Pramāṇa · Search · About · API

Gita Govinda 32

Rasikapriyā 32

Language
Sanskrit

Contents

32.1.1

idānīṃ kṛtānumayāṃ rādhāṃ kāpi sakhī harimabhi gamanāya protsāhayati-sucireti | kāpi sakhī rādhāṃ jagāda | kva sati | pradoṣe rajanīmukhe sphurati sati | kiṃbhūte pradoṣe | dṛṣṭiṃ muṣṇātīti karmaṇyaṇ | abhisārikābhisaraṇāvasāna ityarthaḥ | kiṃbhūtāṃ rādhām | niravasādāmaṅgīkṛtādunayena gatakhedām | punaḥ kiṃbhūtām | racitanīlanicolādyabhisaraṇayogyaveṣām | kva sati | kṛtaveśe kṛtanepathye vā kṛtagehe kṛṣṇe kuñjaśayyāṃ gatavati sati | kiṃ kṛtvā bahukālānunayena mṛgākṣīmanukūlayitvā | mālinīvṛttam | tadeva protsāhamanuvadati-viraciteti | tatra pūrvaṃ dhruvaḥ | mugdha iti | he mugdhe priyābhisaraṇakālānabhijñe rādhike | bālatvadyotanāya kapratyayaḥ | anugatamanukūlaṃ madhumathanamanusara | mā vilambaṃ vidhehītyarthaḥ | iti dhruvaḥ | atha padāni | viraciteti dhruveṇānvayaḥ | kiṃbhūtaṃ madhumathanam | saṃprati idānīmeva manoramavañjulasīnni keliśayanamanuprāptam | vañjulādīnāṃ vibhāvatvena pariṇamanātta- tarhi saṃprati kutrāstītyata āha—saṃpratīti | saṃpratyadhunā mañjulo vetasastasya sīmani paryante yatkeliśayanaṃ krīḍāśayyā tāmanulakṣīkṛtya yātaṃ gatam | tvāṃ tatrasthaḥ pratīkṣata ityarthaḥ |

32.1.2

tāṃ protsāhayantī sakhī prāha | ghaneti—he rādhe, upaihi kṛṣṇamupagaccha | kathaṃ yathā syāt | mukharitaḥ saśabdaḥ kṛto maṇimañjīro maṇikhacito mañjīro nūpuro yatra gamane | evaṃ yathā syāt | punaḥ kathaṃ yathā syāt | dareṇa sādhvasena mantharaścaraṇavihāraḥ padavinyāso yatraivaṃ yathā syāt | tatra hetvantaragarbhaviśeṣaṇamāha—ghaneti | ghanayornibiḍayorjaghanastanayorbhārasya bharo'tiśayo yasyāstādṛśi | marālānāṃ haṃsānāṃ svakīyamantharagamanena mañjīrādiśabdena ca nikāraṃ tiraskāraṃ vidhehi kuru | saṃprati marāleṣu śabdāyamāneṣu satsu mañjīrādidhvanirapi marālaśabdatvenaiva loke grāhya iti saṃprati yogyo 'bhisārakṣaṇa iti dhvaniḥ | atha saṃprati haṃsasya śabdo yātrāyāṃ śubhaṃ sūcayatīti gamanaṃ prati vilambo na kārya ityapi dhvanitam | taduktaṃ vasantarājīye-‘kṛṣṇāsu sarvāsrvapi darśanena haṃsasya śabdena ca sarvasiddhiḥ |' iti | 'marālo rājahaṃse syānmarālo haṃsamātrake' | iti dharaṇiḥ | 'nikāraḥ syātparibhave dhānyasyotkṣepaṇe 'pi ca |' iti viśvaḥ | śāsanabandinīti teṣāṃ vibhāvatvamuktam | 3 || api ca | anileti | he karabhoru karabhavadūrū yasyāḥ| 'maṇibandhādākaniṣṭhaṃ karasya karabho bahiḥ |' latānikurambaṃ latāsamūhaḥ | anilataralakisalayanikareṇaiva kareṇa | gatiṃ prati preraṇamiva karoti | ato vilambaṃ muñca | yatra acetanā api cetanavatpratibodhayanti tatreṣṭasiddhiravaśyaṃ bhāvinī | atra karasānnidhyāllatāśabdena sakhyaḥ tvāṃ tvarayantīti dyotyate |

32.1.3

4 || api ca | sphuritamiti | he sakhi, amuṃ kucakumbhaṃ pṛccha | priyakarasparśalālasakucakumbhaceṣṭāṃ jñātumicchāṃ kuru | bhāvipriyāvedakaḥ kucakalaśo'pi tvāṃ prerayatītyarthaḥ | kiṃbhūtaṃ kucakumbham | sphuritam | kucasphuraṇaṃ priyasaṃgamamāvedayatīti sāmudrikajñāḥ | kasmādiva | kāmormivaśādiva | kiṃbhūtam | sūcitaḥ kathito hareḥ parirambho yena | api kiṃbhūtam | manoho hāra eva vimalajaladhārā yatra | śakunakalaśo'pi taraṅgavaśātsūcitapriyaprāptirbhavati | vimalajaladhāro'pi | khaṇḍaśleṣālaṃkāraḥ | 5 || lane sati barhirjaladhārāniḥsaraṇasaṃbhavāt | punaḥ kīdṛśam | sūcitaṃ hareḥ kṛṣṇasya parirambhamāliṅganaṃ yena tam | nārīṇāṃ stanakampaḥ priyaṃ sūcayatīti śākunikāḥ | taduktam | ‘nityaṃ nāryāḥ stane kampaḥ priyasaṃgamasūcakaḥ |' iti | pūrṇakalaśatvena stanarūpaṇamapi yātrāyāṃ pūrṇakalaśadarśanaṃ priyasūcanāya | 5 || nanu sakhījaneṣu paśyatsu kathaṃ mayā gantavyamityata āha—adhigatamiti | idaṃ tava vapuḥ sakhībhiratiśayena ratiprasaṅgāya surataprasaṅgāya sajjaṃ kṛtālaṃkaraṇādikṛtyavidhānamadhigataṃ jñātam | tathā ca sakhībhirdṛṣṭamevādhunā kiṃ vilambeneti bhāvaḥ | yadvā sakhībhiridaṃ tava vapurbahudhā ratiraṇe śayyāmadhigataṃ jñātam | tathā ca tāsāṃ kā lajjeti bhāvaḥ | ato he caṇḍi kopane, rasitaḥ śabdāyamānaḥ kṛto raśanāvaliḥ kṣudraghaṇṭikāvalireva ḍiṇḍimo vādyaviśeṣo yatraivaṃ yathā syādevamabhisara kṛṣṇasaṃketabhūmimupaihi | anyatrāpi raṇe ḍiṇḍimastāḍyata eveti dhvaniḥ | punaḥ kathaṃ yathā syātsarasamalajjam | rasaḥ śṛṅgārarasastatsahitaṃ lajjārahitaṃ ca yathā syādevam |

32.1.4

6 || smareti | kareṇa sakhīmavalambya salīlaṃ līlāsahitaṃ yathā syādevaṃ cala gaccha | kīdṛśena kareṇa | smarasya kāmasya ye śarāstadvatsubhagāḥ sundarā nakhā yasmiṃstādṛśena | anyasminnapi raṇe śastrāstrāṇi bhavanti | ratiraṇe tu tvannakhā eva smarasya śastrāṇīti bhāvaḥ | atha valayakaṇitaiḥ kaṅkaṇaśabdairharimapi nijagatiśīlaṃ svīyagamanasvarūpamavabodhaya jñāpaya | anyatra samīcīno yodhaḥ pratibhaṭamavahitaṃ kṛtvaiva yudhyata

32.1.5

śrījayadeveti | idaṃ śrījayadevabhaṇitaṃ harāvāropitamanasāmavirāmamavicchedaṃ kaṇṭhataṭīmadhitiṣṭhatu | adharīkṛto hāro muktādigrathito yena | pakṣe 'dharīkṛto hāraḥ śuddhaṃ vacanaṃ yena | punaḥ kiṃbhūtam | udāsitavāmam | udāsitā vāmā strī yena | athavā udāsitaṃ haribhaktipratīpaṃ vacanaṃ yena | vā udāsitaṃ nirākṛtamanyadapi sundaraṃ yena iti | hāranārīsundarādīnāṃ parihāreṇedamevaikaṃ kaṇṭhe dhāraṇīyamityarthaḥ || tathā ca saṅgītarāje—‘āditālaḥ prathamataḥ pratimaṇṭhastataḥ paraṃ | caturmātrāhamaṇṭhaśca turyaḥ syādaṅkatālakaḥ || tālo varṇayatiḥ pañcānnavamātrikamaṇṭhakaḥ | niḥsāruśca tathā jhampā drutamaṇṭhaśca rūpakaḥ | pratitālastripuṭaka ekatālītisaṃjñayā | trayodaśakramāttālāḥ pratitālaṃ padāni ca | yathā śobhālasiyuñji tāvantyeva tataḥ param | kāhalī tuṇḍakinyau ca bhuktā ca śṛṅgaśaṅkhakau || paṭahaśca huḍukkaṃ ca murajaḥ karaṭāpi ca | ruṇḍā ca ḍamarūḍakkā pāṭā etatsamudbhavāḥ | niḥsārau paṭaho ḍhakkā mardalastrivalī tathā | karaṭeti tathaitasyāṃ pradhānākṣarayojanā | ekatālyā ḍhakkalī ca trivalī dundubhistathā | ghaṭaśruturvarṇyā syādadhikā pāṭasantatiḥ | pratitālaṃ prayogo'pi rāgo nando nigadyate | śṛṅgāro vipralambhākhyo rasa uttamanāyakaḥ | dūtīsaṃvādakathanaṃ nāyikāyāmiheṣyate | etatsyāllakṣaṇaṃ yacca tālarājirasaḥ smṛtaḥ | prabandhaḥ kumbhabhūpena haripravaṇacetasā ||’ iti śrīharitālarājijaladharavilasitanāmā viṃśatitamaḥ prabandhaḥ |

32.1.6

8 || idānīṃ tacceṣṭākathanavyājena gantuṃ vyākulayati—sā māmiti | he sakhi, priyaḥ kṛṣṇo nikuñje bhavatyā apekṣyateyevaṃ kurvannāste | kiṃbhūte nikuñje | sthiratamaḥpuñje sthirāndhakāracaye | itīti kim | sā priyā samāgatya māṃ drakṣyatīti cintā-

32.2

śṛṇviti | taruṇījanānāṃ mohajanakaṃ madhuripoḥ kṛṣṇasya rāvaṃ śabdaṃ śṛṇu | kīdṛśam | ramaṇīyataramatiśayena ramaṇīyam | pikanikare kokilasamūhe kusumaśarāsanabandini sati | kusumānyeva śarāsanaṃ dhanurryasya tādṛśaḥ kāmastacchāsanasya tadājñāyā bandini stāvake sati | yadvā 'kusumaśarāsanaṃ vandituṃ namaskartuṃ śīlamasya tādṛśe kāmājñākāriṇi
idānīmabhisārikāsamayamāha—akṣṇoriti | he sakhi, viṣvak caturdikṣu nīlapracchadapaṭasadṛgdhvāntaṃ sudṛśaḥ pratyaṅgamāliṅgati | nīlapracchadapaṭavadācchādya adṛśyāṃ karotītyarthaḥ | kiṃ kurvat | dhūrtānāṃ māyāvināmabhisāre saṃbhramaṃ vegaṃ bhajantīnāmutkocamiva | etadetatkurvaṃstadāha-akṣṇorañjanaṃ nikṣipat | api ca kucayoḥ kastūrikāpatrāvalīracanāviśeṣamiva nikṣipat | atra dhūrttagrahaṇena nikṣepa auci-

32.3

kulo bhavati dūraṃ ca paśyati | etāvatā hi sāttvikabhāvau stambhavaivarṇye saṃjātau bhavata iti sūcitam | cintayā stambhaṃ dūradarśanena vaivarṇyamāpnoti | dṛṣṭvā ca smarakathāṃ vakṣyatīti vepate | pulakayati ca | evaṃ dvāvaparau sāttvikau vepathū romāñcaśceti | kathāḥ kṛtvā pratyaṅgamāliṅganaiḥ prītiṃ yāsyatītyānandati ānandāśru muñcati svidyati ca | evamaśrusvedāvuktau | āliṅgya ca nānāratopacārai raṃsyate | cintayā āvhānāśaktatve pratyudgacchati | tadalābhe mūrcchati ca | evaṃ svarabhaṅgapralayau darśitau | evaṃ sa kṛṣṇastvadabhikāṅkṣayāṣṭāvapi sāttvikānbhāvānanubhavannāste | pratyaṅgāliṅganena sthitāliṅganaṃ vṛkṣādirūḍhamuktaṃ bhavati | tallakṣaṇaṃ yathā—'ramaṇacaraṇamekenāṅghriṇākramya khinnaṃ śvasitamaparapādenāśrayantī tadūrūm | nijamatha bhujamenaṃ prāśvayantī tadaṃsaṃ tarumiva kamitāraṃ cumbanārthādhiroḍhum || yadabhilaṣati nārī tacca vṛkṣādhirūḍham ||' śārdūlavṛttam | dīpakamalaṃkāraḥ |
idānīṃ tamasyapi tāmeva pratīkṣata ityāha—kāśmīreti | he sakhi, etattamisraṃ tasya śrīkṛṣṇasya tvayi yatprema tadeva hema tannikaṣopalatāṃ tanoti | tamāṃsyapi bahvīnāmabhisārikāṇāṃ prāpyavasare'pi tvayyeva tasya premeti nikaṣopalahemaparīkṣāśmasāmyam | kiṃbhūtaṃ tamisram | abhito rucimañjarībhiḥ kuṅkumagauravapuṣāṃ svairiṇīnāmābaddhā rekhā ābhogo vistāro yena | kiṃbhūtaṃ tamisram | tamāladalanīlatamam | etāvatā tamaso 'tīva pravṛddhāvabhisareti preraṇam | vasantatilakā vṛttam | atropamālaṃkāraḥ |

32.4

tyamāvahati | yato māyāvino māyayaiva sādhyāḥ | atra ca krameṇa tamaso vṛddhirjñeyā | pūrvaṃ prādurbhāve 'kṣṇorañjanam | kiṃcidvṛddhe karṇābharaṇācchādanam | tata eva pravṛddhe śiromukuṭavṛtti | īṣadaparisamāpteḥ kucayohārādilopaḥ | krameṇa pravṛddhaṃ satsarvaśarīraṃ vyāpya varttata iti kramavṛddhirdarśitā | atra dhūrttagrahaṇena tā apaśyantyo bhavatīṃ na kasyacidagre kathayiṣyantīti niḥśaṅkaṃ vraja | śārdūlavikrīḍitaṃ vṛttam | yathāsaṃkhyamalaṃkāraḥ |
idānīṃ bhāvāntareṇa taṃ puṣṇāti—hārāvalīti | iyaṃ dūtī rādhāṃ prati vakṣyamāṇamuvāca | kiṃ kṛtvā | nikuñjanila-

Linked texts (1)