Pramāṇa · Search · About · API

Gita Govinda 20

Rasikapriyā 20

Language
Sanskrit

20.1

api ca || yaditi | yadyasmāddhetorniśi rātrau anugamanāya | arthāt hareranugamanāya gahanamapi | apiśabdena yatkathamapi na kriyate tadapi śīlitamanubhūtam | tena kāraṇena mama idaṃ hṛdayamasamaśarakīlitaṃ vartate | athavā yadityavyayaṃ sarvanāmapratirūpakaṃ yasyetyarthe | yasyānusmaraṇāya evaṃ kṛtaṃ tena hetunā tameva hetuṃ kṛtvā mama hṛdaya-
pariśrāmyati| athavā tadapi na ghaṭate | athavā klāntamanāḥ san pathi mārge prasthātumevākṣama iti susthitam| śārdūlavikrīḍitaṃ vṛttam | saṃśayo'laṅkāraḥ |
api ca harīti | punaḥ kiṃbhūtā | hariparirambhaṇena valitaḥ saṃbhakto vikāraḥ kāmopalakṣito mānaso bhāvo yasyāḥ | kucakalaśayorupari taralaścañcalo hāro yasyāḥ | atrāpi hārataralatvaṃ puruṣāyitamabhivyanakti |

20.2

vinā duḥsthā vipralabdhā tu sā matā' | āryā |
pūrvaṃ dhruvaḥ | yāmīti—he sakhi, iha asminnavasare kaṃ śaraṇaṃ yāmi | kiṃbhūtāham | sakhīti | sakhya eva jana itarajanavat | tadvacanena tvamatra saṃketasthāne tiṣṭha tamahamānayāmi kutaścitkāraṇādatraiva sthitayā vipralabdhā | iti dhruvaḥ || atha padāni | kathiteti—ātmagataṃ kathayati | mama idaṃ yauvanaṃ viphalam | kiṃbhūtam | amalarūpamapi | athavā yauvanaṃ rūpaṃ ca dvayamapi niṣphalam | atrāpiśabdo bhūṣaṇakalādīnāmanuktānāṃ samuccayārthaḥ | atra kāraṇamāha—ahaha iti kaṣṭe | hariḥ kathitasamaye'pi saṃketitakāle'pi vanaṃ na yayau na prāptavān | yataḥ 'priyepu saubhāgyaphalā hi yoṣitaḥ' |
api ca| mameti-ihācetanāhaṃ caitanyarahitā vivhalatvamāptā virahānalaṃ viṣahāmi | kathamiti viṣahāmīti | dhātvantaramapyastītyavadhāryatām | tadasadbhāve bhrāntirmāstu | tatsandehanirākaraṇārthaṃ kāmadhenāvīkṣyatām | atra viṣahya kiṃ śaktāvilasya(?) divādicurāditvabhvāditvaparasmaipadino na santi | kiṃ viśiṣṭā ahaṃ | itīva hetoḥ vitathaketanā vitathaṃ ketanamāvāso yasyāḥ | priyaśūnyatvāt | athavā vitathaṃ nimantraṇaṃ yasyāḥ sā | sakhīmātravacanena hi tāmanusaraṇena vā īdaśasya sāhasasyānupaghātāt | athavā vitathaṃ ketanaṃ deho yasyāḥ priyāprāpteḥ | evaṃ sati mama maraṇameva varaṃ na dehadhāraṇam |
api ca | vicaladiti | punaḥ kiṃbhūtā | vicaladalakairlalito manoho mukhacandro yasyāḥ sā tathā | punaḥ kiṃbhūtā tadadharapānarabhasena harṣeṇa kṛtā tandrā sukhajanitālīkanidrā yayā |

20.3

api ca| māmiheti | madhuramadhuyāminī komalā sarasā vasantarātrirmāṃ vidhuraṃ karoti || api ca | kāpi kṛtasukṛtakāminī kṛpayā harimanbhavati | etāvatā'haṃ mandabhāgyā
bhavatīti vyaṅgyam | na gaṇitetyādau niṣedhārthe nakāreṇa samāsaḥ | 'adhunīta khagaḥ sa naikadhā' itivat | śeṣavivakṣābhāvānmāṃ smaratītyatra na ṣaṣṭhī |
atha sakhīviṣādānumitaṃ kṛṣṇasyānyāsaktatvaṃ vitarkayannāha-atheti | iyaṃ rādhā athānantaraṃ kṛṣṇaṃ vinā āgatāṃ sakhīṃ vīkṣya dṛṣṭvā tatpratyakṣīkṛtamiva yathā syāttathā tadvakṣyamāṇamāha | kiṃbhūtāṃ sakhīm | viṣādamūkāmakṛtakāryatvādviṣaṇṇatayā prativaktumakṣamām | kiṃbhūtā rādhā janārdanaṃ kayāpi kāntayā ramitaṃ viśaṅkamānā | sakhīviṣādānyathānupapattyā'nyāsaṅgo vyajyate || upendravajrā vṛttam |
api ca | cañcaleti | kiṃbhūtā | cañcalakuṇḍalābhyāṃ lalitau (dalitau) kapolau yasyāḥ | punaḥ kiṃbhūtā | mukharitarasanā yā jaghanagatiḥ jaghanasya gatāgataṃ tayā lolā |

20.4

masamaśarakīlitaṃ vartate | athavā yaditi yadvacanenāvyavahitameva sakhīvacanaṃ parāmṛśyate | yadvacanānusāraṇāya gahanaṃ śīlitaṃ tena tadvacanahetunā mama hṛdayamasamaśarapīḍitaṃ vartate | atra yacchabdasyāprādhānyātsamāsena nirguṇatvācca na pradhānatvenānvayaḥ saṃbhavī, vivakṣitārthasamarpakatvāt |
api ca ahaheti | ahaha iti khede| harivirahadahanavahanena valayādikaṃ maṇibhūṣaṇaṃ bahudūṣaṇaṃ kalayāmi | yataḥ 'strīṇāṃ priyālokaphalo hi veṣaḥ' iti |
idameva prathayati | tatra pūrvaṃ dhruvapadam || kāpīti | sakhi kāpi yuvati madhuripuṇā saha vilasati | kiṃbhūtā | adhikaguṇāḥ saundaryādayo yasyāḥ | arthānmatsakāśāt | māṃ vihāya yayā ramata iti | madhuripurityanena tasya mādhuryānebhijñatvaṃ dyotyate | tena adhikaguṇetyanena matto hīneti vyajyate || atha padāni | smareti | kiṃbhūtā kāpi smarasamarocito viracito veṣaḥ prasādhanaṃ yayā sā | smarasamaraḥ kāmakeliḥ | athavā smaropalekhitaḥ samara iva samaraḥ | api kiṃbhūtā | ratimardanena vigalitapuṣpai-
api ca | dayiteti | kiṃbhūtā | lajjitā cāsau hasitā ca lajjitahasitā | dayitavilokitena lajjitahasitā | api ca kiṃbhūtā | bahuvidhāni kūjitāni pārāvatādīnāmavyaktaśabdā-

20.5

api ca| kusumeti | he kānta, hṛdivartamānā sragapi māmatanuśaralīlayā kāmabāṇasvābhāvyena hanti | mayā puṣpasragiti dhāryate tasyāśca smaraśaramayatvāt hananasvabhāvaḥ | ata evātiviṣamaśaralīlayā | ati viṣamīyate yasminnityativiṣamaṃ tacchīlaṃ yasyāḥ sā tathā | athavā māṃ hṛdi manasi hanti mano vidhyatītyarthaḥ | ata eva viṣamaśīlayā anyaśarebhyo viṣamasvabhāvayā | tathā ca 'apūrveyaṃ dhanurvidyā manmathasya mahātmanaḥ | śarīramakṣataṃ kṛtvā bhinattyantargataṃ manaḥ' || kiṃ shape? kusumādapi sukumāratanuṃ yo hi yasmāddhīnabalaḥ sa taṃ sukhena hanti |
rīṣadvillolitāḥ keśā yasyāḥ sā | anenoktenāsyāḥ puruṣāyitatvaṃ vyajyate |
punaḥ kīdṛśī | vipuleti | vipulāḥ pracurā ye pulakā romāñcāsteṣāṃ pṛthurmahānyo vepathuḥ kampastasya bhaṅgastaraṅgo yasyāḥ sā | romāñcakampayoruttarotpattyā taraṅgasāmyam | ‘bhaṅgastaraṅge rūnede bhaṅgo jayaviparyaye |’ iti viśvaprakāśaḥ | punaḥ kīdṛśī | śvasitaṃ suratāyāsajanito niśvāso nimīlitaṃ paramānandāvāptijanitaṃ netranimīlanaṃ tābhyāṃ vikasanprakaṭībhavannanaṅgaḥ kāmo yasyāḥ sā | śvasitetyanenānandāvāptisānnidhyaṃ kathitam | taduktaṃ ratirahasye—‘muhuḥ svajanāśleṣaḥ sītkārāñcitalajjitam | huṅkārocchvasitaṃ nāryā vīryasānnidhyasūcakam’ || iti | nimīlitetyanena cyutikālaḥ kathitaḥ | taduktaṃ tatraiva—‘mūrcchanā mīlanaṃ cākṣṇoścyutikālasya lakṣaṇam |’ iti |
ratiraṇaḥ tatra dhīrā sthirā |

20.6

api ca | ahamiti | he kānta, ahamiha kuñje nagaṇitavanavetasā nivasāmi na gaṇitāni vanāni vetasāśca yayā sāṃ | vanavetasagrahaṇamanyeṣāmapi vanasthaviṣamāṇāmupalakṣaṇārtham | tena durlaṅghyamapyullaṅghya na cintāhamāgatā paraṃ madhusūdanastu māṃ cetasāpi na smarati | atīva yuddhābhiniveśaḥ saṃbhogaparāṅmukho
punaḥ kīdṛśī | śramajaleti | śramajalakaṇena suratāyāsajanitaprasvedabindusamūhena subhagaṃ manoharaṃ śarīraṃ yasyāḥ sā | truṭitahāre'pi vakṣasi svedabindurmuktāhāraśobhājananātsubhagaśarīreti bhāvaḥ | punaḥ kīdṛśī | urasi kṛṣṇasyorasi paripatitā | punaḥ kīdṛśī | ratiraṇe suratasaṃgrāme dhīrā paṇḍitā | anena suratāntakāla uktaḥ | taduktaṃ ratirahasye—‘aṅge svedaḥ ślathatvaṃ ca keśavasrādisaṃsṛtiḥ(?)| jāte cyutisukhe nāryyā virāmecchā ca jāyate ||’ bandhaścāyaṃ haṃsalīlākhyaḥ | taduktaṃ ratirahasye—‘nārī pādadvayaṃ dattvā kāntasyoruyugopari | kaṭimāndolayedāśu bandho'yaṃ

20.7

yatastatprāptyarthaṃ mayā prayatnaḥ kṛtaḥ, anyayā ca hariratasukhamanubhūyate |
api ca haricaraṇeti | haricaraṇau śaraṇaṃ gṛhaṃ yasyāḥ sā cāsau jayadevakavibhāratī ca | athavā haricaraṇeti jayadevaviśeṣaṇam | tatra śaraṇaṃ rakṣitṛ hṛdi vasati | arthātkaktānām | kiṃlakṣaṇā komalā kalāvatī ca | tathā ca saṅgītarāje-'rāgaḥ syātsthānagauḍākhyastālo varṇayatī rasaḥ | śṛṅgāro vipralambhākhyaḥ pramadā madanākulā | pakṣanāmāvaleḥ pāṭā gumphitā yatra gītake | snigdhamadhusūdano'yaṃ rāsāvalayanāmakaḥ || prabandhaḥ pṛthivībhartrā prabaddhaḥ prītaye hareḥ' || iti snigdhamadhusūdanarāsāvalayanāmā prabandhastrayodaśaḥ |
darśanena lajjā hāsyaṃ ca tasyā abhūditi bhāvaḥ | lajjitahasitetyatra prathamavyākhyāne napuṃsake bhāve ktaḥ | dvitīyavyākhyāne lajjādhātorhāsyavācakasya dhātoścākarmakatvāt ‘gatyarthākarmaka—’ ityādinā ktaḥ | punaḥ kīdṛśī | bahuvidhaṃ pikaśikhikalahaṃsādīnāmiva nānāprakāraṃ kūjitaṃ śabditaṃ yatra | etādṛśo ratiraso suratarasastena rasitā hṛṣṭā | yadvā | bahuvidhaṃ nānāprakāraṃ pārāvatādīnāṃ yatkūjitaṃ tadvadratirase rasitaṃ śabditaṃ yasyāḥ sā | ‘rasitaṃ śabdite hṛṣṭe’ iti kośaḥ |
śrīti | idaṃ śrījayadevabhaṇitaṃ viparītaratābhi(yoga)krīḍitaṃ kalikaluṣaṃ pariśamitaṃ janayatviti śānti nayatu |

20.8

rādhā tadanāgamane svagatānahetūnvitarkayati-tatkimiti | yadyasmātkāntaḥ kāmukaḥ saṅketīkṛtamañjuvañjulalatākuñje'pi yannāgataḥ manoharavetasalatāgṛhe'pi yannāyāsīttattasmādahamiti vitarkayāmi | tameva vitarkamāha-kāmapīti | kāṃcitkāminīmabhisṛtaḥ kimanyakāminyarthaṃ gataḥ | athavā māmatra saṃketasthāne vihāya kathamanyatra vihariṣyatītyāśaṅkyāha-kalākelibhirbandhubhirbaddhaḥ kim | keleti | vilāsakrīḍāparaiḥ | māmabhyupagacchannantarāpi krīḍāvaśo jātaḥ | athavā māṃ vihāya anyatkarotīti vicāreṇāpyalam | kiṃtu māmevābhisaran māmalabhamāna itastataḥ sāndre'ndhakāre vanasamīpe
tathāca saṅgītarāje ‘śrīrāgo yatra rāgaḥ syāttālastu drutamaṇṭhakaḥ | varṇanaṃ vāsudevasya ratistaddhyatyaye striyāḥ | padebhyaḥ pāṭasantānaṃ kharāstenāstathaiva ca | prayogaśca bhavedyatra sa prabandhavaraḥ smṛtaḥ || hariramitacampakavarṇaibhyaḥ śekharābhidhaḥ’ || iti hariramitacampakaśekharanāmā caturdaśaḥ prabandhaḥ || idānīṃ virahāturā rādhā candramuddiśyāha—viraheti | aye komalāmantraṇe | he sakhi, ayaṃ vidhuḥ hṛdaye arthāt mama atimadanavyathāṃ tanoti | kiṃbhūtaḥ | manobhuvaḥ madanasya suhṛnmitram | murārervirahāvasthāsmaraṇenāha | kiṃbhūtaḥ | viraheṇa pāṇḍuḥ yanmurārimukhāmbujaṃ tasya dyutiriva dyutiryasya | ata eva vedanāṃ tirayannapi ācchādayannapi | etaduktaṃ bhavati | pūrve madīyavirahapāṇḍumurārimukhakāntimattvena mama vedanā nāśayannapi kāmasuhṛttvena vedanāṃ karotyeva | tadaprāptyāpi yadapekṣayā tasya sthitatvādduḥkhaṃ nābhūtasāṃpratamanyāsaktaṃ taṃ jñātvā mayā sthātuṃ na śakyata

Linked texts (1)