The Deeds of King Vikramāṅka 11

11

anvayaḥ ibhānanasya aśeṣavinnapratiṣedhadakṣamantrākṣatānām iva karaśīkarāṇā diṅmukheṣu vikṣepalīlā vaḥ prītiṃ karotu .
vyākhyā ibhasya gajasyā''nanaṃ mukhamivā''nanaṃ mukhaṃ yasya tasya gaṇeśasyā'śeṣāścate vidhnāḥ pratyūhāḥ ‘vidhnoṃ'tarāyaḥ pratyūhaḥ' ityamaraḥ . teṣāṃ pratiṣedhe nivāraṇe dakṣāṇāṃ samarthānāṃ mantrākṣatānāmivā'bhimantritākṣatānāmiva, karaśīkarāṇāṃ vāmayūnāṃ śuṇḍotkṣiptāmbukaṇānāṃ ‘śīkaro'mbukaṇāḥ smṛtāḥ' . vamathuḥ karaśīkaraḥ .
anvayaḥ śravaṇāmṛtasya anabhravṛṣṭiḥ sarasvatīvibhramajanmabhūmiḥ padānāṃ saubhāggralābhapratibhūḥ vaidarbharītiḥ kṛtanāma udeti .
vyākhyā
śravaṇasya karṇasya yadamṛtamānandadādhivastu tasya śravaṇāmṛtasya karṇa-pīyūṣasyā'bhrāṇāṃ meghānāṃ ‘abhraṃ megho vārivāhastanayitnurbalāhakaḥ' ityamaraḥ .. vṛṣṭivarṣaṇamabhravṛṣṭirnābhravṛṣṭiranabhravṛṣṭimeṃdhamantaraiva varṣaṇarūpā sarasvatyā vāgdevatāyā vibhramasya vilāsasya janmabhūmirutpatisthānaṃ 'strīṇāṃ vilāsa vivvokavibhramālalitaṃ tathā' ityamaraḥ . padānāṃ śabdānāṃ saubhāgyalābhasya saundaryaprāpteḥ pratibhūḥ pratilagnikā vaidarbharītiḥ gauḍīpāñcālīvaidabhīti rītitraya ekatamā 'mādhurya vyañjakairvarṇa racanā lalitātmikā . avṛttiralpavṛttirvā vaidabhīrītirucyate . kṛtināṃ viśiṣṭakāvyaracanākuśalānāṃ puṇyavatāṃ kavīnāmudeti prādubharvati . kevala bhāgyavantaḥ kuśalāśca tathāvidhālaukika-guṇaviśiṣṭa-vaidarbharītī kāvya racayita prabhavantīti bhāvaḥ . vaidarbharītau śravaṇāmṛtānabhravṛṣṭervāṇīvilāsajanmabhūmeḥ
saubhāgyalābhapratibhūtvasya cā''ropādrūpakālaṅkāraḥ .. ‘tadrūpakamabhedo ya upamānopameyayoḥ .
bhāṣā vaidabharīti kā āvirbhāva utkṛṣṭa aura acche kāvya kī racanā karane meṃ kuśala, puṇyātmā kaviyoṃ meṃ hī hotā hai. arthāt vaidabharīti meṃ racanā hara eka kavi nahīṃ kara sakatā . yaha vaidabharīti śravaṇendriya ko ānanda denevāle amṛna kī binā megha kī bapa hai, vāṇī ke vilāsa kā janma sthāna hai aura padoṃ ko yathocita sthāna prāpta hokara unake saundaryavṛddhi kī jāmina hai.
vyākhyā
sarasvatī vāgadhiṣṭhātṛdevatā pañcamanādasya pañcamasvarasya pikasya vā ‘pikā gāyanti pañcamam' mitrāṇi samānāni citrāṇā rasālaṅkārādinā camatkāriṇīnāmuktīnāṃ kāvyānāṃ sandarbhā: samūhā: samyagviracanāni vā vibhūṣaṇānyalaṅkaraṇāni yeṣāṃ teṣu yeṣāṃ kavīnāṃ vadaneṣu mukheṣu nityaṃ nirantaraṃ vīṇāṃ kacchapīṃ vādayantīva sārayantīvā''bhāti cakāsti te kavīśavarā jayanti savatkarṣeṇa vartante . kavivadane sarasvatyā vīṇāvādanasyotprekṣaṇātkriyāsvarūpadharmītprekṣā . abhedasambandhātiriktasambandhena vīṇāvādanasya kavivadane sambhāvyamānatvāt .
২ামা
ve kavīśvara dhanya haiṃ, jinake koyala ke śabda ke samāna karṇandriya ko sukha dene vālī, rasa alaṅkāra ādi se yukta, camatkāra paidā karane vālī uktiyoṃ se athavā kavitā samūhoṃ se vibhūṣita mukhoṃ meṃ, sarasvatī apanī kacchapī bīna bajātī sī sadaiva śobhita hotī hai .
sāhityapāthonidhimanthanotthaṃ kaṇamṛtaṃ rakṣata he kavīndrāḥ . yadasya daityā iva lueṭhanāya kāvyārthacaurāḥ praguṇībhavanti ..11..