Pramāṇa · Search · About · API

Gita Govinda 9

Śaśilekhā 9

Language
Sanskrit

9.1

ke=³brahmaṇyapi, ⁴kā=kutsitaṃ vā, īśituṃ śīlamasyeti keśī = kandarpaḥ| anyat prāgvat| yadvā keśinaḥ =keśavantaḥ, jaṭālāḥ, mathanāḥ =pramathādigaṇāḥ yasya, tam| nanvaho ⁵mathanā rāgho'ghorānāthamahonunetyasya⁶? kā ⁷=kutsitaṃ vā| mathanāḥ =he gaṇā iti vyākhyānāt| yadvā viṣṇau modate =saṃsṛjyate, tādṛśaṃ araṃ ⁸ āraṃ vā =sudarśanacakraṃ yasya, tam| śivena viṣṇau cakramarpitamiti| 'igupadhatvāt kaḥ'⁹' | 'mud saṃsarge' | ¹⁰ athavā bhāgurimate mudetiśabdaḥ viṣṇuharṣapradaṃ śivam| viṣṇau mudaṃ ārcchatīti vā| anyat kṛṣṇapakṣavat|

9.2

⁵śivapakṣe'pi samam|

9.3

urasi śayānaṃ=suptam| etena kṣīranīrākhya-āliṅganaviśeṣa uktaḥ - 'gātropariṣṭādatha tatra madhye saṃlīyate yanmithunaṃ śarīre| kāmābhimānātkṣatapūrvaceṣṭyaṃ tatkṣīranīrākhyamiti pradiṣṭam||' iti kāmaśāstre| punaḥ mayā kīdṛśyā? kṛte parirambhaṇa-cumbane yayā, jaghanopaśleṣāliṅganābhiprāyeṇedam²| 'jaghanakalitakānta-śroṇitatropariṣṭād vrajati yadi hi nārī srastakeśottarīyā| karajavadanakṛtyaṃ cumbanaṃ vā vidhatsuḥ kathayati jaghanopaśleṣametaṃ munīndraḥ|| ³cumbanaṃ tu samauṣṭhākhyam - 'tuṣṭena kāntasya mukhoṣṭhayugmaṃ nipīḍya jihvāśritatālubhāgam| ⁴labdhotsavaṃ nṛtyati yatra nārī proktaṃ samauṣṭhyaṃ munibhiḥ purāṇai'riti| ⁵taṃ kīdṛśam? madīyāśleṣacumbanapratipādanāya⁶ parirabhya=āśliṣya, kṛtādharapānam = kṛtacumbanam| idaṃ lālāṭikamāliṅganam| 'anyonyamāsajya⁷ mukhaṃ kapolaṃ netraṃ lalāṭaṃ hṛdayañca bāhū|
śivapakṣe'pi samam|
govindaṃ=śivam, hastanyastavilāsaviṃśaṃ⁷=svādhīnaṃsakalavihāramityarthaḥ⁸| vile āste iti vilāsaḥ=sarpaḥ, ⁹kaṅkaṇīkṛtaphaṇivṛndamiti samuditārthaḥ|

9.4

⁴līlāvaśānnimeṣādisvīkāre ⁵samameva|
¹athavā alase api nimilite=²amīlite, locane yasyāḥ, ³yayā vā| nimīlayitumupakrānte⁴ iti vā|
'ni-niveśabhṛśārthayoḥ'| 'niśabdo'bhāvavacano'pi⁵'| ⁶'niścayārthe prasaṅgedaṃ kauśaloparameṣu ca'|
uparamo=abhāvaḥ| ⁷śrameti, ⁸śrameṇa jaḍamiva=siktamiva, śītalaṃ kalevaraṃ yasyāḥ|
śivapakṣe'pyevam|

9.5

śivapakṣe'pi samam¹ |
haraḥ kleśaṃ haratvityanvayaḥ| pūrvārddhaṃ kriyāviśeṣaṇam, sthitāmityadhyāhāryam, ⁴lalitaviśeṣaṇaṃ vā| ⁵gopīnāmavyavahatendriyaśaktimityarthaḥ| gopīrakṣāśīlaḥ=⁶janapāyī śivaḥ, īnaḥ=prabhuḥ yasyāstām, gavoḥ=cakṣuṣoḥ, pīnāṃ viśālākṣīmityarthaḥ| yadvā gopīnāṃ=divyastrīṇām, apsarasāmiti vā| anādare ṣaṣṭhī| kāñcit=anirvācyām, dayitāṃ gaurīṃ nibhṛtaṃ nirīkṣya ciraṃ cintayan haro vaḥ kleśaṃ haratu| ⁷kleśaharaṇayogyatāmāha - antarmugdho=hṛdayamohasya, dhamanaḥ=dāhakaḥ⁸, nāśaka ityarthaḥ| navaḥ=prītiviṣayaḥ, ⁹keśavaḥ=brahma-viṣṇuniyantā, ⁽¹⁰ dhamano nānale bhastrādhamāpakakūrayorapīti'|
‘śaśilekhā’ṭīkāyāḥ padyamidam - yaṃ prāsūta śubhānvitā bhagavatīdevī bhaveśātsutaṃ santo yasya purandaraḥ kulapatiścūḍāmaṇiścāgrajāḥ| tenātanyata kṛṣṇadattakavinā sarvopakāriṇyasau yā tasyāṃ jayadevasūktivivṛtau sargo dvitīyo gataḥ|
iti śrīmaithilikṛṣṇadattakṛtau² sarvopakāriṇyāṃ³ ‘śaśilekhākhyāyāṃ’ śrīgītagovindasya śivapakṣavyākhyāyāṃ dvitīyaḥ sargaḥ|

9.6

kṛṣṇāṃ kīdṛśam? keśagrahaṇasahitaṃ cumbanadānaṃ yasya, tam| ¹etaccumbanaṃ viparītatara eva ²vihitam| ‘śṛṅgāre cumbanaṃ kāryaṃ puṃsā''liṅganapūrvakam | viparītarate nāryāḥ sakacagrahacumbanam ’iti|

9.7

¹mukulāyitumārabdhe=mukulite iva vāmanayanasaroje yasya| ²madhusūdane muditamanāśvāsāvajaśceti| madhusūdanaṃ=viṣṇuprāṇabhūtam, bhramaramiva vā sāragrāhiṇam, uditamanojaṃ=janitakāmam| ³madhusūdana ityeṣa 'bhramare vanamālinīti'| anyat samam|

9.8

atiśayamadhuḥ=⁸apūrvamadhurasaḥ, śravaṇendriyapānādapūrvatvam| ripūṇāṃ=āntarāṇām, kāmādiṣaḍvarṇām, bāhyānāñca, nidhuvane=nitarāṃ kampane, śīlaṃ=svabhāvo yasya, tat| madhuripuḥ=śivo veti| pakṣe- prāgvat| gāṃ pāti, gopāyatīti vā, gopaḥ=śivaḥ, tadvadhūḥ=gaurī|
‘bhavennidhuvanaṃ kampe surate ca napuṃsakam’ iti| ‘kuto'pi kāraṇād bhartā yasyā āyāti nāntikam| tadanāgamaduḥkhārtā virahotkaṇṭhitā tu sā’ iti|

Linked texts (1)