Gita Govinda 9
Rasikapriyā 9
- Language
- Sanskrit
9.1
idānīṃ kṛṣṇasya virahāvasthāceṣṭitamāha—itastata iti | sa mādhavo'naṅgabāṇavraṇakhinnamānasaḥ san viṣasāda viṣādaṃ cakāra | kiṃ kṛtvā | kalindanandinītarāntakuñje itastatastāṃ rādhāmanusṛtyānviṣya | kiṃviśiṣṭaḥ | kṛtānutāpaḥ pūrvameva mayā kathaṃ nānunīteti kṛtapaścāttāpaḥ | atra kuñjeṣviti vaktavye bahuṣvapi paribhraman tadārtivaśādekamevājñāsīdityekavacanam |
9.2
geyānugugairadhikairadhigataṃ tanute dhātuṃ budhasaṃmatam | natvā vidhimiha suravaranataṃ kumbhanareśo'laṃkṛtiyutam || idānīṃ rādhāyāḥ kṛṣṇe'nurāgaṃ nirūpya kṛṣṇasyāpi rādhāyāmanurāgaṃ darśayannāha gauḍakṛtirāgeṇa—kaṃsārīti | kaṃsārirapi vrajasundarīstatyāja | na kevalaṃ rādhaiva kṛṣṇasaktā babhūva kiṃtu kṛṣṇo'pi radhasakto babhūvetyapiśabdārthaḥ | kiṃ kṛtvā | rādhāṃ hṛdaye ādhāyāropya | kiṃbhūtāṃ rādhām | saṃsāravāsanābandhe śṛṅkhaleva śṛṅkhalā | atra 'takajorja' iti pathyā chandaḥ |
uktamarthaṃ gītena spaṣṭayati | tatra pūrvaṃ dhruvapadam | harīti | hariharīti khede | sā rādhā kupiteva gatā | kayā hatādaratayā | hato vināśita ādaro bahumānastasya bhāvastayā | iti dhruvaḥ || atha padāni | māmiyamiti | māṃ vadhūnicayena vṛtaṃ vilokya gateti dhruvapadenaikavākyatvātsaṃbandhaḥ | kiṃbhūtā | tādṛśī me mayā calitāpi sāparādhatayā na vāritā na niṣiddhā | iha sākūtam | tasyāgamane hetuṃ jānannapi sāparādho'smi | kathametasyā agre mayātibhayena vaktuṃ pāryata iti buddhyā | atiśayitaṃ bhayaṃ yasyeti mayetyasya viśeṣaṇam | karaṇe tṛtīyā | atikrāntaṃ bhayamiti vadhūnicayaviśeṣaṇam | athavā māmevaṃ vilokya sā calitāpi mayā na vāritā | harihari gateti viṣādābhinayena yojyam |
9.3
kimiti | idānīṃ madaparādhena mannimittameva sā viṣādaṃ bhuṅkta iti ātmasamatvena tāmapi gaṇayannāha | sā kiṃ kariṣyatīti | mayi milite koperṣyādikaṃ kathaṃ vidhāsyatītyarthoktyā | tadanu kṛtāparādhaṃ māṃ caraṇapatitaṃ dṛṣṭvā kiṃ vadiṣyatītyapi cārthoktyā | ahamuttaraṃ dāsyāmītyāha | kiṃjaneneti gopījanena | kiṃ dhaneneti | dhanamapyakiṃcitkaraṃ
9.4
vaṃśasthavṛttam |
cintayāmīti | ahaṃ tadānanaṃ cintayāmi smarāmi | kīdṛśam | roṣabhareṇa kopātiśayena kuṭilabhru kuṭilā vakrā bhrūryatra tādṛśam | kimiva | upari bhramatā bhramareṇākulaṃ vyāptaṃ śoṇapadmamiva | atra roṣāruṇe mukhe śoṇapadmasādṛśyaṃ bodhyam | vāraṃvāraṃ vakrībhavantyorbhruvośca bhramadbhramaropamā bodhyā | anena guṇakīrtanākhyā caturthāvasthā | taduktam—'aṅgapratyaṅgalīlābhirvākceṣṭāṅgasitekṣaṇaiḥ| na tasya sadṛśaḥ kaścidityādi guṇakīrtanam ||' iti | 'śoṇaḥ kokanadacchaviḥ' ityamaraḥ |
9.5
tāmahamiti | tāmanusarāmi tasyā anusaraṇaṃ karomi | iha vṛthā kiṃ vilapāmi kimiti vṛthā vilāpaṃ karomi | hṛdi saṃgatāṃ hṛdaye saṃnihitāmaniśaṃ nirantaraṃ bhṛśamatiśayena tāṃ ramayāmi krīḍayāmi | yadvā kiṃśabdaḥ praśne | ahaṃ tāṃ hṛdi saṃgatāmaniśaṃ
9.6
tayā vinā mama dhanena kim | na kiṃciprayojanamityarthaḥ | nanu dhanaṃ vinā parijanasaṃgrahaḥ kathaṃ syādityata āha | tayā vinā mama janenāśritena parijanena kim | na kimapi prayojanam | nanu parijanaṃ vinā godhanarakṣā kathaṃ bhaviṣyatītyata āha | tayā vinā mama godhanena kim | na kimapi prayojanam | nanu dhanaṃ vinā parijanāhate ca gṛharakṣāpi na syādityata āha | tayā vinā mama gṛheṇāpi kim | api tu prayojanaṃ nāstītyarthaḥ | nanu gṛhaṃ vinā sāṃsārikā bhogāḥ kathaṃ setsyantītyata āha | tayā vinā mama sukhenapi kim | srakcandanavanitādijanyenāpi sukhena kiṃ prayojanamityarthaḥ | iyaṃ ca smṛtyākhyā tṛtīyāvasthā | taduktaṃ rasārṇavasudhākare—'arthānāmanubhūtānāṃ deśakālānuvartinām | sātatyena parāmarśo mānasaḥ syādanusmṛtiḥ || atrānubhāvaviśvāsādīn kṛtvā vihastatā | rājyāsanādividveṣaścetyādyāḥ smarakatpitāḥ ||' iti |
tanvīti | he tanvi, tava hṛdayaṃ asūyayā khinnaṃ khedayuktaṃ bhaviṣyatītyākalayāmi | tattasmādahaṃ kuto gatāsīti na vedmi | api tu asūyāta eva gatāsīti vedmi | ato hetordarśanābhāvāt | te tava saṃbandhinā natena namaskāreṇānunayāmi | athavā tava hṛdayaṃ asūyayā khinnam | tena kāraṇena te tava hṛdayaṃ nānunayāmi | 'prataptasyeva sahasā sarpiṣastoyabindavaḥ' iti nyāyāpātāditi bhāvaḥ | athavā tatkuto na vedmi | api tu vedmi | athavā tvaṃ gatāsi jātāsi | tava hṛdayaṃ nate namaskṛtau na anunayāmi |
9.7
dṛśyasa iti | he tanvi, me purato gatāgatameva vidadhāsi yātāyātamaiva' karoṣīti dṛśyate | aparaṃ pureva sasaṃbhramaṃ yathāsyāttathā parirambhaṇaṃ na dadāsi | virahiṇo hi cittānusaṃgātsarvatastāmeva paśyanti | tathācoktam—'prāsāde sā pathi pathi ca sā pṛṣṭhataḥ sā puraḥ sā paryaṅke sā diśi diśi ca sā tadviyogāturasya | haṃho cetaḥ prakṛtiraparā nāsti te kāpi sā sā sā sā sā sā jagati sakale ko'yamadvaitavādaḥ' |
iti śrīgūrjaradharitrīparivṛḍhaparājayaprasaratpratāpaśoṣitāśeṣayavanapalvalena rājādhirājaśrīkumbhakarṇena viracite gītagovindavivaraṇe mugdhamadhusūdano nāma tṛtīyaḥ sargaḥ |
9.8
kṣamyatāmiti | he tanvi, bhavatu yatkiñcinmayā aparādhaṃ kṣamyatāṃ tat | īdṛśamaparamapriyaṃ tava kadāpi na kariṣyāmi | he sundari, mama darśanaṃ dehi | tvadvināhaṃ manmathena
9.9
rāmi |
varṇiyamiti | idaṃ pūrvoktaṃ jayadevena varṇitam | kiṃbhūtena | hareḥ pravaṇena hariparayaṇena | punaḥ kiṃbhūtena | ti(kiṃ)ndubilvaṃ tacchāsanaṃ nivāso vā grāmaḥ samudra eva tatsaṃbhavarohiṇīramaṇeneva candreṇeva |
9.10
idānīṃ smaraśarāhatitīrjaracetā bhrāntaḥ san kāmamapi bhrāntaṃ vidannāha—hṛdīti | he anaṅga, harabhrāntyā priyāruhite mayi na prahara prahāraṃ mā kārṣīḥ | ebhiścihnaiharo'yamiti cettadapyanyathayati | hṛdayaṃ bhujaṃgamanāyako na | api tu bisalatāhāraḥ | bisalatāhāra iti rūpakālaṃkāraḥ | śubhratvāt hṛdayasthānācca mṛṇāle vāsukibhramaḥ | apica | kaṇṭhe iyaṃ kuvalayadalaśreṇī | na prasiddhā garaladyutiḥ | iyamapi virahāturasya mama garaladyutiriva vidyate | paraṃ yadbhrāntyā mayi praharasi sā prasiddhā īśvarasaṃbandhinī na | idaṃ malayajarajo'ṅgatāpācchuṣkaṃ candanaṃ vidyate na bhasma | kimu iti vitarke | satyam krudhā kopena dhāvasi | lokoktiḥ | hariṇīvṛttam | ‘prakṛtaṃ yanniṣidhyānyatsā-
9.11
dunomi | itastatastāmityādau dhīralalito nāyakaḥ | parasparāmurāgajanito vipralambhaḥ śṛṅgāraḥ |
idānīṃ smaramupālabhate—pāṇāviti | he krīḍānirjitaviśva kāma | pāṇau amuṃ cūtasāyakaṃ mā kuru | cāpamapi māropaya mā sajjaṃ kuru | yataḥ krīḍayaiva nirjitaviśvasya keyaṃ sāmagrī nāma | athacetsāmagrī tarhi kasyoparītyāha | mūrcchitajanāghātena kiṃ pauruṣaṃ ko'yaṃ parākramaḥ | athavā kutsitaṃ pauruṣaṃ kiṃpauruṣam | tarhi kiṃ kriyatāmityāha | yadarthaṃ māṃ prahiṇoṣi tasyā eva mṛgīdṛśo mano'dyāpi manāgapi na saṃdhukṣate | api tu saṃdhukṣatāṃ nāma | kiṃviśiṣṭaṃ manaḥ | preṅkhatkaṭākṣānalajvālājarjaritaṃ | preṅkhanto valanto ye kaṭākṣā arthātsapatnīnāṃ ta eva analo'gnistasya jvālāstābhirjarjaritam | athavā he manasija, tasyā eva mṛgīdṛśaḥ preṅkhatkaṭākṣānalajvālājarjaritaṃ manaḥ | ardhānnamamevādyāpi na dīpyate | ato mṛtamāraṇaṃ kathaṃ yuktam | śārdūlavikrīḍitaṃ chandaḥ | ākṣe-
9.12
dhyate'sāvapahnutiḥ’ ityapahnutiralaṃkāraḥ | vipralambhaśṛṅgāro rasaḥ |
idānīṃ rādhāyāmeva smaraśarāvalilamāropayannāha—bhrūpallavamiti | smareṇa tasyāṃ iti astrāṇyarpitāni | kiṃbhūtāni | nirjitajaganti | nirjitāni jaganti yaistāni | kiṃbhūtāyāṃ tasyām | anaṅgajayajaṅgamadevatāyām | anaṅgasya jayāya jaṅgamadevateva tasyām | itīti kim | bhrūpallavaṃ dhanuḥ | apāṅgatarāṅgatāni kaṭākṣabāṇāḥ | apāṅgatarāṅgitaśabdena kaṭākṣa ucyate | tathācoktam | 'yadgatāgataviśrāntivaicitryeṇa vivartanam | tārakāyāḥ kalābhijñāstaṃ kaṭākṣaṃ pracakṣate ||' iti | śravaṇapālirguṇa iti | atrāstraśabdenāstravidyāsādhanasyopakaraṇānyucyante | bhrūpallavaṃ dhanurityatra rūpakotprekṣe alaṃkṛtī || yathā— 'mukhapaṅkajaraṅge'sminbhrūlatā nartakī navā | līlānṛtyaṃ karolīti ramyaṃ rūpakarūpakam ||' atra kvāpi kāpyalaṃkāradvayatrayasadbhāve'pi saṃsṛṣṭisaṃkaranirūpaṇaṃ granthavistaratrastaci-
9.13
po'laṃkāraḥ | atra manasijaśarā mano vidhyanti iti karmatve vivakṣite yatkartṛtvamupanyastaṃ tadaucityacamatkāritāmāviṣkaroti | yathā 'sānvayaṃ śobhate vākyamucitaireva kārakaḥ | kulābharaṇamaiśvaryamaudāryaṃ caritairiva' iti |
idānīṃ dhyānamilitāṃ rādhāṃ saṃbhāvayannāha — bhrūcāpa iti | he tanvi, bhrūcāpe nihita āropitaḥ kaṭākṣa eva viśikho bāṇo marmavyathāṃ nirmātu | yataścāpāropitabāṇasya marmavedho yukta eva | api ca | kabarībhāro'pi mārodyamaṃ mārāyodyamaṃ karotu nāma | yataḥ śyāmātmā kuṭilaśca | śyāmātmanāmantarmalinacittānāṃ ca māraṇaṃ svabhāva eva | api ca ayaṃ rāgavānbimbādharo mohaṃ tanutām | asyāpyevaṃvidhasya mohavidhāne aucitī | paraṃtu tava sadvṛttaḥ stanamaṇḍalaḥ sa mama prāṇaiḥ kathaṃ krīḍati | iyamasyā naucitī | yataḥ sadācāravatāṃ paraprāṇaviśasanaṃ na kvāpi dṛṣṭamiti bhāvaḥ | atra virodhāṃlaṃkāraḥ | śārdūlavikrīḍitaṃ chandaḥ |
9.14
ttatayā na kriyate | tadgatistu pūrvapade darśitaprāyeti |
idānīṃ vakroktyā svagatatvena virahavāmatāṃ vadati— tānīti |
9.15
tiryakkaṇṭhavilolamaulitaralottaṃsasya vaṃśoñcaraddīptisthānakṛtāvadhānalalanālakṣairna saṃlakṣitāḥ|
9.16
kiṃbhūte | sudhāsāre sudhādīnāṃ sāre | vā sudhāyāḥ sāre | punaḥ kiṃbhūtāḥ | vaṃśoccaraddīptisthānakṛtāvadhānalalanālakṣairna saṃlakṣitāḥ | vaṃśe uccaradyaddīptisthānaṃ tārasvarasthānaṃ tatra kṛtamavadhānaṃ yābhistāstathā tāśca tā lalanāśca tāsāṃ lakṣaṇi taiḥ | caturṣvapi svasthāneṣu rāgāptau kriyamāṇāyāṃ krameṇa dīptasthānāTemplate:Typo rohe ko'pyatiśayo jāyata eva | tatra dattāvadhānatvāt valgukhane priyakaṭākṣādapi priyatvādityarthaḥ | kiṃbhūtasya madhusūdanasya | tiryakkaṇṭhavilokamaulitaralottaṃsasya | tiryakkaṇṭho yasyāsau tiryakkaṇṭhaḥ | vilolaścāsau mauliśca | vilolamaulinā taralāvuttaṃsau karṇabhūṣaṇe yasya sa tathā | tiryakkaṇṭhaścāsau vilolamaulitaralottaṃsaśca sa tasya | atra mauliśabdasya śiraḥkirīṭayoḥ samānavācakatve'pi veṇuvādakasya śiraḥkampitādidoṣaparijihīrṣayā kirīṭe paryavasānam | śīrṣi akampite kirīṭakampanaṃ vaicitryāyate | śārdūlavikrīḍitaṃ vṛttam | rūpakamalaṃkāraḥ |
rāgo gauḍākṛtiryatra pratimaṇṭhapuraskṛtaḥ | ābhogānte tathā pāṭasvaraiḥ padyagaṇānvitaḥ || śṛṅgārarasasaṃpūrṇakṛṣṇakelivirājitaḥ | mugdhamadhusūdanākhyo haṃsakrīḍananāmataḥ || śrīgovindapadāravindamakarandāsvādacañcadvirephena śrīnṛsiṃhamokalakulāmbhojaprakāśendunā | śrīmatkumbhanṛpeṇa klṛptavivṛtau śrīgītagovindake saṅgītakramadīpikākhasurayaṃ sargastṛtīyo gataḥ || iti mugdhamadhusūdanahaṃsakrīḍananāmā saptamaḥ prabandhaḥ |
Linked texts (1)
- Gītagovinda — Jayadeva, Sanskrit