Meghaduta 1: pūrvameghaḥ
Vulgate (Mallinātha's text) 1
- Language
- Sanskrit
Contents
pūrvameghaḥ
1.1
kaścit kāntāvirahaguruṇā svādhikārāt pramattaḥ $
śāpenāstaṃgamitamahimā varṣabhogyeṇa bhartuḥ &
yakṣaś cakre janakatanayāsnānapuṇyodakeṣu %
snigdhacchāyātaruṣu vasatiṃ rāmagiryāśrameṣu
1.2
tasminn adrau katicid abalāviprayuktaḥ sa kāmī $
nītvā māsān kanakavalayabhraṃśariktaprakoṣṭhaḥ &
āṣāḍhasya prathamadivase megham āśliṣṭasānuṃ %
vaprakrīḍāpariṇatagajaprekṣaṇīyaṃ dadarśa
1.3
tasya sthitvā katham api puraḥ kautukādhānahetor $
antarbāṣpaś ciram anucaro rājarājasya dadhyau &
meghāloke bhavati sukhino 'py anyathāvṛtti cetaḥ %
kaṇṭhāśleṣapraṇayini jane kiṃ punar dūrasaṃsthe
1.4
pratyāsanne nabhasi dayitājīvitālambanārthī $
jīmūtena svakuśalamayīṃ hārayiṣyan pravṛttim &
sa pratyagraiḥ kuṭajakusumaiḥ kalpitārghāya tasmai %
prītaḥ prītipramukhavacanaṃ svāgataṃ vyājahāra
1.5
dhūmajyotiḥsalilamarutāṃ saṃnipātaḥ kva meghaḥ $
sandeśārthāḥ kva paṭukaraṇaiḥ prāṇibhiḥ prāpaṇīyāḥ &
ity autsukyād aparigaṇayan guhyakas taṃ yayāce %
kāmārtā hi prakṛtikṛpaṇāś cetanācetaeṣu
1.6
jātaṃ vaṃśe bhuvanavidite puṣkarāvartakānāṃ $
jānāmi tvāṃ prakṛtipuruṣaṃ kāmarūpaṃ maghonaḥ &
tenārthitvaṃ tvayi vidhivaśād dūrabandhur gato 'haṃ %
yācñā moghā varam adhiguṇe nādhame labdhakāmā
1.7
saṃtaptānāṃ tvamasi śaraṇaṃ tat payoda priyāyāḥ $
saṃdeśaṃ me hara dhanapatikrodhaviśleṣitasya &
gantavyā te vasatir alakā nāma yakṣeśvarāṇāṃ %
bāhyodyānasthitaharaśiraścandrikādhautaharmyā
1.8
tvām ārūḍhaṃ pavanapadavīm udgṛhītālakāntāḥ $
prekṣiṣyante pathikavanitāḥ pratyayād āśvasantyaḥ &
kaḥ saṃnaddhe virahavidhurāṃ tvayy upekṣeta jāyāṃ %
na syād anyo 'py aham iva jano yaḥ parādhīnavṛttiḥ
1.9
tvāṃ cāvaśyaṃ divasagaṇanātatparām ekapatnīm $
avyāpannām avihatagatir drakṣyasi bhrātṛjāyām &
āśābandhaḥ kusumasadṛśaṃ prāyaśo hy aṅganānāṃ %
sadyaḥ pāti praṇayi hṛdayaṃ viprayoge ruṇaddhi
1.10
mandaṃ mandaṃ nudati pavanaś cānukūlo yathā tvāṃ $
vāmaś cāyaṃ nadati madhuraṃ cātakas te sagandhaḥ &
garbhādhānakṣaṇaparicayān nūnam ābaddhamālāḥ %
seviṣyante nayanasubhagaṃ khe bhavantaṃ balākāḥ
1.11
kartuṃ yac ca prabhavati mahīm ucchilīndhrām avandhyāṃ $
tac chrutvā te śravaṇasubhagaṃ garjitaṃ mānasotkāḥ &
ā kailāsād bisakisalayacchedapātheyavantaḥ %
saṃpatsyante nabhasi bhavato rājahaṃsāḥ sahāyāḥ
1.12
āpṛcchasva priyasakham amuṃ tuṅgam āliṅgya śailaṃ $
vandyaiḥ puṃsāṃ raghupatipadair aṅkitaṃ mekhalāsu &
kāle kāle bhavati bhavato yasya saṃyogam etya %
snehavyaktiś ciravirahajaṃ muñcato bāṣpamuṣṇam
1.13
margaṃ tāvac chṛṇu kathayatas tvatprayāṇānurūpaṃ $
saṃdeśaṃ me tadanu jalada śroṣyasi śrotrapeyam &
khinnaḥ khinnaḥ śihariṣu padaṃ nyasya gantāsi yatra %
kṣīṇaḥ kṣīṇaḥ parilaghu payaḥ srotasāṃ copabhujya
1.14
adreḥ śṛṅgaṃ harati pavanaḥ kiṃ svid ity unmukhībhir $
dṛṣṭotsāhaś cakitacakitaṃ mugdhasiddhāṅganābhiḥ &
sthānād asmāt sarasaniculād utpatodaṅmukhaḥ khaṃ %
diṅnāgānāṃ pathi pariharan sthūlahastāvalepān
1.15
ratnacchāyāvyatikara iva prekṣyametatpurastād $
valmīkāgrāt prabhavati dhanuḥkhaṇḍam ākhaṇḍalasya &
yena śyāmaṃ vapur atitarāṃ kāntim āpatsyate te %
barheṇeva sphuritarucinā gopaveṣasya viṣṇoḥ
1.16
tvayy āyantaṃ kṛṣiphalam iti bhrūvikārān abhijñaiḥ $
prītisnigdhairjanapadavadhūlocanaiḥ pīyamānaḥ &
sadyaḥsīrotkaṣaṇasurabhi kṣetram āruhya mālaṃ %
kiṃcit paścād vraja laghugatir bhūya evottareṇa
1.17
tvām āsārapraśamitavanopaplavaṃ sādhu mūrdhnā $
vakṣyaty adhvaśramaparigataṃ sānumān āmrakūṭaḥ &
na kṣudro 'pi prathamasukṛtāpekṣayā saṃśrayāya %
prāpte mitre bhavati vimukhaḥ kiṃ punar yas tatthoccaiḥ
1.18
channopāntaḥ pariṇataphaladyotibhiḥ kānanāmrais $
tvayy ārūḍhe śikharam acalaḥ snigdhaveṇīsavarṇe &
nūnaṃ yāsyaty amaramithunaprekṣaṇīyām avasthāṃ %
madhye śyāmaḥ stana iva bhuvaḥ śeṣavistārapāṇḍuḥ
1.19
sthitvā tasmin vanacaravadhūbhuktakuñje muhūrtaṃ $
toyotsargadrutataragatis tatparaṃ vartma tīrṇaḥ &
revāṃ drakṣyasy upalaviṣame vindhyapāde viśīrṇāṃ %
bhakticchedair iva viracitāṃ bhūtim aṅge gajasya
1.19.p1
{adhvaklāntaṃ pratimukhagataṃ sānumānāmrakūṭas $
tuṅgena tvāṃ jalada śirasā vakṣyati ślāghamānaḥ &
āsāreṇa tvam api śamayes tasya naidāgham agniṃ %
sadbhāvārdraḥ phalati na cireṇopakāro mahatsu // 1.19a} //
1.20
tasyās tiktair vanagajamadair vāsitaṃ vāntavṛṣṭir $
jambūkuñjapratihatarayaṃ toyam ādāya gaccheḥ &
antaḥsāraṃ ghana tulayituṃ nānilaḥ śakṣyati tvāṃ %
riktaḥ sarvo bhavati hi laghuḥ pūrṇatā gauravāya
1.21
nīpaṃ dṛṣṭvā haritakapiśaṃ kesarair ardharūḍhair $
āvirbhūtaprathamamukulāḥ kandalīś cānukaccham &
jagdhvāraṇyeṣv adhikasurabhiṃ gandham āghrāya corvyāḥ %
sāraṅgās te jalalavamucaḥ sūcayiṣyanti mārgam
1.22
ambhobindugrahaṇacaturāṃś cātakān vīkṣamāṇāḥ $
śreṇībhūtāḥ parigaṇanayā nirdiśanto balākāḥ &
tvām āsādya stanitasamaye mānayiṣyanti siddhāḥ %
sotkampāni priyasahacarīsaṃbhramāliṅgitāni
1.23
utpaśyāmi drutamapi sakhe matpriyārthaṃ yiyāsoḥ $
kālakṣepaṃ kakubhasurabhau parvate parvete te &
śuklāpāṅgaiḥ sajalanayanaiḥ svāgatīkṛtya kekāḥ %
pratudyātaḥ katham api bhavān gantum āśu vyavasyet
1.24
pāṇḍucchāyopavanavṛtayaḥ ketakaiḥ sūcibhinnair $
nīḍārambhair gṛhabalibhujām ākulagrāmacaityāḥ &
tvayy āsanne pariṇataphalaśyāmajambūvanāntāḥ %
saṃpatsyante katipayadinasthāyihaṃsā daśārṇāḥ
1.25
teṣāṃ dikṣu prathitavidiśālakṣaṇāṃ rājadhānīṃ $
gatvā sadyaḥ phalam avikalaṃ kāmukatvasya labdhā &
tīropāntastanitasubhagaṃ pāsyasi svādu yasmāt %
sabhrūbhaṅgaṃ mukham iva payo vetravatyāś calormi
1.26
nīcairākhyaṃ girim adhivases tatra viśrāmahetos $
tvatsamparkāt pulakitam iva prauḍhapuṣpaiḥ kadambaiḥ &
yaḥ puṇyastrīratiparimalodgāribhir nāgarāṇām %
uddāmāni prathayati śilāveśmabhir yauvanāni
1.27
viśrāntaḥ san vraja vananadītīrajānāṃ niṣiñcann $
udyānānāṃ navajalakaṇair yūthikājālkāni &
gaṇḍasvedāpanayanarujāklāntakarṇotpalānāṃ %
chāyādānāt kṣaṇaparicitaḥ puṣpalāvīmukhānām
1.28
vakraḥ panthā yadapi bhavataḥ prasthitasyottarāśāṃ $
saudhotsaṅgapraṇayavimukho mā sma bhūr ujjayinyāḥ &
vidyuddāmasphuritacakritais tatra paurāṅganānāṃ %
lolāpāṅgair yadi na ramase locanair vañcito 'si
1.29
vīcikṣobhastanitavihagaśreṇikāñcīguṇāyāḥ $
saṃsarpantyāḥ skhalitasubhagaṃ darśitāvartanābhaḥ &
nirvindhyāyāḥ pathi bhava rasābhyantaraḥ saṃnipatya %
strīṇām ādyaṃ praṇayavacanaṃ vibhramo hi priyeṣu
1.30
veṇībhūtapratanusalilā tām atītasya sindhuḥ $
pāṇḍucchāyā taṭaruhatarubhraṃśibhirjīrṇaparṇaiḥ &
saubhāgyaṃ te subhaga virahāvasthayā vyañjayantī %
kārśyaṃ yena tyajati vidhinā sa tvayaivopapādyaḥ
1.31
prāpyāvantīn udayanakathākovidagrāmavṛddhān $
pūrvoddiṣṭām upasara purīṃ śrīviśālāṃ viśālām &
svalpībhūte sucaritaphale svargiṇāṃ gāṃ gatānāṃ %
śeṣaiḥ puṇyair hṛtam iva divaḥ kāntimat khaṇḍam ekam
1.32
dīrghīkurvan paṭu madakalaṃ kūjitaṃ sārasānāṃ $
pratyūṣeṣu sphuṭitakamalāmodamaitrīkaṣāyaḥ &
yatra strīṇāṃ harati surataglānim aṅgānukūlaḥ %
śiprāvātaḥ priyatama iva prārthanācāṭukāraḥ
1.33
hārāṃs tārāṃs taralaguṭikān koṭiśaḥ śaṅkaśuktīḥ $
śaṣpaśyāmān marakatamaṇīn unmayūkhaprarohān &
dṛṣṭvā yasyāṃ vipaṇiracitān vidrumāṇāṃ ca bhaṅgān %
saṃlakṣyante salilanidhayas toyamātrāvaśeṣāḥ
1.34
pradyotasya priyaduhitaraṃ vatsarājo 'tra jahre $
haimaṃ tāladrumavanam abhūd atra tasyaiva rājñaḥ &
atrodbhrāntaḥ kila nalagiriḥ stambham utpāṭya darpād %
ity āgantūn ramayati jano yatra bandhūn abhijñaḥ
1.35
jālodgīrṇair upacitavapuḥ keśasaṃskāradhūpair $
bandhuprītyā bhavanaśikhjibhir dattanṛtyopahāraḥ &
harmyeṣv asyāḥ kusumasurabhiṣv adhavakhedaṃ nayethā %
lakṣmīṃ paśyaṃl lalitavanitāpādarāgāṅkiteṣu
1.36
bhartuḥ kaṇṭhacchavir iti gaṇaiḥ sādaraṃ vīkṣyamāṇaḥ $
puṇyaṃ yāyās tribhuvanaguror dhāma caṇḍīśvarasya &
dhūtodyānaṃ kuvalayarajogandhibhir gandhavatyās %
toyakrīḍāniratayuvatisnānatiktair marudbhiḥ
1.37
apy anyasmiñ jaladhara mahākālam āsādya kāle $
sthātavyaṃ te nayanaviṣayaṃ yāvad atyeti bhānuḥ &
kurvan sandhyāvalipaṭahatāṃ śūlinaḥ ślāghanīyām %
āmandrāṇāṃ phalam avikalaṃ lapsyase garjitānām
1.38
pādanyāsaiḥ kvaṇitaraśanās tatra līlāvadhūtai $
ratnacchāyākhacitavalibhiś cāmaraiḥ klāntahastāḥ &
veśyās tvatto nakhapadasukhān prāpya varṣāgrabindūn %
āmokṣyante tvayi madhukaraśreṇidīrghān kaṭakṣān
1.39
paścād uccairbhujataruvanaṃ maṇḍalenābhlīnaḥ $
sāṃdhyaṃ tejaḥ pratinavajapāpuṣparaktaṃ dadhānaḥ &
nṛttārambhe hara paśupater ārdranāgājinecchāṃ %
śāntodvegastimitanayanaṃ dṛṣṭabhaktir bhavānyā
1.40
gacchantīnāṃ ramāṇavasatiṃ yoṣitāṃ tatra naktaṃ $
ruddhāloke narapatipathe sūcibhedyais tamobhiḥ &
saudāmanyā kanakanikaṣasnigdhayā darśayorvīṃ %
toyotsargastanitamuharo mā ca bhūrviklavāstāḥ
1.41
tāṃ kasyāṃcid bhavanavalabhau suptapārāvatāyāṃ $
nītvā rātriṃ ciravilasanāt khinnavidyutkalatraḥ &
dṛṣṭe sūrye punarapi bhavān vāhayedadhvaśeṣaṃ %
mandāyante na khalu suhṛdāmabhyupatārthakṛtyāḥ
1.42
tasmin kāle nayanasaliaṃ yoṣitāṃ khaṇḍitānāṃ $
śāntiṃ neyaṃ praṇayibhir ato vartma bhānos tyajāśu &
prāleyāstraṃ kamalavadanāt so.api hartuṃ nalinyāḥ %
pratyāvṛttastvayi kararudhi syādanalpabhyasūyaḥ
1.43
gambhīrāyāḥ payasi saritaś cetasīva prasanne $
chāyātmāpi prakṛtisubhago lapsyate te praveśam &
tasmād asyāḥ kumudaviśadāny arhasi tvaṃ na dhairyān %
moghīkartuṃ caṭulaśaphorodvartanaprekṣitāni
1.44
tasyāḥ kiṃcit karadhṛtam iva prāptvāīraśākhaṃ $
hṛtvā nīlaṃ salilavasanaṃ muktarodhonitambam &
prasthānaṃ te katham api sakhe lambamānasya bhāvi %
jñātāsvādo vivṛtajaghanāṃ ko vihātuṃ samarthā
1.45
tvanniṣyandocchvasitavasudhāgandhasamparkaramyaḥ $
srotorandhradhvanitasubhagaṃ dantibhiḥ pīyamānaḥ &
nīcair vāsyaty upajigamiṣor devapūrvaṃ giriṃ te %
śīto vāyuḥ pariṇamayitā kānanodumbarāṇām
1.46
tatra skandaṃ niyatavasatiṃ puṣpameghīkṛtātmā $
puṣpāsāraiḥ snapayatu bhavān vyomagaṅgājalārdraiḥ &
rakṣāhetor navaśaśibhṛtā vāsavīnāṃ camūnām %
atyādityaṃ hutavahamukhe saṃbhṛtaṃ tad dhi teyaḥ
1.47
jyotirlekhāvalayi galitaṃ yasya barhaṃ bhavānī $
putrapremṇā kuvalayadalaprāpi karṇe karoti &
dhautāpāṅgaṃ haraśaśirucā pāvakes taṃ mayūraṃ %
paścād adrigrahaṇagurubhir garjitair nartayethāḥ
1.48
ārādyainaṃ śaravaṇabhavaṃ devam ullaṅghitādhvā $
siddhadvandvair jalakaṇabhayād vīṇibhir muktamārgaḥ &
vyālambethāḥ surabhitanayālambhajāṃ mānayiṣyan %
srotomūrtyā bhuvi pariṇatāṃ rantidevasya kīrtim
1.49
tvayy ādātuṃ jalam avanate śārṅgiṇo varṇacaure $
tasyāḥ sindhoḥ pṛthum api tanuṃ dūrabhāvāt pravāham &
prekṣiṣyante gaganagatayo nūnam āvarjya dṛṣṭir %
ekaṃ bhuktāguṇam iva bhuvaḥ sthūlamadhyendranīlam
1.50
tām uttīrya vraja paricitabhrūlatāvibhramāṇāṃ $
pakṣmotkṣepād uparivilasatkṛṣṇaśāraprabhāṇām &
kundakṣepānugamadhukaraśrīmuṣām ātmabimbaṃ %
pātrīkurvan daśapuravadhūnetrakautūhalānām
1.51
brahmāvartaṃ janapadam atha cchāyayā gāhamānaḥ $
kṣetraṃ kṣatrapradhanapiśunaṃ kauravaṃ tad bhajethāḥ &
rājanyānāṃ śitaśaraśatair yatra gāṇḍīvadhanvā %
dhārāpātais tvam iva kamalāny abhyavarṣan mukhāni
1.52
hitvā hālām abhimatarasāṃ revatīlocanāṅkāṃ $
bandhuprītyā samaravimukho lāṅgalī yāḥ siṣeve &
kṛtvā tāsām adhigamam apāṃ saumya sārasvatīnām %
antaḥ śuddhas tvam api bhavitā varṇamātreṇa kṛṣṇaḥ
1.53
tasmād gaccher anukanakhalaṃ śailarājāvatīrṇāṃ $
jāhnoḥ kanyāṃ sagaratanayasvargasopānapaṅktim &
gaurīvaktrabhrukuṭiracanāṃ yā vihasyeva phenaiḥ %
śambhoḥ keśagrahaṇam akarod indulagnormihastā
1.54
tasyāḥ pātuṃ suragaja iva vyomni paścārdhalambī $
tvaṃ ced acchasphaṭikaviśadaṃ tarkayes tiryag ambhaḥ &
saṃsarpantyā sapadi bhavataḥ srotasi cchāyayāsau %
syād asthānopagatayamunāsaṃgamevābhirāmā
1.55
āsīnānāṃ surabhitaśilaṃ nābhigandhair mṛgāṇāṃ $
tasyā eva prabhavam acalaṃ prāpya gauraṃ tuṣāraiḥ &
vakṣyasy adhvaśramavinayena tasya śṛṅge niṣaṇṇaḥ %
śobhāṃ śubhrāṃ trinayanavṛṣotkhātapaṅkopameyam
1.56
taṃ ced vāyau sarati saralaskandhasaṃghaṭṭajanmā $
bādhetolkākṣapitacamarībālabhāro davāgniḥ &
arhasy enaṃ śamayitum alaṃ vāridhārāsahasrair %
āpannārtipraśamanaphalāḥ saṃpado hy uttamānām
1.57
ye saṃrambhotpatanarabhasāḥ svāṅgabhaṅgāya tasmin $
muktādhvānaṃ sapadi śarabhā laṅghayeyur bhavantam &
tān kurvīthās tumulakarakāvṛṣṭipātāvakīrṇan %
ke vā na syuḥ paribhavapadaṃ niṣphalārambhayatnāḥ
1.58
tatra vyaktaṃ dṛṣadi caraṇanyāsam ardhendumauleḥ $
śaśvat siddhair upacitabaliṃ bhaktinamraḥ parīyāḥ &
yasmin dṛṣṭe karaṇavigamād ūrdhvam uddhūtapāpāḥ %
kalpiṣyante sthiragaṇapadaprāptaye śraddadhānāḥ
1.59
śabdāyante madhuram anilaiḥ kīcakāḥ pūryamāṇāḥ $
saṃraktābhis tripuravijayo gīyate kiṃnarābhiḥ &
nirhrādas te muraja iva cet kandareṣu dhvaniḥ syāt %
saṃgītārtho nanu paśupates tatra bhāvī samagraḥ
1.60
prāleyādrer upataṭam atikramya tāṃs tān viśeṣān $
haṃsadvāraṃ bhṛgupatiyaśovartma yat krauñcarandhram &
tenodīcīṃ diśam anusares tiryag āyāmaśobhī %
śyāmaḥ pādo baliniyamanābhyudyatasyeva viṣṇoḥ
1.61
gatvā cordhvaṃ daśamukhabhujocchvāsitaprasthasaṃdheḥ $
kailāsasya tridaśavanitādarpaṇasyātithiḥ syāḥ &
śṛṅgocchrāyaiḥ kumudaviśadair yo vitatya sthitaḥ khaṃ %
rāśībhūtaḥ pratidinam iva tryambakasyaṭṭahāsaḥ
1.62
utpaśyāmi tvayi taṭagate snigdhabhinnāñjanābhe $
sadyaḥ kṛttadviradadaśanacchedagaurasya tasya &
śobhām adreḥ stimitanayanaprekṣaṇīyāṃ bhavitrīm %
aṃsanyaste sati halabhṛto mecake vāsasīva
1.63
hitvā tasmin bhujagavalayaṃ śambhunā dattahastā $
krīḍāśaile yadi ca vicaret pādacāreṇa gaurī &
bhaṅgībhaktyā viracitavapuḥ stambhitāntarjalaughaḥ %
sopānatvaṃ kuru maṇitaṭārohaṇāyāgrayāyī
1.64
tatrāvaśyaṃ valayakuliśoddhaṭṭanodgīrṇatoyaṃ $
neṣyanti tvāṃ surayuvatayo yantradhārāgṛhatvam &
tābhyo mokṣas tava yadi sakhe gharmalabdhasya na syāt %
krīḍālolāḥ śravaṇaparuṣair garjitair bhāyayes tāḥ
1.65
hemāmbhojaprasavi salilaṃ mānasasyādadānaḥ $
kurvan kāmaṃ kṣaṇamukhapaṭaprītim airāvatasya &
dhunvan kalpadrumakisalayān yaṃśukānīva vātair %
nānāceṣṭair jaladalalitair nirviśes taṃ nagendram
1.66
tasyotsaṅge praṇayina iva srastagaṅgādukūlāṃ $
na tvaṃ dṛṣṭvā na punar alakāṃ jñāsyase kāmacārin &
yā vaḥ kāle vahati salilodgāram uccair vimānā %
muktājālagrathitam alakaṃ kāminīvābhravṛndam
1.66.p1
{ūttarameghaḥ}
Linked texts (8)
- Sarasvatīkaṇṭhābharaṇa (alaṅkāra) — Bhoja, Sanskrit
- Śṛṅgāraprakāśa — Bhoja, Sanskrit
- Mahāsubhāṣitasaṃgraha — Sanskrit
- Vakroktijīvita — Kuntaka, Sanskrit
- Meghadūta (Vikrama) (ed. Mahopadhyaya Vinaysagar) — Sanskrit
- Kāvyānuśāsana — Vāgbhaṭa (I), Sanskrit
- Śabdakalpadruma — Rājā Sir Rādhākānta Deb, Sanskrit
- Rasakalpadruma (Jagannātha Miśra) — Jagannātha Miśra 1600, Sanskrit