Nalacampu 8
Viṣamapadaprakāśa 8
- Language
- Sanskrit
Contents
- 8.11 — 4 parts
8.1
udayeti || udayādrigataprathamaprabhāpāṇḍimni niśīthe cāndhakāre'stācalaśṛṅgaṃ gantuṃ pravṛtte kimapi sarvotkṛṣṭaṃ tejo jayati | tatra kavirutprekṣate—sāṃpratamidānīṃ nabhomadhye jāhnavaṃ gāṅgaṃ, yāmunaṃ ca kālindīyaṃ, salilaṃ vibhinnaṃ saṃgatamityarthaḥ | vyomni jāhnavyevāsīt | yamunāyāḥ saṃbhedaḥ sāṃpratameva | ata evāsminvṛtte 'yamunātrivikramaḥ' iti nāma kaviravāpat | tathā ca—'prācyādviṣṇupadīhetorapūrvo'yaṃ trivikramaḥ | nirmame vimalaṃ vyomni yatpadaṃ yamunāmati' | prabhayā pāṇḍutā prabhākṛta udyotaḥ prakāśa iti yāvat | na tu prabhāyāḥ | pāṇḍuteti samāsaḥ | udaye prabhāyā āraktatvāt | prakāśastu indranīlādīnāmapi pāṇḍureva | jāhnavī devatādhiṣṭhātrī yasyeti devatārthe'ṇ | anyathā śaiṣikaśchuḥ syāt |
iti śrīcaṇḍapālaviracite damayantīkathāvivaraṇe ṣaṣṭha ucchvāsaḥ samāptaḥ ||
8.2
yātīti || astagiriṃ gacchati tamaḥsamūhe paścimāyāḥ kṛṣṇāyāḥ, saṃpannāruṇodayāyāḥ pūrvasyāśca lohitāyā diśormadhye pāṇḍu piñjaraṃ śyāmaṃ vā kimapi durlakṣyaṃ manāk stokodayaṃ tejo'rthātprakāśātmakaṃ vo yuṣmānpātu| prakāśāruṇodayatamaḥśeṣasamudāyarūpatvāt pāṇḍu piñjaraṃ śyāmaṃ cetyuktam | tadityanena kṣiptaṃ yacchabdavācyamupamānamāha - antarityādi || digbhāgayorviṣṇuvirañcau, prakāśātmanaśca tejaso liṅgodbhava upamānam | athavā sattvaṃ pāṇḍu tadeva viṣṇuḥ, rajaḥ piñjaraṃ tadeva sraṣṭā, tamaḥ śyāmaṃ tadeva ca haraḥ, etattrayīmayaśca ravirityāgamisamayaḥ| taduktam- 'sattvaṃ śubhraṃ sa harirlohitapītaṃ rajaḥ sa jagatkartā | kṛṣṇaṃ tu tamaḥ sa bhavo bhānuścaitattrayīmūrtiḥ' | abhidhānakāro'pyāha- 'dvādaśātmā trayītanuḥ' | etena pāṇḍu teja ityukte sattvasya, piñjaramityukte rajasaḥ, śyāmamityukte tamaḥ pratītiriti | tataśca tamonvitāyā apācyā aruṇānvitāyāśca prācyā madhye manāgīṣallakṣyaṃ kimapyadbhutavaibhavaṃ tadutkṛṣṭaṃ pāṇḍu piñjaraṃ śyāmaṃ ca tejo'rthāt sattvarajastamaśchayīmayaṃ trayītanulakṣaṇaṃ vo yuṣmānavatu | amumevārthaṃ sattvarajastamasāṃ saṃjñāntareṇa viṣṇuvirañcaliṅgodbhavalakṣaṇena draḍhayannāha - antarityādi | 'purā svamāhātmyārthaṃ vivadamānayorduhiṇanārāyaṇayoḥ śivena svasya liṅgodbhavasyordhvādhomānavijñānaṃ mahattvahetuḥ paṇa uktaḥ' ityāgamaḥ |
anantaramiti || vegasarī vesarī| kāṇḍapaṭo guṇalayanī ||
8.4
jayatyudeti || surārivadhanāṭakasya prathame prastāvanāyāṃ sūtradhāraḥ |
8.8
jayatīti || narako bhaumāsuraḥ |
8.9
jayatīti || amarāṇāṃ sārathirnetā agraṇīriti yāvat |
8.11.1
evamiti || samuttīrya bhagavatī mekalakanyām | utphulletyādau lakārānuprāsāddhetoḥ kecit 'aṅjholla' iti paṭhanti, tacca prākṛte | saṃskṛte tvaṅkola iti | tathā ullaṅghya dakṣiṇabhāgasthitaṃ mātaṅgānāṃ gajānāmabhimataṃ narmadātīraṃ puṇyāraṇyam , agrato vividhavindhyāṭavīmavagāhamāna iti sambandhaḥ | kathaṃbhūtāṃ vindhyāṭavīm | siṃharāśirmṛgendravṛndaṃ jyotiṣoktaḥ pañcamo rāśiśca | tena rājitām | tathā pataṅgaḥ śalabhaḥ sūryaśca | vṛściko'lī aṣṭamarāśiśca | punaḥ kiṃbhūtām | āvirbhūtā saha ārdveṇa śṛṅgavereṇa, rohiṇī oṣadhiviśeṣo, mūlo mūlakaśca yasyām | pakṣe ārdrāḥ rohiṇī mūlāni tārāḥ | śārdūlavikrīḍitena siṃhavilasitena manoharā | tathā hāriṇībhiścāmṛbhirhariṇīsirmandamākrāntam | sarvadā vasantaistilakaiśca taruviśeṣairbhūṣitām | tathā ativicitrā campakānāṃ mālā śreṇī yasyām | pakṣe śārdūlavikrīḍitaṃ hariṇī mandākrāntā vasantatilakā campakamālā ca chandāṃsi | tathā bahubhiḥ koṭarāvaṇairvṛtāṃ channnām | koṭarāṇāṃ vanamiti kṛtvā 'vanagiryoḥ saṃjñāyā-' iti sūtreṇa pūrvapadasya dīrghaḥ | 'vanaṃpuragā-' iti sūtreṇa ṇatvam | kuśro darbhaḥ | lavo leśaḥ | sītāṃ tu bahukoṭena prājyakauṭilyena rāvaṇena rakṣasā prārthitām | tathā utpannau kuśalavau svasutau yasyāḥ | tathā saṃcaradbhirdviguṇairvirajjubhiḥ pañcānanaiḥ siṃhairviśeṣeṇa bhīṣaṇām | tathā cārupuṣpamarthāt manoharasarojaṃ kaṃ jalaṃ yasyām | ata evānavasare'pi āḍambarito vistṛto meghanādastaṇḍulīyo yasyām | laṅkā tu dvau guṇau yeṣāṃ pañcānāṃ te dviguṇā daśetyarthaḥ |
8.11.2
tatsaṃkhyānyānanāni yasya sa daśamukho, vibhīṣaṇaśca tadbhrātā saṃcarantyasyām | puṣpakaṃ vimānam | meghanādo rāvaṇātmajaḥ | gītavidyāmiveti | tatā vistīrṇā avanaddhāḥ suśliṣṭā ghanasuṣirā bahuvivarā vaṃśā veṇavasteṣāṃ svanena ramyām | tālāstaruviśeṣāḥ | niṣādāḥ śabarāḥ | madhye bhavo madhyamaḥ| nyastakalaśāḥ kumāryo yeṣu | rāśisamūho jyotiṣokto meṣādiśca meṣavṛṣamithunakumbhakanyārāśiviśeṣasaṃjñāḥ | mantrisūnunā śrutaśīlena saha 'iyaṃ ca gaganavīthyādi' 'ime ca kecitsaśikhaṇḍinaḥ' ityādi ca vihitavidvallālāpaḥ prayāṇavicchedamkarot | yaduktaṃ tadvyākhyāyate | tadyathā | citrāścitravarṇāḥ śikhaṇḍino mayūrāḥ | pakṣe citraśikhaṇḍinaḥ saptarṣayaḥ | bahutaramiti kriyāviśeṣaṇam | gopairvallavaiḥ śobhitā | sarittu bahubhistaraṅgairupaśobhitā | goṣṭhaṃ gokulam | nakṣatramadhyaṃ gatā | na vigataśākhā ca | etena tarūṇāmuccatā sābhogatā coktā | viśākhā hi nakṣatramadhyaṃ na gateti virodhasūcako'piśabdaḥ | puṣpavatī kusumitā rajasvalā ca | taddūṣitasparśā mṛdutvāt | rajasvalā tvaspṛśyeti virodhaḥ | saṃnihitebhyo madhudā kṣaudrapradaḥ | navā avicchnāyā | hariḥ siṃhaḥ | yā ca harerviṣṇoḥ priyā vallabhā sā kathamāsannamadhusaṃjñakadaityeti virodhaḥ | mātaṅgā gajāḥ śvapacāśca | dvijāḥ pakṣiṇo viprāśca | ime ceti | mahat drupadaṃ vṛttasthānaṃ yeṣu tathoktāḥ | tathā saha śikhaṇḍibhirmayūraiḥ atha ca mahādrupadāḥ kṣatraviśeṣāḥ | drupadatanayaśca śikhaṇḍī | citraśikhaṇḍimaṇḍitetyanena pūrvamaṭavyāṃ mayūrasadbhāva uktaḥ | idānīṃ vindhyaskandhe ṣviti na paunaruktyam |
8.11.3
vicchinnāḥ pṛthagbhūtāḥ kīcakāḥ sacchidrā vaṃśāśca niścchidrā yeṣu | vṛkā araṇyaśvāna udare madhye yeṣu | vṛkodaro bhīmo'pi | sa ca viśeṣeṇa chinnakīcakākhyarājānvayaḥ | pāṇḍuḥ saṃtānakastaruviśeṣo yeṣu | tathā puṇḍarīkaiḥ sitāmbhojaiśttaiśca vibhītakaiḥ saha | pāṇḍoḥ saṃtānā eva saṃtānakāḥ sutāḥ pāṇḍavāste tu puṇḍarīkākṣeṇa viṣṇunā saha mahānto varāhā yeṣu | tathā utkarṣeṇa hṛtā vistāreṇa ruddhā bhūyaiḥ | mahāvarāho viṣṇuḥ | sa cotkṣiptapṛthvīkaḥ | amando rāgo yebhyaste'mandarāgāḥ | tathā utkṛṣṭā manojñāḥ surabhayaścampakāḥ śrīdrumāśca pippalāsteṣāmāvalistatra harayaḥ kapayastairākṛṣṭāni pannaganetrāṇi yeṣu | haryyamandarāgasve hetuḥ | pakṣe mandarākhyo'go'driḥ | tadotkṛṣṭopadhṛtā surabhiḥ śrīrlakṣmīrdrumaḥ pārijātaśca yaiḥ | mandareṇa hi surabhiprabhṛtīnyambhodheruddhṛtāni | surabhirdhenuḥ | iha tu prastāvātkāmadhenuḥ | yadviśvaprakāśaḥ-'surabhiścampake svarṇajātīphalavasantayoḥ | saṃdhau pale saurabheyyām' iti | tathā balerdaityasya harerviṣṇośca karairākṛṣṭaṃ bhrāmitaṃ pannago vāsukilakṣaṇaṃ netraṃ manthānamākarṣaṇarajjuryatra | kailāsakūṭā ivācarantaḥ | sthāṇuḥ sthirapadārthaḥ śivaśca | durgā vindhyavāsinī devī gaurī ca | durgaṃ āśrayo yeṣāmiti vā | tathā ākarṇyamānā gajānāṃ vadanacītkārā bṛṃhitāni yeṣu | kailāse ca | gajavadano herambaḥ | guhā pāṣāṇasaṃdhiḥ | guhaḥ kārtikeyaḥ ||
8.11.4
evamiti || mārgādīnāṃ laṅghanādikaṃ kurvan | adhvānamalaṃgāmī ityadhvanīnastaṃ cāruślokayugaṃ gāyantamadrākṣīt | apasaratsainyabhayānnivartamānaṃ mārgaṃ mṛgasamūho yebhyastāṃstathoktān | nīvāro'styeṣviti | saha haṃsaninadaiḥ | nado jalādhāraḥ | saha kareṇubhirgajaiḥ | ācchāditā diśo yaistānyācchāditadiśi | kharāṇi tīkṣṇāni | suṣṭhunīraṃ jalamagāśca taravo yeṣviti | pakṣe suṣṭhu nirgatarāgān | mānayanniti mānirupabhogārthaḥ pūjārthaśca | upabhoge yathā 'mānayiṣyanti siddhāḥ, sotkaṇṭhāni priyasahacarīsaṃbhramāliṅgitāni' ||
8.12
taveti || tava sambandhī suhṛnmitrajano bhuktalakṣmīphalaḥ kuṅkumena ā īṣallohitānāṃ vanitānāṃ janitātyartharāgāṇāṃ yoṣitāṃ manmathalīlaṃ janayati | 'vanitā janitātyartharāgayoṣiti' iti viśvaprakāśaḥ | tathā ahitānāṃ samūho mekhalābhuvi girimadhyabhuvi uṣitaḥ kumālaḥ kutsitasrak san vairaśyāgātsajjanatāyāḥ brahmacaryādiyogādyatitāyā barhipatravasanādisambandhādvanitāyāḥ śabaratvasya kuṃ bhūmikṣāṃ śrayati | sa ceti cakārāt suhṛdahitasamūhayoranyonyamayamaktipādasthitaviśepaṇābhyāṃ śabdaśleṣadvāreṇa sambandhaḥ | tadyathā, mekhalayā kaṭipaṭṭikayā bhūṣitaḥ suhṛt ahitasamūho'pi anubhuktaviddhavaḥ| atra prathamatṛtīyapādau viśeṣaṇagataśleṣeṇālaṃkṛtau dvitīyacaturtho tu sampūrṇaṣamakena |
8.13
tvatta iti || nṛpeti saṃbodhanam | kāntyā saundaryeṇa jitasmareti tadviśeṣaṇam | paśyetyābhimukhyakaraṇe | arīṇāṃ janastvadbhayena vaneṣu tirohitavān | jitasmaretyanena ‘smaro'pi kila tvayā jita iti tirohito'bhūt’ iti pratīyate smṛtigocara eva na tu dṛśyate ityanvarthāt | tathā eṣa pratyakṣavartī śākhāmṛgo vānaraścapalo lolaḥ | anenaiva vanavāsinā ripujanena girerupatyakāmadhobhūmikāṃ tyājito rohitavānarīṇāṃ markaṭīnāṃ smarati | vānarīṇāmiti ‘adhīgartha—’ iti sūtreṇa karmaṇi ṣaṣṭhī |
8.14
vedhā iti || vedanayā pīḍayā āśliṣṭaḥ sambaddhaḥ | gadena rogeṇa adharo vidhuraḥ | śūlaṃ rugviāśeṣo'sya | ata eva viṣādānvitaḥ | tasmād deva kenopamīyase tvamiti bāhyo'rthaḥ | tattvatastu vedānāṃ nayena matenāśliṣṭaḥ | gadā kaumodakī | athavā gado bhrātā so'dharo'nujo yasya | śūlamāyudham | viṣamattīti viṣādī nīlakaṇṭhatvāt |
rājā tviti || mṛṇālavalayānāmakṣasūtram, utkūjanasya brahmayajñodgāraḥ rājahaṃsānāṃ tāpatā upamānam | brahmayajño vedādhyayanam ||
so'pīti || kimiyaṃ sariddevasya na viditā, yāsau nāvā veḍayā taraṇayogyā | śabdāyamānakīcakavaṃśavallayā | sabhramarayā sabhṛṅgayā | sadṛśī | vaṃśavallyapi avāte vātābhāve raṇasya śabdasya yogyā na bhavati | saridapi sabhramaḥ sāvartoṃ rayo javo yasyā iti sabhramarayā |
8.18
sthitveti || gavākṣe sthitvā tayā āyatākṣyā dīrghadṛśā vārttāntaraṃ jñātumiha preṣito'ham | yasyā mugdhamanomṛgasya tvaṃ krīḍāgiriḥ | mṛgo hi girau manastvayi ramate |
8.19
nala iti || naiṣadha ityabhijananāntāmantraṇena kulīnatvollikhanam | mānasamudretyanena ca sabalānāmeva parājayo nāvalānām | māṃ prati tvaṃ nalākhyo'pi sannanalo vahnirukaṃṭhājanakatvena saṃtāpaka ityarthaḥ | na nalo'nala iti virodhaḥ | parihārastu prāgeva vyākhyātaḥ | na caiṣa bhavādṛśāṃ dharmo yasmādahamavalā tasmāttavāvalānāṃ durbalānāṃ mānasaṃ ceto grahītuṃ na yuktam | valavaditi kriyāviśeṣaṇaṃ haṭhādityarthe'vyayam |
8.20
nipatatīti || abalāḥ striyo'śaktāśca |
8.21
puṣkareti || prasannaṃ nirmalam | udāraṃ ramyam | satkānti tejasvi | śliṣṭaṃ sughaṭitasarvāvayavam | sukumāraṃ mṛdu | anekālaṃkārabhājanaṃ bahubhūṣaṇapātram | vayaḥśabdena tadādhārabhūtaṃ śarīramucyate | pakṣe prasannaṃ jhaṭityarthapratītikṛt | mahārthamudāram | aujjvalyaṃ kāntiḥ | masṛṇatvaṃ śleṣaḥ | ajaraṭhaṃ sukumāram | anuprāsopamādayo'laṃkārāḥ ||
8.22
tvaddeśeti || tava nāmāpi durlabhaṃ tato'sya sadṛśe samucite | 'nāmnā tvatsadṛśe' ityādyaḥ pāṭhaḥ | sa tu spaṣṭa eva |
8.23
tvaddeśāgateti || nīcairiti nibhṛtam | pracchannarāgatvāt |
evamiti || evaṃ adhvanamaṇḍalādiṣvīdṛśeṣu satsu prastāvapāṭhakaḥ papāṭha | pipāsāyā ākūtenābhiprāyeṇa taralitā tārā kanīnikā yaiḥ | śvāsānvitaśvāpadaiḥ | girisaritāṃ suraṅgāḥ saṃdhayastadaṅgaṇepu ||
8.24
vicitrā iti || anekavidhāḥ patrālīrvāhanaśreṇīrvilepanapatravallīśca dalayati | tathā mattakarikumbhāneva stanataṭīramandaṃ khedayati | prabandhena sātatyena prakṛṣṭabandhanena ca | karaṇaviśeṣeṇa | prayāṇārūḍhatvātkandarpabhāvācca | jaghanaṃ ca jaṅghe coruyugalaṃ ca prāṇyaṅgatvātsamāhāraḥ | tataḥ karmadhārayaḥ | tadākramankāmīva śramaḥ senāyā aṅgeṣu hastyaśvādiṣu prasarati |
8.25
kūjaditi || krauñcakūjanādīni viśeṣaṇāni rodhaso ramyatāhetutvātsainyaprayāṇaskhalanasādhanāni |
rājā tviti || kāyamānāni tṛṇamayagṛhāṇi | vaṃśānāṃ karīrāgāmaṅkurāḥ ||
8.26
saiṣeti || candrakī mayūraḥ | kacchāḥ kāśādicetrapradeśāḥ | svaḥsīmetyatra svarityavyayaṃ svargārtham |
8.27
mukteti || sikatāsyāstītyarthe ilac | madhukaradhvānasyotkaṇṭhājanakatvātpānthānāṃ muktāśrutvam | gītapriyatvādvariṇānāṃ rodho munīnāṃ ca devatrayīvedatrayīvācinyoṃkāre līnatvāt tatpratinidhau madhukaradhvāne bahumānaḥ | tathā ca 'trayīṃ tisro vṛttīstribhuvanamatho trīnapi surā-nakārādyairvarṇaistribhirabhidadhattīrṇavikṛti | turīyaṃ te dhāma dhvanibhiravarundhānamaṇubhiḥ samastaṃ vyastaṃ tvāṃ śaraṇada gṛṇātyomiti padam' |
8.28
mṛgeṣviti || maitrī muditā karuṇā iti tisro'pi cetaḥprasādinyo bhāvanāḥ| kauśeyakaupīnabhṛta iti niḥsaṅgatvoktyā pāpakāriṣūpekṣāpyabhihitā |
munayo'pīti || daraṃ ardhaṃ yaddhasitaṃ tena dantajyotsnā saivāmṛtaplavastena | daretyayamīṣadarthe ||
8.29
parvateti || rājan ! paśyata yūyamavalokayata | parvatavidārakaṃ pāvanaṃ narakasya durgaterjaitraṃ parābhaviṣṇu | ata eva bahumataṃ bahumānanīyam | gahanamagādham | payaḥ pāthaḥ | karmabhūtam | payoṣṇī vahati dhārayati | upamāne hariśabdatrayamindraviṣṇusiṃhārtham | tatkrameṇa viśiṣyate | tadyathā parvatabhedī girividārako yaḥ pavirvajraṃ taṃ trāyate dhārayati vajradharam | narakasya bhaumāsurasya jainnamabhibhāvukaṃ viṣṇum | mataṅgānmūniviśeṣādīpadūnā bahumataṅgā gajā mataṅgādutpannatvāt | tān hantītyac | kvibvvā | athavā bahumataṅgānhantīti siṃham |
8.30
mahāveti || ādivarāhāṅginiḥsṛtāyā amuṣyāḥ parataḥ parataḥ paramanyadaparaṃ kiṃ pavitraṃ na kimapītyarthaḥ |
avatīryeti || mantramārjanaṃ mantrasnānam | prāṇasaṃyamaḥ śvāsapraśvāsarodhane karanyāso'ṅganyāsaśca vidyate yatra tat saṃdhyāsūktam |
8.32
cakreti || cakravākadharam | viṣamavibhītakam | tathā kṛto madakalarājahaṃsānāṃ saṃcāro yena tathāvidham | payoṣṇītaṭaṃ yūyaṃ bhajata | munaya iti sambodhanam | hariharavirañcisā dṛśyaṃ viśeṣaṇatrayeṇa | tadā cakraṃ sudarśanaṃ dhārayati viṣṇuḥ viṣamāpyakṣīṣyasya trinetratvāddharaḥ | kṛto madakalarājahaṃsena kṛtvā sañcāro yena sa brahmā; haṃsavāhanatvāt |
8.33
ityabhidhāyeti || pulindaḍimbhairadhyāsitāsu kāsu phalavadbadarīṣu, na kevalaṃ phalavadbadarīṣu, tathā darīṣu| cakārādimantareṇāpi samuccayaḥ syādeva | tadyathā māghe daśamasarge,–sāvaśeṣapadamūktamupetā srastamālyavasanābharapopularraṇeṣu | gantumutthitamakāraṇataḥ sma dyotayanti madavibhramamāsām' | adhyāsitāsviti vyastameva | na ca phalantyo badaryo yāsviti darīviśeṣaṇam | 'nadyṛtaśca' iti kappratyayasya durnivāratvāt | bāhulakāśrayaṇātkappratyayābhāva iti tu na yuktam ||
8.34
vipineti|| sarasaṃ sajalam tathā ketakamakarandena vāsitaṃ viyannabhaḥ kakubhaśca diśo yena tathābhūtam| vipinapradeśam| athavā imaṃ purovartinaṃ grāmaṃ sara vraja| kīdṛśa grāmam| saṃketayati nivāsayati anukūlatvānnivāsaheturbhavatīti saṃketa kam| tadevānukūlyamāha-akaramiti| na vidyate karo rājagrāhyoṃ'śo yatra| parvatīyasvādakaram| āsanamāsitaṃ sadbhāvaḥ| davasyāsitādviganto viśliṣyantaḥ kakubhāstaravo yatra| yadi vā ‘ṣiñ bandhane’ āṅpūrvaṃśya āsayanamāsitam| ābandha ityarthaḥ| yadvā sitāḥ sambaddhāḥ| davena asitā asaṃbaddhā vayaḥ pakṣiṇo yatra| tathā yad vahat kaṃ payo yasyāṃ sā cāsau kuśca tayā bhātīti| iṇaḥ śatari yadvahadityarthaḥ|
taditi|| kiñcinnarāḥ kiñcitpaśvyādirūpamiśrāḥ kinnarāḥ ||
8.35
ajanīti || ghanāstaravo yasmin tasminvipine | taruṇīti sambodhanam |
prathamamiti || ābhijātyādīni ahaṃkārakṛtavaikalavyasya kāraṇāni | kule tvebhiranākule | anuguṇo'nurūpaḥ ||
8.36
sa eveti || eṣa niṣadheśvaro nalaḥ kusumacāpacakraṃ vinābhūto mūrtimān prasāditamaheśvaraḥ smaraḥ | etāvatā pūrvasmarādvyatirekoktiḥ | yataḥ pūrvaṃ kusumacāpacakraṃ dhatte | naca mūrtimān dagdhāṅgatvāt | tathā prakopitamaheśvaraḥ | yadā tu prasādhiteti pāṭhaḥ, tadā prasādhitā alaṅkṛtā mahānta īśvarāścāṇādinā yena tādṛg niṣadheśvaraḥ | smarastu sādhayituṃ vaśīkartuṃ prārabdho maheśvaraḥ śivo yena | kusumānyeva cāpacakraṃ dhanurmaṇḍalam |
deveti || tuhinācalasya himācalasya cakravartinā nṛpeṇa prābhṛtaṃ prahitametat | bhīmāyeti śeṣaḥ | mantrā gīyante'syāmiti mantragītiḥ ||
jāteti || jātayo nandayantīprabhṛtayaḥ | vardhamānānyasāritakāni pāṇikāḥ sāmāni ṛcaḥ kalādibhedā gītaviṣayā bharataśāstrādgamyāḥ| madhyamādayaḥ saptasvarāḥ ṣaḍjamadhyamagāndhārākhyayo grāmāḥ| bhāṣāḥ ṣaṭtriṃśat | kalā gītavādyādyā muhūrttabhedāśca | karaṇāni talapuṣpapuṭādīnyaṣṭottaraśatasaṃkhyāni ||
8.37
kālamiti || kalā gītavādyādyā muhūrtabhedāśca vidantyadhīyate vā kalāḥ kalavidaḥ | teṣāṃ samūhaḥ kālam | tadyathā | kālaśāstraviṣaye | bahulaṃ tanniṣṭhaṃ bhavati | tathedamapi samagrakalāpravīṇam | rasāḥ śṛṅgārādyāstiktādyāśca | samayarthe tu kālaśabde puṃstvaṃ syāt | yadā tu 'kāla iva kalābahulam' iti pāṭhaḥ | tadā kālaḥ kalābhirnimeṣonmeṣādyaṃśarūpābhirbahulo vyāptaḥ | idaṃ tu kalābhirgītanṛtyādibhirvyāptam | kālo'vasaraḥ ātmasamarpaṇāyāvasara iva preṣita iti bhāvaḥ |
8.38
labdheti || ardha candrasya ardhacandraḥ śaśikalā galāpahastanaṃ ca | tattu nindābhāse | tadyukta īśvaraḥ | kṛtaṃ kaṃsasya bhayaṃ yena tatpauruṣaṃ viṣṇoḥ | nindābhāse tu kṛtakaṃ kṛtrimam | sabhayaṃ bhavānvitam | vaiṣṇavato nābherjāto brahmā | nindābhāse tu abhijātaḥ kulīnaḥ paścānnañyogaḥ |
8.39
aruṇeti | anayāśiṣā pāṇigrahaṇaṃ sūcitam | aruṇamaṇiḥ padmarāgādiḥ | likhitānyakṣarāṇi yasmin | karakisalayaṃ svarugam | tathā maṇikiraṇairābharaṇaratnakāntibhiḥ kalitam | tathā likhitānyakṣarāṇi yena |
8.42
evamiti || karṇapūro'vataṃsaḥ karṇayoḥ pūraṇaṃ ca | mudritā aparastrīnāmno duṣkara praveśā kṛtā ||
tataśceti || naṣṭacaryā śiśukroḍāviśeṣaḥ | nidvāndhyetyādau pariṇāmaḥ, paripākastiryakprahāradānaṃ vā | niśāsu hi kapotāḥ pārāvatāḥ śaraṇaṃ nīḍamāgacchanti, ulūkāśca ghukā uḍḍīyante | upamāne tu 'nāradakṛtāṃ śivirapraśaṃsāmasūyantau kapotolūkarūpadhāriṇau surau sattvaṃ jijñāsamānau śivinṛpamāgatau' itthamāgamaḥ ||
tatra ceti || karpūrasya pārī śakalam ||
8.44
sakaleti || pañcamasya rāgasya dhvanijayati kathaṃbhūtaḥ | pañcamaḥ pañcānāṃ pūraṇo madanabāṇaḥ |
8.45
priyeti || atra pañcamasyetyākhyā | na tu pañcānāṃ pūraṇasyeti vyutpatyarthaḥ |
8.46
ayamiti || prathamaḥ pradhānabhūta ādyaḥ | dvitīyaḥ samāno dvayoḥ pūraṇaśca | sa kathaṃ pañcānāṃ ca pūraṇo'tha ca pañcama iti saṃjñā |
8.47
itīti || parabrahmālokanasamayasamullāsitasāndrānandamaya iva | rahasya hi tattvaṃ parabrahmāsvādasodaratvaṃ pūrvācāryairvyacāryata | sukhamaya iva nidrānimīlita ivetyubhayatrāpīvaśabdo yojyaḥ | athavā sukhamayaḥ sannidrānimīlita ivetīvaśabdo bhinnakrame |
8.48
vardhamāneti || vardhamāno vardhiṣṇuḥ | na tu hīyamānaḥ | ullasan rāgo'nurāgo yasyām | suṣṭhu śobhanā kṣatriyākhyā yasyāḥ | pāṇiḥ karaḥ || pakṣe vardhamāne tālaviśeṣe ullasan rāgaḥ śrīrāgādiryatra | jātayo nandayantīprabhṛtayaḥ | pāṇayaḥ samapāṇyādayaḥ |
8.49
sāpīti || kalā vijñānakauśalam | alaṅkāra ābharaṇam | 'svaraḥ śabdaḥ | ālāpo mithobhāṣaṇam | gītipakṣe 'patākenāvakṛṣṭiśca viralāṅgulinā ca yā | āvāpa iti vijñeyā kalāvidbhistu sā kalā' ityāvāpādayaḥ sapta kalāḥ | alaṃkārā upamārūpakādayaḥ | svarāḥ ṣaḍjādayaḥ sapta | ālāpa ālaptiḥ | paraṃ kiṃ nu damayantī asādhāraṇā ananyaviṣayatvādekāśrayā | gītistu sādhāraṇā jātisādhāraṇā ceti |
8.50
saṅgīteti || tvayyautsukyaṃ tvadautsukyaṃ tasmāddhetoḥ | samyag gītaṃ 'khyāti rasyāḥ | iti sarvatra tvadutkā gīyata iti bhāvaḥ | tathā tvāṃ smarantī saha mūrcchanayā vartate iti samohā || gītistu saṅgataṃ gītaṃ svaraguṇadūṣaṇagrāmaśrutiyatimūrcchanālakṣaṇaṃ yasyām | tathā 'svaraḥ santarjito yatra rāgavaṃ pratipadyate | mūrcchanāmiti tāṃ prāhurmuunayo grāmasambhavām' | sā caikaviṃśatividhā | yaduktam-'saptaṃ svarāstrayo grāmā mūrcchanāstvekaviṃśatiḥ' iti yathoktayā saha samūrcchanā| ityetāvatā damayantīgītyoḥ sādṛśyamuktam | adhunā tu bhedaṃ nirūpayati—kiṃtviti || layastatparatā | drutamadhyavilambitalakṣaṇaśca |
8.51
śuṣketi || śuṣkamavakakṛṣṭamaṅgamavayavo yasyāḥ| ku īṣat kalo'syāmiti (gaurāditvāt ṅīṣi) kākaliḥ niṣādasaṃjñaḥ svaro yasyāḥ| vaisāhṛśyapakṣe śuṣkamanāīm | kākalī śleṣmavaiguṇyād dvidhābhūtaḥ svaraḥ |
8.52
gīteriti || ṣaḍjamadhyama gāndhārākhyo grāmāḥ| gāndhārasya svargavipayattvād dvāveveti dvitrāḥ | grāmaḥ kheṭakaṃ ca | kūṭatānāḥ pañcatriṃśat | tairghanā| damayantī tu na kapaṭavistārabahulā |
jvaritetyādi || laṅghanamudgrāhitādadhikoccāraṇam | pakṣe laṅghanaṃ śoṣaṇam | anaśanamiti yāvat | prayoge uccāraṇe prakāśitā mūrcchanā uttaramandrādikā yasyām | pakṣe prakṛṣṭā yogāḥ kvāthādayaḥ | mūrcchanā mohaḥ | kampro'ṅgakṛtaṃ svarakṛtaṃ ca calanam | unmatteti | bhairavīprabhṛtayaḥ ṣaṭtriṃśadbhāṣā | tālaścañcatpuṭādiḥ | unmattā tu bahu bhāṣate tālikāśca datte | veśyeveti | rāgaḥ śrīrāgādiḥ | tayā bahulaṣṭhakanāmā rāgo yasyām | veśyā tu bahusu rāgo'syā iti bahvāsaktiḥ | prabhūtaṭhakkaragāminī ca | ṭhakśabdopalakṣitā krīḍayā karāhatiḥ ṭhakkarā | gameḥ prāpyarthāḍḍaḥ| aṭavīti || kakubho dhvaniviśeṣaḥ | niṣādaḥ svaraviśeṣaḥ | sthānakaṃ mandramadhyamatāralakṣaṇam | aṭavīpakṣe kakubho'rjunavṛkṣaḥ | niṣādāḥ śabarāḥ | sthānakānyālavālāḥ śivirasaṃniveśaśca | evaṃ jvaritādyupamānapratipāditadoṣā gītiḥ kathaṃkāramiva damayantīsamā ||
8.53
vedeti || padakramaḥ padanyāsaḥ | purāṇaṃ jīrṇaṃ vapuryeṣām | tathā mantrapradhānabrāhmaṇānāṃ purodhaḥprabhṛtīnāṃ ca śikṣayopadeśenoddyotitā | vedavidyā tu padakramābhyāmabhidhīyate | purāṇānāṃ mārkaṇḍeyādīnām | aṅgānāṃ śikṣākalpādīnām | mantrabrāhmaṇasya granthaviśeṣasya śikṣayābhyāsena bhūṣyate | antaḥpure hi vṛddhā evādhikriyante | .yaduktam-'āśītikāśca puruṣāḥ pañcāśatkāśca yoṣitaḥ | budhyeyurannavarodhānāṃ śaucamāgārikāśca ye' |
kiṃnviyamiti | iyaṃ damayantī ekamārgā | vedavidyā tu dṛṣṭaśatapathākhyagranthā | bhūyiṣṭhaṃ bhūtā atikrāntā, bhūtabhūyiṣṭhā | āhitāgnyāditvāt | niśīthe tamo'tiśayānmānuṣādarśanam | surāṇāṃ samūhe ca svabhāvāt ||
8.55
tatreti || droṇyāṃ drumāsteṣāmantarālaṃ droṇīdrumāntarālam | madhye nimnaḥ prāntayośconnatastarūrājivirājito nausadṛśaḥ parvatādibhūbhāgo droṇī| yadāha mukuṭatāḍitakanāṭake bāṇaḥ—‘āśāḥ proṣitadiggajā iva guhāḥ pradhvastasiṃhā iva, droṇyaḥ kṛttamahādrumā iva bhuvaḥ protkhātaśailā iva | bibhrāṇāḥ kṣayakālariktasakalatrailokyakaṣṭāṃ daśāṃ, jātāḥ kṣīṇamahārthāḥ kurupaterdevasya śūnyāḥ sabhāḥ' || yayā praṇālikayā kāla iyāniti jñāyate, sā kālapraṇālikā tāmramayaghaṭikā| athavā prakṛṣṭā nāḍikaiva ḍalayoraikye praṇālikā | nāḍikā kālaviśeṣaḥ | tathā ca 'ahorātraṃ ca vidvadbhiḥ kathyate ṣaṣṭināḍikam' | yathā ca-'snātvā tiṣṭhati kuntaleśvarasutā vāro'ṅgarājasvasu-dyūte rātririyaṃ jitā kamalayā devī prasādyādya ca | ityantaḥpurasundarīḥ prati mayā vijñāya vijñāpite, devenāpratipattimūḍhamanasā dvitrāḥ sthitaṃ nāḍikāḥ|' anyadapi praṇālikayā jalapaddhatyā paricchidyate | tārāṇāṃ muktāḥ, timirapaṭalasya nīlavitānapaṭa upamā ||
8.57
sāleti || alīnāṃ samūha ālaṃ tadeva pratyāyakatvātpaṭahastena saha | madavidhuragaje bhṛṅgāḥ samīpībhavanti | tena ca matto jñāyata iti bhāvaḥ | tathā anālānaṃ vanyatvānnirgalastambham | tathātīvonnatamuccam | tathā nāsti unnatā preraṇāsyeti svacchandacaramityarthaḥ | yadvā anunnetyāmantraṇam | tamiti gajaviśeṣaṇam | dantavantaṃ danturam | adantaṃ tṛṇādikamadantaṃ | agajaṃ girirja gajaṃ paśyeti sambandhaḥ | athavā sālāṃstasūnadantam | tathā akamakutsitam | sarvalakṣaṇaparipūrṇam | tacca 'uccaiḥkumbhaḥ-' ityādinā vakṣyati | atra 'kim' kṣepe | śeṣaṃ pūrvavat |
8.59
śrūyata iti || sāmastobharasaniṣyandāditi | sāmani stobha āsaktistasmādaṅgasasya svedasya niṣyandaḥ srāvastata ityarthaḥ | stokarasapāṭhe tu rasa āsaktiḥ | niṣyandaḥ svedaḥ ||
8.60
taditi || uccaiḥkumbha ityādyabhidhāya tenaiva kariṇā hṛtahṛdayo mṛgamithunavilāsādibhiḥ pulakādyupeta īdṛśaṃ vindhyamatikramya ‘deva, vīkṣyatām iha vindhyaskandhe idamidamiti vanapradeśāndarśayataḥ puṣkarākṣasya vakroktīrbhāvayannatikrāntaśikharaparamparaḥ sahyamayāt | kelaye kilatīti kelikilaḥ (‘igupadha’ iti kaḥ) krīḍāpātram | kelikilānāṃ kekānukārapravṛttānāṃ ca kekāravairvinodyamānaḥ| saha mayā śriyā samaṃ saśrīkam | asamaṃ viṣamam | na samo'syeti kṛtvā utkṛṣṭaṃ vā | nimnagā nadīkṣāyata iti kaḥ | tathā animramuccaṃ gātraṃ mūrtiryasya | grāvabhirdṛṣadbhirviṣamam | agre avaviṣamaṃ samam | aveti nañarthe | śvāpadaṃ hiṃsrapaśuḥ | aśvānāmapadamabhūmim | samanirjhalo hi deśo'śvīyaḥ | ayaṃ ca grāvaviṣayo nimnagādhāraśca | saha pādapairvṛkṣaiḥ | tathā apādān gūḍhapadaḥ pātītyapādapam | śūnye hi sarpādiprācuryam | athavā ativaiṣamyātsaṃcaratāṃ padān na pātītyapādapam | iha viṣeti || viṣamaṃ viṣaṃ yeṣu pannagakuleṣu | droṇīgahaneṣu tu viṣamā viṣāṇino dantinaḥ śṛṅgiṇo vā śambarādayo yatra | iha śareti || śareṇa muñjena asanena bījakavṛkṣeṇa ca karambāṇi śabalāni | pulindavṛndaṃ tu śarāsanaṃ dhanuḥ kare yasya | tathā bāṇāḥ santyasyeti bāṇi saśaram | iha veti || bahu sukhaṃ yeṣāṃ tāni bahusukhāni | sthalaṃ tu bahu vipulam | tathā suṣṭhu khānirākaro yatra | bahuśabda vaipulye'pi | iha sumeti || suṣṭhu madhurāṇi vanaṃ tu suṣṭhu madhu yatra tatsumadhu | tathā raṇantyavaśyaṃ rāṇi | sacidvadrā hiṃ vaṃśā vāyuvaśādraṇantīti | ihāmaviti || āmoditāḥ surabhitā viśvāḥ sarvāḥ kakubho diśo yaiḥ | tīraṃ tu āmo ditā harṣitā vayaḥ pakṣiṇaḥ śvākāḥ śūnaḥsaṃjñā vṛkāḥ kumbhinaśca gajā yatra | āmodo harṣe'pi | yadviśvaprakāśaḥ- 'āmodo gandhaharṣayoḥ |' yadā tu viśvā śuṇṭhī kumbhī ca vallīviśeṣaḥ | tadā bahuvrīhau 'śeṣāt' - iti kabdurvāraḥ | sāhacaryavṛtteḥśunaḥ | saṃjñāpratikṛtyoḥ kan | iha seti || satī śobhanā prabhā kāntistayā bandhyāni rahitānyaraṇyāni munimaṇḍalaṃ tu satprabhāvam' | tathā dhyānamasyāstīti dhyāni ||
8.63
yatra neti || deśaśmaśānayoḥ samatāyāmaratijanakatvaṃ hetuḥ |
8.65
sakhe iti || brahmāṇḍameva śuktisaṃpuṭaḥ| sā ca tanmadhye muktāphalagulikā sādhumuktāphalam | gulikākāratvāt | etāvatā sthūlavṛttatvam ||
8.66
iheti | na karādrājadeyāṃśādbhayaṃ yasyāṃ sā'karabhayā | bhuvā tu na karabhā yasyāmiti karabharahitayā tathā bahvī dayā yasyāṃ sā bahudayā | tyāgināṃ janatayā tu bahu dadātīti bahudā tayā bahudayā | janānāṃ samūho janatā | ‘grāmajana-’ iti samūhe tal | samṛddho nayo yasyāṃ sā samṛddhanayā | kumbhikayā tu samṛt mṛttikopetaṃ dhanaṃ yasyāṃ tayā samṛddhanayā ||
iheti || saha makarandena vanāni | rājanyacakraṃ tu samaḥ karo rājāṃśo yasya | tathā dānamasyāstīti dāni | iha veti || bahūni dhāmāni gṛhāṇi yeṣu | hṛdayaṃ ca bahudhā anekadhā māno'syāstīti māni | iha seti || saha ārambhairupakramaiḥ kulāni | prekṣaṇakaṃ tu sāramutkṛṣṭam | tathā bhāṇo rūpakaviśeṣaḥ so'syāstīti bhāṇi | yadāha dhanikaḥ—‘bhāṇastu dhūrtacaritaṃ kṛtaṃ svena pareṇa vā | ‘yatropavarṇayedeko nipuṇaḥ paṇḍito viṭaḥ’ | iha veti || bahvī kṛpā yeṣu tāni | balaṃ ca bahu | tathā kṛpāṇaḥ khaḍgo'syāstīti | iha meti || mahānto viprā yeṣu | goṣṭhaṃ tu mahānto'vayavo meṇḍhāste eva prāṇino balavanto yatra ||
iyaṃ ceti || pūrvasyāmuttarasyāṃ cāphalgu sāramutkṛṣṭaṃ nīraṃ yasyām | tathā śivā kalyāṇī | tathā yūpairyajñakīlairyuktā | gaganavīthī tu pūrvā uttarāḥ phalgunyo rāśayo meṣādyā vāyuḥ pavanastairupadrukcopayogīkṛtā ||
8.67
āruhyeti || śikharī giriḥ | kūṭā avakarotkarāḥ prekṣāyāmavalokane āveśa āgrahaḥ| pāmarāḥ prākṛtajanāḥ |
8.69
utkampāditi || bhraṣṭāṃśukatvaṃ sveditvaṃ ca stanamaṇḍalasya nirāvaraṇatvena nṛpapratibimbasya saṃkrāntau hetuḥ| prākāmyaṃ mahāsiddhiviśeṣaḥ| prākāmyena rūpāṇi prākāmyarūpāni| kṛtāni bahūni prākāmyarūpāni yen |
aho nviti || tathāvidhamudāraṃ hārakuṇḍalādirūpaṃ nepathyam ||
8.70
mālyamiti || haridrā taṇḍulacūrṇam | piṣṭātakaṃ vilepanam |
kandaliteti || śākavāṭikāḥ| suhastiteti || hastaḥ kandalodbhedaḥ saṃjāto'syeti | tārakāditvāditac | hastikarṇaḥ punarnavā ca vallībhedau | vāstūkena śākaviśeṣeṇa vastubhūtaṃ gaṇanāīṃ bhūtaṃ yāsu | rājikānāṃ rājasarṣapāṇāṃ rājyā rājitā ||
8.71
etā iti || vicitrapatriṇo vividhapakṣiṇaḥ |
8.76
smareti || taṭayantviti || taṭaṃ laghūyīkṛtya | sasmayāḥ sagarvāḥ santo bhavanto vanamālāṃ mā sma bhāṅktuḥ | anyatsakalaṃ bhaṅganiṣedhakāraṇam | āsate iti bahuvacanāntam |
evamiti || vandvārvityatra vadiḥ stutyarthaḥ ||
8.79
satkāñcyeti || āsuktaṃ yojitam |
8.80
iti viṣamapadaprakāśametaṃ damajantyāṃ tanute sma caṇḍapālaḥ| śiśumatilatikāvikāsacaitraṃ caturamatisphuṭabhitticārucitram |
Linked texts (1)
- Nalacampū — Trivikramabhaṭṭa, Sanskrit