Pramāṇa · Search · About · API

Gita Govinda 2.1

Rasikapriyā 2.1

Language
Sanskrit

2.1.1

so'vyānmāmaravindanābha udayadyannābhipadmālayā padmā padmavimīlamīlanavidhiprāvīṇyavannetrayoḥ | yogādardhanimīlitāmbujavaśātsaṃbhogabhogetarāvasthādvandvabhavānubhūtijanitakrīḍāsukhānyanvabhūt | na yā granthagranthiprakaṭanapaṭuḥ kiṃ tu tadado dvayaṃ yuktaṃ kartuṃ prabhavatitarāṃ kumbhanṛpatiḥ | 18 || śṛṅgārottarasatkāvyavedividvanmude mayā | meghairmeduramityādipadyaṃ vyākriyate'dhunā | 19 || gamakālpapeṃṭalatayā madhyamagrāme ṣāḍavena madhyamagraheṇa madhyamādirāgeṇa gīyate | gaṇapatimabhimataphaladaṃ varadaṃ praṇipatya siddhiguṇaviśadam | gītau jayadevakṛte dhātuṃ kumbho nṛpastanute | 20 || atha kumbhakarṇanṛpatiḥ stutvā natvā sarasvatīṃ devīm | svarapāṭhatenakānāṃ karoti gumphaṃ sumānārtham |

2.1.2

21 || meghairiti | jayanti sarvotkarṣeṇa vartante | sarvotkṛṣṭatvena namaskaraṇīyatvamuktam | tena namaskriyākāvyamukhaṃ dyotitam | āśīrvā | kāstā rahaḥkelayaḥ suratakrīḍāḥ | 'raho guhye raho rate' iti | tāsāṃ viṣayaṃ nirdiśati | kva | yamunākūle pratyadhvakuñjadrumam | adhvani kuñjadrumo'dhvakuñjadrumaḥ | adhvakuñjadrumaṃ pratītyadhvakuñjadrumam | nanu cātra nityasamāsatvādvākyena na bhavitavyam | naitadasti | pratiśabdasya vīpsāyāṃ karmapravacanīyasaṃjñā vihitā | tadyoge yathā syādityevamarthaḥ | tasyāśca vākya eva prayogo nātreti vākyamapi syāt | 'arthamarthaṃ prati' ityādi bhāṣyakāraprayogācca | kasminsati | raha ekānte | ekāntaṃ kayoḥ | rādhāmādhavayoḥ | atra rādhāyā jagadguruparigraheṇa sakalamātṛtvenābhyarhitatvādalpākṣarataratvācca pūrvanipātaḥ | kiṃlakṣaṇayoḥ | itthaṃ vakṣyamāṇaprakāreṇa | kṛṣṇokteranu nandanideśata iti | nandasamīpāccalitayoḥ | tameva prakāramāha—he rādhe, tattasmāddhetorīmaṃ mallakṣaṇaṃ janaṃ tvameva gṛhaṃ prāpaya | sāmānyanārīvyāvṛttyā gṛhiṇīnirvartye saṃbhogādikarmaṇi samuditā bhavetyarthaḥ | atra gṛhaśabdena tātsthyādgṛhiṇyucyate | gṛhaśabdacchalena tāmeva puraskṛtya vanavihāradarśanāt | atra prāprotirudayārthe vartate | 'prāktā bhokṣyatyuktiṣu' iti cūḍāmaṇiḥ (?) | tvayaivāhaṃ gṛhiṇīmān syāmiti yāvat | evakāro'nyayogavyāvṛttyarthaḥ | tasmāditi kim | yato'yaṃ mallakṣaṇo jano bhīruḥ | bhīruriti | ebhirbhāvahetubhiḥ smarāhtīḥ soḍhumasa- marthaḥ | tāneva bhāvānāha—ambaramākāśaṃ meghairmeduraṃ sāndrasnigdhaṃ vartate | aparaṃ ca |

2.1.3

tamāladrumaiḥ śyāmā vanabhuvo vartante | aparaṃ ca | naktaṃ rātrikālaḥ | evaṃ deśakālavastulakṣaṇā vibhāvāḥ sūcitāḥ | kimuktaṃ bhavati | atra kāvye śṛṅgārarasaprādhānyāttasya meghādyāśrayo'pyuddīpanabhāvā uktā bhavanti | rādhāyā ālambanavibhāvāḥ | bhīrurityasyānubhāvaḥ | harṣavegāśaṅkautsukyavrīḍācapalatādayo vyabhicāriṇaḥ | itthaṃ kāryakāraṇasahakāribhī ratisthāyibhāvaḥ sakalarasasamrāṭ saprapañcaḥ saṃbhogākhyo'bhilāṣaviraherṣyāsūyā lakṣaṇo vipralambhaḥ śṛṅgāraḥ sāṅgopāṅgaḥ samunmīlito bhavati | taduktam—‘kāraṇānyatha kāryāṇi sahakārīṇi yāni tu | ratyādeḥ sthāyino loke tāni cennāṭyakāvyayoḥ || vibhāvā anubhāvāśca kathyante vyabhicāriṇaḥ | vyaktaḥ sa tairvibhāvādyaiḥ sthāyībhāvo rasaḥ smṛtaḥ’ || tathā cābhāṇi bharatena—‘vibhāvānubhāvavyabhicārisaṃyogādrasaniṣpattiḥ—’ iti | evametena pathā śrījayadevena kavinā rasamukhye sthirīkṛte tadāśayambuddhā kaiścidvyākhyātaṃ tattāvanna vicakṣaṇaparīkṣākṣamamīkṣāmahe | tathāhi | itthaṃ nandanideśato nandādeśāccalitayoḥ kelayo jayanti | itthamiti kim | rādhā kācana gopikā | tasyā nandena saṃbodhanam | he rādhe, imaṃ mama śiśuṃ rātrau bhīruṃ tvameva gṛhaṃ prāpaya tvayyeva mama viśvāsa iti | tadā nāyakasya śiśutvena paravaśatvaṃ, tasyāśca dhātrītvaṃ, nandasya dūtīkarma, śṛṅgāravibhāvānāṃ bhayānakahetutvaṃ, kavinirūpitarasasyānyathātvaṃ cāpadyate | tatra teṣāmāyuṣmatāṃ ka upālambhaḥ | yataḥ—‘nirdeśo bhāṣaṇādeśasāmīpyārthamajānataḥ | ādeśa eva viśrāntamatervyākhyā bhavenna kim ||

2.1.4

loke kiṃ kūpamaṇḍūkaḥ samudramapi tatsamam|na veda vedavādo'yamiti śrutibhiyā kila||’ athaivaṃ nandādeśādanu tathā grāmyatāyāṃ śṛṅgāro vināśito bhavati | yathāha—‘atha śṛṅgāraparatā sutarāṃ sā tiraskṛtā | yataḥ kulavadhūvatsā camatkārāya saṃvṛtā || śvaśure vadati prāyaḥ sūno ragamanu snuṣām | sā nāma grāmyatāpīṣṭā sāpi neṣṭā vipaścitaḥ | prayuktaṃ kavinā dvitvaṃ tadāśayamajānataḥ (tā) | nandanirdeśahāriṇyāstasyā ekatvamiṣyate | nāyakatvaṃ yadāmnātaṃ hareḥ kāvyakṛtākṛtā | tasyāṃ tasminvinikṣipte gatiḥ kā nāma tasya te || yo gītagovinda iti prabandho govindanetāramanu prabaddhaḥ | rādhāvaśe tatra kṛte'rbhakatvātsa gītarādhaḥ kathamatra na syāt || prāmāṇyaṃ sudhiyo'vadankavigirāṃ dharmopadeśe budhā yattanno bhavituṃ mṛdhārhati gurorājñā vicāryā na yat | tatredaṃ tu vicāraṇīyamiha yo yasyāḥ karo dīyate rakṣāyai sa ca kāmayeta yadi tāṃ tatkiṃcidadyāvadhim || śṛṅgāropakrame cātra bhayā- sasi' ityamaraḥ | 'doṣā naktaṃ rātrau' iti ca | 'trasto bhīrubhīrukabhīlukāḥ' ityapi | 'nideśaḥ śāsanaṃ ca saḥ' iti ca | 'nikuñjakuñjau vā klībe latādipihitodare' iti ca | 'rahaścopāṃśu cāliṅge ekāntārthe'vyayam' | atra rāgimumukṣusādhāraṇapravṛttyarthaṃ saka-

2.1.5

nāśaṅkanīyam | yato'tra śṛṅgārasya prādhānyādalaṃkāratvaṃ yenālaṃkāratā | yadāha—'pradhāne yatra vākyārthe yatrāyānti rasādayaḥ | kāvye tasminnalaṃkāro rasādiriti me matiḥ' || prakṛte tu śṛṅgārasya prādhānyamapi pratipannam | atra vaidarbhīrītiḥ—'aspṛṣṭā doṣamātrābhiranalpaguṇagumphitā | vipañcīsvarasaubhāgyā vaidarbhīrītiriṣyate' || śṛṅgārāvasthānasūcikā kaiśikīvṛttiḥ | saṃbhāvitā gītiḥ | tasyāśca lakṣaṇam— 'saṃbhāvitā bhūrigururdvikalāvāttike pathi' | madhyo layaḥ | prasādo guṇaḥ | anukūlo nāyakaḥ | svādhīnapatikā nāyikā || pūrvārdhe'bhilāṣalakṣaṇo vipralambhaḥ | aparārdhe saṃbhogaśca śṛṅgāraḥ | evaṃ kelaya iti kathābījalakṣaṇaṃ vastvapi nirdiṣṭaṃ bhavati || evaṃ ca trividhamapi kāvyamukhaṃ mahākavinā samunmīlitaṃ bhavati || yadatra kaścitsaṃbhogaśṛṅgāralakṣaṇaṃ vastuvadat sa eva cāsya vivecanakṣamaḥ || śārdūlavikrīḍitaṃ chandaḥ | yathā—'sūryāśvairmasajastataḥ saguravaḥ śārdūlavikrīḍitam' |

2.1.6

kaviridānīṃ sakalakalikaluṣahāriharicaritānusmaraṇasarasatāpādanena tadbhaktānanugṛhṇansamuciteṣṭadevatābhāvanāvabhāvitātaḥkaraṇastatphalabhūtaṃ śṛṅgārottaraṃ prabandhaṃ kartuṃ pratijānīte—vāgdevateti | jayadevakaviretaṃ gītagovindābhidhaṃ prabandhaṃ karoti | atra jagadānandakandalīkandagovindapadāravindamakarandāmodamadhuratarāsvādamadhukaramadhuracetā bhāgavatapradhānaḥ paramakāruṇiko jayadevakavirdevadeve bhagavatyāviṣṭacittaḥ kalikaluṣāntaḥkaraṇatvenetarastataḥ parivikṣipsān sukhena tadabhimukhīkaraṇāya kalāvatīkelikutūhalinaṃ halisodaraṃ nirūpayituṃ nirguṇaṃ nirūrupayiṣuḥ 'nirveśeṣaṃ paraṃ brahma sākṣātkartumanīśvarāḥ | ye mandāste'nukampyante saviśeṣanirūpaṇaiḥ ||' iti darśayituṃ dharmārthakāmāḥ svanuṣṭhitā mokṣāyeti mokṣopāyatayā dharmārthayorupari vartamānasya puruṣārthaviśeṣasya nidānatvena pitṛṇāmānṛṇyahetubhūtāpatyotpattidvāreṇa nitambinīmūlatvamupadarśayituṃ tadviśiṣṭaṃ vāsudevaṃ vivarṇayiṣurimaṃ prabandhamupanibadhnāti | tathā coktamabhiyuktaiḥ—'saṃsāre yadudeti kiñcana phalaṃ tatkṛcchrasādhyaṃ nṛṇāṃ kiṃ tvetatsukhasādhyamasti yugalaṃ samyagyadi jñāyate | tallakṣmīsamupārjanaṃ pulakināṃ raktasvaraṃ gāyatāṃ tatkāntāratinistaraṅgamanasāmutpadyate nandanaḥ ||' iti | kāmaśā-

2.1.7

raṃ ca | śrutidharanāmā kavirviśruto vikhyātaḥ sa tu tasya guṇaireva prasiddhaḥ | aparaṃ ca | dhoyīnāmā kaviḥ kavikṣmāpatiḥ | kavirāja ityarthaḥ | dhoyīti tasya nāma deśarūḍhyāvyutpannaṃ prātipadikam || iti ṣaṭ paṇḍitāstasya rājño lakṣmaṇasenasya prasiddhā iti rūḍhiḥ | śārdūlavikrīḍitaṃ chandaḥ | samuccayo'laṃkāraḥ | keśava hare jagadīśa iti saṃbodhanatrayamādarātiśayadyotanārtham | atra keśava dhṛtamīnaśarīra jaya jagadīśa hara iti pāṭhaḥ || iti dhruvapadam || gānavelāyāṃ keśava keśava iti dviruktiḥ || atrārdhamāgadhī rītiḥ || atra keśavasya kevalaśabdavācyatvaṃ hariśabdasahitakeśavaśavdavācyatvaṃ iti vyākhyānam | tatpāṭhamātramapyajānatāṃ pramādena kriyāviśeṣāṇāṃ karmasaṃjñā napuṃsakatā ca | dhṛtamīnaśarīra iti matsyāvatāraḥ | atropamātiśayoktī alaṃkārau | utsāhasthāyībhāvo vīro rasaḥ | daśasvapi padeṣu dhīracalito nāyakaḥ || atha kūrmaḥ | keśavetyādi dhruvapadaṃ pūrvavat | dhṛtakacchaparūpa iti kūrmāvatārakathanaṃ viśeṣaḥ || taveti | tavātivipulatare viśāle atikrāntaṃ vipulataraṃ tasmiṃśca dharaṇīdharaṇena hetunā jātaṃ yatkiṇacakraṃ tena gariṣṭhe gauravayukte pṛṣṭhe kṣitistiṣṭhati iti bhavapravāhasyānāditvādanekavāraṃ dharaṇīdharaṇena cihnabahutvam | iti dvitīyapadam |

Linked texts (1)