha—na ceti|| duḥśikṣiteti nṛpakalabheti cāmantraṇam|| te tava mitramaṇḍalī na ca vyākaraṇamārgeṣu kuśalā| śabdatattvāvabodhe hi nītiśāstrādhigamaḥ| nītyavagame hi kṛtyākṛtyavimarśanam| tasmātsaṃpadaḥ na ca tannaipuṇyaṃ avanmitramaṇḍalyāmastīti bhāvaḥ| nartakīpakṣe duḥśikṣitanṛpakaleti saṃbodhanam| sā ca bharatokteṣu karaṇamārgeṣu bhavyā praśastā||

6.16.4

tadeti|| tadityupasaṃhāre| āyuṣmannityāmantraṇe| ahitayā hitetarayā| prakṛtyā avinayādisvabhāvena| ayuktasahāyamitralakṣaṇayā cāmātyādikayā yuktaḥ saṃbaddho bhavām̐llokasya bhayahetuḥ| bhujaṅgastu aherbhāvo'hitā tayā daśanalakṣaṇayā prakṛtyā yuktaḥ|| duṣṭaprakṛtirnṛpaścellokasya bhayāya tataḥ kimityāśaṅkayāha—ugreti|| ugrā senā yasya sa kaṃ prāṇinaṃ sānurāgaṃ kuryāt| na kamapītyarthaḥ virāgahetureveti bhāvaḥ| cedamī viruddhabuddhayaḥ sahāyādayaḥ | pṛthvī vā mayi mandānurāgā | tataḥ kiṃ mameti nirasyannāha—amṛteti || mando rasaḥ prītīryeṣāṃ tairmandānurāgaya| pṛthvyā cānugataḥ ko na ghṛṣyate | upamāne tu purā devaiḥ daityairamṛtāyāmbhodhirmamanthe | tatra ca mukhyo valiṣṭhaśca viṣṇuḥ | tasya bhujapañjaro mandaranāmno girermanthānabhūtasya sānūni taṭāni gataḥ prāptaḥ sanghṛṣṭaḥ || śunīmiti || tasmādasthiratāṃ cañcalatvaṃ tyaja || śunī tvasthiratā || kuśīlateti || kutsitaṃ śīlaṃ laulyādilakṣaṇaṃ yasya sa kuśīlaḥ, tasya bhāvaḥ kuśīlatā | tāṃ gṛhṇātītyevaṃśīlastathoktastvaṃ kevalaṃ durjanānāmupabhogāya mā sma bhūḥ | kuśīlo hi durjanānāmevopayogī na sādhūnām | tailikastu kuśīlakṣaṇāṃ latāṃ gṛhṇāti | khalaḥ piṇyākaḥ sa evopayogastasya | ayovikāraḥ kuśī | akṛtyāni parihārya kṛtyamupadiśannāha - āvarjayeti || suvaṃśatvādevāsmākaṃ lokagraho bhaviṣyatīti na vimṛśyaṃ yataḥ - nirguṇa iti || guṇānāmevāgraha ādaro janasya na kevalaṃ kulīnānām | veṇusaṃbhūtasya dhanuṣo'pi guṇena jyayā ā ābhimukhyena bāṇākarṣaṇāya graha āgrahaḥ ||

6.16.5

abhyasyeti || kalā vidvattādikā tāmapyabhyasya | asaddevādiko luptahipratyayaḥ || niṣkala iti || vīṇādhvanistu niṣkalaḥ kalayitumaśakyaḥ || āvarjitaśauryādiguṇo'bhyastasaptatikalaḥ puruṣo yaḥ stabdhaḥ sa naśyate ityāhatyajeti || jāḍyeti || hi yasmājjāḍyayogena mānī stabdhaḥ pumāndūṣyatvamāpnoti | himānī himaṃsaṃhatiḥ | sāpi jāḍyato'tiśaityād dūṣyetyarthāntaram || māgā iti || stṛṇāti durvinītā satī ātmanaḥ parasya vā guṇagaṇaṃ pracchādayatīti strī | yasyāṃ tu satīdharmayogādasyārthasyānyathātvam | tatrāvṛṇoti kalyāṇaparaṃparābhiḥ svakulaṃ patikulaṃ cetyarthaḥ | tasyā durvinītāyāḥ striyā abalāyā viśvāsaṃ viśrambhaṃ māṃ brājīḥ | svalobhātsvabhāvādva| tā atīvānurāgaṃ darśayanti | paraṃ pariṇāme viruddhā eveti bhāvaḥ | tathā viśvasminsarvatra nikṣepasya yogye'yogye vā āsa upavesanaṃ sthāpanaṃ viśvāsaḥ | taṃ śriyā lakṣmyā mā gāḥ | dhanārthe hi pitaraḥ putrebhyaḥ putrāśca pitṛbhyo druhyantīti | tasmādya evādroheṇa upadhāśuddhaśca tatraivāsau nikṣepaṇīyeti bhāvaḥ || kimiti striyā na viśrambhaṇīyam | śrīśca sarvatrāpyanidheyetyāha—adhīti || adhiko yo'sau malaḥ pāpa tasya vasatirāspadama | tathā anāryairasadhubhiḥ kṛtamaitrīkā strī kaṃ puruṣaṃ na vañcayati | sarvamapi pralambhayatītyarthaḥ | śrīstu adhikamalaṃ padma vasatiryasyāḥ | kamalaṃ hi taraṇaśīlam | sā ca tenāvinābhāvasaṃbaddhā | tataḥ padmāsanā śrīḥ kaṃ puruṣaṃ na prakarṣeṇa tārayati | kiviśiṣṭā | na nārī anārī amānuṣī | tathā o viṣṇoḥ | tatsaṃgatā asaṃgatā ||

6.16.6

yā kaleti || yā strī akāle'kasmādyatkūṭaṃ kapaṭaṃ dvitīyaṃ yasyāḥ | tathā nīroṣyate smeti niroṣitā prasāditāpyārdrahṛdayā snigdhahṛdayā na bhavati | tathā vivāhenopayāmena sānalamagnisāntikaṃ svīkṛtāpi sā strī kaṃ puruṣaṃ dhanena laulyena nodvejayati | śrīpakṣe kālakūṭaṃ viṣaṃ dvitīyamasyāḥ | tadanantaramutpannatvāt | tathā nīre jale uṣitā | jaladhiputrītvāt | paraṃ nārdrahṛdayā | kiṃ tu nirjalavattaḥ | daivatānubhāvājjalena tadgato vaisādṛśyaṃ na nītamiti bhāvaḥ | tathā āpnotyavaśyamityāpī smṛtamātrāngāmuko yo viḥ pakṣī garuḍalakṣaṇaḥ sa vāhā vāhanaṃ yasya | tathā kaṃsāsurasya na alaṅghanamanālaṅghanam | arthātkaṃsasya laṅghanaṃ māraṇātmakam | tathābhūtaṃ cāpalaṃ yasya | arthātkaṣṇastena svīkṛtā | tathā uśca aśca vā śivaviṣṇū utkṛṣṭau vau yasya sa udvaḥ (īśvaro viṣṇuśca yasya prasannaḥ) tasmin jayati | athavā yā śrīrviṣṇunā svīkṛtāpi satī nīre uṣitā | kālakūṭadvitīyāpi satī ghanasya meghasya cāpalena vilasitena kaṃsameva jagatsaṃtāpakāritvādanalamudvejayati pīḍayati arthācchamayitari vivāhe garuḍavāhane ārdrahṛdayā na na bhavati | avasyevetyarthaḥ | yā kila kālakūṭadvitāyā sā kathamivārdrahṛdayeti virodhodbhāvanayāpiśabdo bhinnakrame | ārdraśabdo'tra snigdhārthaḥ | yadi vā vivāho viṣṇustenāpi śrīḥ svīkṛtā | tata upādeyetyarthaḥ | apiratrāpi bhinnakrame ||

6.16.7

asyā iti || asyāḥ striyā hetorlokaḥ samasto'pyamandarāgo dṛḍhānurāgaḥ sansadā bhrāntaḥ| tathā bhujaṅgānāṃ viṭānāṃ maṇḍalī capalākṣīkṛtā satī dhṛṣṭā vipralabdhā | tathā jaḍā dhīrasyeti jaḍadhīrjaḍabuddhiḥ| rājñaḥ sakāśāt kutsito yo'sau māraḥ padmabittvādivandhanena vigoṣyahiṃsā sa eva parābhavastaṃ prāptaḥ| athavā rājñastathā kutsitācva mārāt smarātparābhavaṃ prāpnoti kubuddhiḥ| "api bhrātā suto'rcyo vā śvaśuro mātulo'pi vā| nādaṇḍyo nāma rājño'sti dharmāddhi calitaḥ svakāt” iti smārtāḥ| tataḥ svapiturapi rājñaḥ sakāśādrājakumārasyānyāyavataḥ paribhavo yujyata eva | pakṣe asyāḥ śriyo nimitte | mandaro'gaḥ parvataḥ| abhramākāśamanto'syetyabhrānto vyomāvasānaḥ| san śobhana āloko'syeti sadālokaḥ| samyagastaḥ kṣipta ityarthaḥ| saṃpūrvādasyateḥ ktaḥ| yadvā samyagastaḥ sannapsu bhrāntaḥ kṣubdho'babhrāntaḥ (arthāntare bhaṅgatvena na doṣaḥ)| tathā alolanetraṃ lolanetraṃ kṛtā bhujaṃgamaṇḍalī| netraṃ manthānarajjuḥ| tathā jaladhiradhiḥ parābhavaṃ manthanalakṣaṇaṃ prāptaḥ| rājakumārastyāmantraṇe||

6.16.8

anayeti || anayā striyā āśrita kaḥ puruṣo gurūṇāṃ vāraṇe niṣedhe | vā athavārthaḥ | ājiḥ kalahaḥ vañcanāyā vañcanāt (pañcamẏāstasil) pratāraṇāt | kaṃ sukhaṃ vañcanākṛtaṃ sukhamityarthaḥ | kaṇan śabdāyamānaḥ | ko na prakaṭayati | kaṇṭhe galāntaḥ hā iti ya ārādastasya mocanam | kāṃcaneti kāṃcidarthe | śrṛṅkhalāṃ bandhanam | gurau guruviṣaye añjanā pūjā | kuraṅgapakṣe vāgurāyā mṛgajālikāyā vañcanā| parābhavādeḥ prāgavasthāyā visadṛśo lakṣyata iti vilakṣaḥ| tasya bhāvo vailakṣyam | dhanurmuṃktabāṇastu vai sphuṭaṃ lakṣaṃ vedhyamāyāti | pakṣe anayā lakṣmyā | gururmahān vāraṇo gajaḥ | vājipṛṣṭhaṃ turaṅgapṛṣṭham | kaṃkaṇaṃ hastasūtram | navamavicchāyam | caḥ samuccaye | neti niṣedhe | ato'jhyā ityarthaḥ | hārasya muktāsarasya | avamocanaṃ bandhanam | kāñcanasya śrṛṅkhalāmābharaṇaviśeṣam | agauravārhe nīce | andhībhūto nirvivekaḥ| api tu savivekaḥ sangurūnaiva pūjayati | vai sphuṭam | lakṣaṃ śatasahasraṃ nāpnoti || kasyeti|| straiṇavaśagasya parābhūtiḥ parābhavaḥ| pratiṣedhavācī aḥ pūrvo yasyādyaśaḥśabdasvarūpa histtadapūrvaṃ yaśo'yaśa ityarthaḥ| pakṣe parā prakṛṣṭā bhūtirunnatiḥ apūrvamutkṛṣṭaṃ yaśaḥ||

6.16.9

svasthāvasthāyāṃ straiṇāni vañcanākūṭarājaparābhavādīnyabhidhāya saṃprati paraṃ pariṇāme yatsyāttadāha—yādaveti|| davamupatāpaṃ prīṇāti davapriyaṃ rāgiṇam| athavā drumotīti davaḥ kutaścidvaiguṇyādupatāpajanako yaḥ priyaḥ kāntastaṃ śūraṃ vikrāntaṃ mahattaraṃ vṛddhaṃ bhavānna samīpe vrajati| agamane vārdhakaṃ bhaye ca śūratvaṃ hetuḥ| śārdūlapakṣe davaḥ kānanam| sunayeti nayapravartanaprotsāhanāyāmāmantraṇam| nāde śabde, varaṃ priyaṃvadaṃ, balena śaktyā bhadraṃ, dṛṣṭvāpi praṇaśyati| priyamiti śeṣaḥ| siṃhastu nāde śabde varaḥ siṃhanādasya pratītatvāt| tathā vasude dhanaprade| ave rattake'pi cakṣurnayanaṃ na pātayati| saṃmukhamapi nālokata ityarthaḥ| yadi vā vepate'vaśyamiti vepīti cakṣurviśeṣaṇam| pakṣe yādavā yaduvaṃśyāsteṣāṃ priyaḥ śūranāmādyapuruṣastaṃ bhayātsthitilaṅghanalakṣaṇāt nopasarpati na tatsamīpe vrajati| etena śvaśuro vadhvā na spṛśyate iti sthitiruktā| śobhane nayane yasyāḥ sā devaraṃ gadanāmānaṃ kṛṣṇasya gadāgrajatvāt| balabhadramapi jyeṣṭhasaṃbandhena pratītaṃ vīkṣya prakarṣeṇa palāyate sparśābhayāt| tathā vasudevaḥ kṛṣṇasya pitā||

6.16.10

yadīdṛśe paramopakāriṇi na premavatī strī, tadānyatra kasminnapi guṇini premabandhaṃ vidhāsyatīti nirasyannāha—kevaleti| nūyate iti navaṃ praśasyaṃ na navamanavamapraśasyaṃ rataṃ yasyāḥ| kevalaṃ bījakṣayahetutvāt| nahi tasyāḥ saṃtatiḥ| rataṃ ca saṃtatyāḥ phalam| tathā viśeṣeṇa dagdho vidagdhaḥ| tasya bhāvo vaidagdhyaṃ saṃtāpastasya kalā vaidagdhyakalā śikṣitā yayā| paścātkarmadhārayaḥ| aparādha evātmā svarūpaṃ yasyāḥ| tathā na trāyate narakād atraṃ tathābhūtaṃ yatpāpaṃ karmaṇyupasargaṃ śati dadātītyatrapāparā| gurūn pitrādīn guṇinaḥ saguṇāṃśca grāhyapuruṣān parihṛtya parasyāḥ puruṣe'nyanārīkānte māyāvini kāpaṭike kṛtake kṛtrime aśivamakalyāṇaṃ dadhātītyaśivadhe mandarāge kṣaṇapremaṇyanurajyate| parapuruṣa ityatra sarvanāmatvād vṛttau pūrvapadasya puṃvatvam| pakṣe anavarataṃ śaśvacchikṣito vaidagdhyakalāpo dakṣatātiśayo yayā sā cāsau rādhātmikā| rādhā ca kṛṣṇapatnī| sāpi śriyā eva bhedaḥ| trapāparā salajjā satī| guṇimo gurūñchūrādīnyadūnāmādipuruṣān parihṛtya parapuruṣe murārau rāgaṃ prītiṃ badhnāti| kimbhūte māyā trilokīnirmāṇalakṣaṇā vāmananṛsiṃhamahilātvādilakṣaṇā vā vidyate yasya | tathā kṛtaḥ keśino'śvarūpasya daityasya vadho yena| tathā dhṛto mandaranāmā'go'driye̍na ||

6.16.11

evamuktakapaṭānāmanāīhṛdayatvādidoṣānvitānāṃ strīṇāṃ viśvāsaṃ viśrambhaṃ śrīṇāṃ ca viśvāsaṃ yatra tatra nikṣepaṃ sarvathā pariharansarvo'pyāyuṣmāmityāyuṣmanniti saṃbodhanenābhihitam | tadityapasaṃhāre| śreyorthināṃ strī na rakṣitrī| kīdṛśī| hṛdayaṃ ceto harati mohakāriṇī | etena kṣayahetutvamuktam | tathā atigamatiśayena vibhetīti bhīrbhīruḥ strīsvabhāvatvāt | athavā bhīrbhayahetutvāt | duṣṭāśayatvāt | tathā na gaurvāgyasya so'gustaṃ jahāti aguhā | ya eva māyāmayaṃ vaktuṃ vetti kṣaṇamapi tameva śrayatītyarthaḥ | athavā gaurdhanvarthaḥ | taccopalakṣaṇam| tena nirdhanaṃ vihāya dhaninamevāśrayatīti | yadi vā natau namratāyāṃ gambhīrā gaurvāgyasya tamapi jahātītyarthaḥ | na ca bhavādṛśāścāṭūkti kutrāpi vaktuṃ prabhaviṣṇavaḥ| sarvonnatatvāt | yadi vā atigamatiśayaṃ bhiyaṃ rāti dadātīti bhīrā gauryasya tamatigambhīragaṃ jahāti | himācalabhūrapi atigambhīrā guhāḥ pāṣāṇasandhayo yasyām | śrīścāśreyo'rthināṃ na śaraṇam | kintu śreyo'rthinām | kīdṛśī hṛtsvāntaṃ tathā'yaṃ śubhakarma harati | tatprāptyā śubhakarmaṇo bhuktatvāt | yaduktaṃ naiṣadhe - 'pūrvajanmavibhavavyayasṛṣṭāḥ saṃpado'tha vipadaśca visṛṣṭāḥ' iti | gaurī api hṛdaye haro yasyāḥ | tathā natigambhīraḥ praṇāmapraṇambho guhaḥ kārttikeyo yasyāḥ | tatputratvāt ||

6.16.12

tadetā iti || tattasmāddhetoratāḥ striyo nātyantaṃ viśrambhāryāḥ | kiyadavetyarthaḥ | tatra hetumāha—kaṃdarpetyādi | sarvathā viśrabdhaṃ naraṃ striyo vigataśvāsamiva kurvanti | tat sādhyo'pi nātyantaṃ viśrambhāhrraḥ | tathā ca cāṇakyaḥ—‘antargṛhagataḥ sthavirastrīvariśuddhāṃ devīṃ paśyet | apariśuddhāṃ na kāṃcidabhigacchet’ | śrūyate hi— devīgṛhagato bhrātā bhadrasenaṃ jaghāna mātuḥ śayyāntargataśca putraḥ kārūpam’ ityādi || strīṇāṃ doṣānkaṇḍūvinodamātraphalaṃ cābhidhāya saṃprati śrīṇāṃ phalamāha—śriyo'pītyādi || lobhe dūṣaṇamāha—bahviti | lobhenānugataḥ | karaughastu bahulaḥ prājyaḥ | tathā bhānuṃ raviṃ gato bhānavīya ityarthaḥ || yadi lobhavatā mayā saṃtapyate janastatkimityāśaṅkayāha—ata iti || ata etasmājjanācchriyamāpsyasi | janānurāgaprabhavā hi saṃpadaḥ | athavā etasmātpūrvoktādasmadupadeśāt | prāpya ca śriyaṃ nirantaraṃ kṛtaṃ yaśo yena taddānaṃ dehi dharmādipātreṣu śriyaṃ niyuṅkṣveti bhāvaḥ | khalu niścitamiyaṃ lakṣmīḥ pātreṣu vyayakalayati tvayi viṣṇāviva bahukālaṃ saharṣaṃ sthāsyati | viṣṇau kīdṛśi | kṛto yaśodākhyāyā jananyā ānando yena tasmin | hi sphuṭam || balādapi prajābhyo vittamādāya pātreṣu mayopakaraṇīyamiti mā kṛthā hṛdi tadāha—pāhīti|| pālaya prajāḥ yasmātprajāṃ pāti yaḥ kṣatriyaḥ sa na pāpī| brāhmaṇastu prakṛṣṭo japo yasya sa prajāpaḥ| japanaṃ jāpaḥ|| mā ceti|| vṛddhiṃ rājyādisamṛddhim| gaṇeṣu pāṇḍityādiṣu| hi yasmādguṇabādhikā vṛddhiriti vaiyākaraṇasamayaḥ||

6.17

tatheti || tāteti komalāmantraṇe | tathā tena prakāreṇa bhava yathā tairasmadupadiṣṭaiḥ prajātrāṇādibhirviśeṣairupalakṣitamātmānaṃ bhuvyuṣitaḥ pṛthvīsthita eva trailokyameva yo'sau darpaṇastatra nityamavinaśvaraṃ paśyasi | anyo'pi tairastairākalapaviśeṣairmaṇḍitamātmānaṃ darpaṇe paśyatīti | yaśo'rthameva prayatitavyamiti bhāvaḥ |

6.18

vibhartīti || arjunameva vṛṇotyācchādayati vārayati vetyevaṃ śīlaṃ nijaprakarṣeṇa taccaritrāpahnavakāri pauruṣaṃ yo rājā dhatte| athavā namra ripau śatrāvapi ruṣaṃ kopaṃ na ca naiva karosi | dharmavijayatvāt | tena rājñā agarājitā | aṣṭasaṃkhyakulācalālaṃkṛtā| tathā sahasāgarā sasamudrā sahasā balena kiṃ mahī na jitā bhavet | jitaiveti bhāvaḥ |

6.19

kimiti || māturjananyāstāruṇyamuṣā tena jātena kim | kimapi netyarthaḥ | yo jātu kadācidapi svasyānvayasyāgraṃ nārohati | agre gaṇyatāṃ na yātītyarthaḥ | dhvajapakṣe vaṃśo veṇuḥ |

6.20

saṃgrahamiti || na niṣedhe | akulīnasyānabhijātasya | sarpasya tu nākurvalmīkastatra līnasya | karmaṇārāmrambhopāyaḥ puruṣadravyasaṃpat , deśakālavibhāgo vinipātapratīkāraḥ, kāryasiddhiśceti pañcāṅgo mantraḥ gāruḍādiviṣayaśceti yogānmantriṇāvamātyāhituṇḍikau |
neti || valayastvakśaithilyāni | balino balavantaśca | āvaraṇaṃ saṃvyānam | aṅgapace saṃvaraṇam | niḥsauṣṭhavādaśakyam | uparipatitaṃ śaithilyācchrastaṃ bhrūcakraṃ yasyām | bhīrūbhūpālamaṇḍalīpate tu pratibhaṭānāmiti śeṣaḥ| bhīravo hi vairiṇi vilokayati palāyante| peṭaśabdaḥ saṃghāte triliṅgaḥ ||
ya iti || hitavarga hitasamūhamupadiśanti mukhyāśca pradhānabhūtāḥ sālaṅkāyanaprabhṛtayo'mātyā yathā viralībhūtā iva kecit | na saba tathāvidhāḥ | tathā ye dantāḥ hi sphuṭaṃ tavargamupadiśantyuccārayanti | tavargasya dantyatvāt | tathā mukhe bhavā mukhyāḥ| te'pyaviralā viralāḥ sampannā viralībhūtāḥ| baligrastānāṃ hi māṃsamuktā dantā viralāḥ syuḥ | mukhyāścatuḥsaṃkhyā rājadantāḥ | 'rājāddaḥ-' iti sūtroktā rājādayaḥ ||
taditi || viṣayā indriyārthā deśāśca ||

6.21

etā iti || yathākramaṃ dharmārthakāmamokṣāṇāmupanyāsaḥ |
atheti || kendrasthānaṃ śubhasthānam ||
uciteti | kaṭutvamatrāpriyatvameva |

6.26

tadetaditi | śayanasamaye yugānte śārṅgadhanuṣo viṣṇoḥ sambandhinau caraṇau prakṣālya puṇyānāṃ paramasīmānaṃ gatamudadheḥ samudrasya tadetatpayo vartate | yatra vihārāya krīḍārthamunmajjanti yāni varuṇavadhūvṛndavaktrāṇi taiḥ kṛtvā vikasadambhojakhaṇḍaśobhāṃ kṣaṇaṃ dadhau |
sarvatheti || ghaṭitaṃ yojitaṃ durghaṭaṃ śikṣāprakramādilakṣaṇaṃ yena tasmai vedhase namaḥ ||

6.29

ahīti—śivo'hīnāṃ sarpāṇāṃ srajaṃ tathā tena prakāreṇa itāmbaraṃ tāṇḍavādi ṣvativitatamūrttitvādvyāptākāśam | atha ca parācīnāvasthāyāṃ digambaratvādvitāmbaraṃ gatavastram | yadi vā ā samantātpītaṃ grastimativitatatayā channamambaramākāśaṃ yena | tathāvidhaṃ vapurnityaṃ bibhrat | hariśca viṣṇurvanamālīti khyātatvāt | ahīnāṃ pūrṇāmeva mālikām | tathā pītāmbaraṃ hāridravasanaṃ vapurbibhrat rājendra, tava maṅgalaṃ karotvityarthaḥ | kevalaṃ vyāptapṛthvikam | itāmbaramityapi śabdārthaḥ | aṣṭamūrtirhi bhagavān | yadāha mahahaṇaḥ 'urvītsamīrayajamānajalānalārkasomāmbarādibhiḥ ? iti |

6.30

līlayati || līlayāvajñayā bhujaṅgānsarpān maṇḍalīkṛtya haraḥ | bhujaṃ maṇḍalīkṛtya gāṃ vasudhāṃ dhārayan varāhaśca tubhyaṃ samadhikāṃ śriyaṃ deyāt | atra varāha iti naravarāhamūrtirnarsiṃhavadbhujamaṇḍalīkaraṇānurodhājjñeyaḥ |
tāteti | strīṇāmidaṃ straiṇam | 'strīpuṃsābhyāṃ nañsnañau' iti ñsna ||

6.31

huṃ haṃseti | humityavyayaṃ praśne || iti viṣamapadaprakāśametaṃ damayantyāṃ tanute sma caṇḍapālaḥ| śiśumatilatikāvikāsacaitraṃ caturamatisphuṭabhitticārucitram || iti caṇḍapālaviracite damayantīkathāvivaraṇe caturtha ucchvāsaḥ samāptaḥ ||

6.32

atheti | anantaraṃ | stutanale haṃse sevitukāmo'hamityuktvaiva kṛta utpādita uttarasyāṃ diśi viṣaye āsaṅga āsaktiryena | nalādhāratvāduttarasyāḥ | tathā dvābhyāṃ (tasminsmitamakhe yūni yūpadīrghabhujadvaye 1 u. 59 śloka. ) yenodīcyādhvagenoktaṃ tasmādekasmān dvitīyāddhaṃsājjanmotpattiryasya sa tathābhūtaḥ| śrutādākarṇanādyo'nurāgaḥ premabandhaḥ| tenoparudhyamānā vyāpyamānā| kṛtavaikakṣakeṇādhyayanānurāgeṇa vipreṇa dākṣiṇyaṃ nīyamānetyarthāntaram | evaṃbhūtā damayantī prakarṣeṇa vṛddhiṃ gatayā cintayā putri cirānmilitā tvamityuktveva citte'vaṣṭabdhā | tathā utkampaṃ janayatīti utkampajananyā| prasukhena pradhānena | guruṇā durvahabhāreṇa | arthāntare tu pravṛddhayā jaratyā | udgatakampayā jananyā mātrā| prakṛṣṭaṃ sukhaṃ yasya tena prasukhena | guruṇā ācāryeṇa ||
tāṃ ceti | damayantīṃ gṛhyamāṇāṃ smaraṇaparavaśāmityarthaḥ | tadiṅgitākāretyatreṅgitaṃ ceṣṭitam | ākāro mukharāgādiḥ | vāridhārayā vidhāraṇaṃ vicchedaḥ | 'nivāraṇam' iti vā pāṭhaḥ | riraṃsāyāṃ satyāṃ vyāghāto'ntarāyaḥ | 'rativyāghātaḥ' iti pāṭhe tu spaṣṭameva ||
yatreti | śrūyamāṇe netyādau saptamyantānnañ | abhyaste pariśīlite ||

Linked texts (1)