Pramāṇa · Search · About · API

Gita Govinda 11

Śrutirañjanī 11

Language
Sanskrit

Contents

11.5.1

atra sakhi ityārabhya rādhe ityantaṃ⁶ dhruvapadam | pāṭhāntare tavebhyaratyā vanamālītyanta dhruvapadam | sphuṭārthamidam | kasmāt sīdatītyākāṅkṣāyāmāhavahatīti || he sakhi rādhe, malayasamīre candanācalapavane | madanaṃ kandarpam | upanidhāya samīpe nidhāya; sahāyaṃ kṛtvetyarthaḥ | vahati pravahati vāti satītyarthaḥ | athavā madanamupanidhāya samīpe saṃsthāpya, tameva vahati sati, uddīpakatvena protsāhayati satītyarthaḥ | kiñca virahiṇāṃ viyogināṃ hṛdayadalanāya cittavibhedanāya, kusumanikare ketakīpramukhanikhilaprasūnasamūhe | sphuṭati vikasati sati | tava virahe vanamālī sīdatītyanvayaḥ | yathā loke rājānaṃ samīpe nidhāya tadbhaṭe tanmahāpraharaṇe ca vijṛmbhamāṇe ripuravasīdati, tathā madanamahārājaṃ samīpe vinyasya tadbhaṭe malayapavane tatpraharaṇe kusumanikare ca vikasati sati tatpratyarthiviyogijanaḥ kṛṣṇo'pi sīdati, ityaupamyasya gamyamānatvāt dīpakālaṃkāraḥ | tallakṣaṇaṃ tu---' vadanti varṇyavarṇyānāṃ dharmaikyaṃ dīpakaṃ budhā², iti | 1 yadvā vanamālī madanamupanidhāya viyogajanitapīḍāsākṣitvena samīpe vinyasya sīdatītyarthaḥ | athavā virahakāle rādhāṃ mā vidhehīti prārthanāpūrvakapūjārthamupanidhāya lekhanādi sannidhīkṛtya sīdatītyanvayaḥ-¹ |

11.5.2

dahatīti || he sakhi, rādhe, tava virahe vanamālī śiśiramayūkhe candramasi | dahati tāpaṃ janayati sati | maraṇaṃ anukaroti mṛtakalpo bhavatītyarthaḥ | tapatīti kvacitpāṭhaḥ | sa tu sugamaḥ | tava virahasamaye madanaviśikhe pañcaśaraśarajāle | viśikhe iti jātāvekavacanam | patati sati praviṣṭe sati | athavā ekatvaṃ vivakṣitam | ekasmin patati sati kimuta anekeṣu patatsu satsu iti bhāvaḥ | vilapati hatā'smīti pralapati | 'na kevalaṃ svayaṃ pralapati apitu vikalākaroti | tatratyāniti² śeṣaḥ | svavilāpena tatratyān vikalacittān karotītyarthaḥ | anena tasyāvasthānugrāhyatā sūcitā | ataḥ 'abhūtatadbhāva³, ityādinā 'cvi' pratyayaḥ | 'asya cvau⁴ 'vitīkāraḥ | ccāviti dīrghaśca | padadvayametat | ‘gatirudāttamaulije’ti bhāṣyakāreṇa samāsaniyamāt | evaṃ prabhavartātyādāvapi ūhanīyam | udāttatvaṃ yatkiñcidādi prayoge jñātavyam | manasi bahu dhunotīti ca pāṭhaḥ |

11.5.3

dhvanatīti || he sakhi, rādhe, vanamālī madhupasamūhe madhukaranikare ‘madhupo bhramaraścaiva cañcarīko'liriṣyata’, iti vijayaḥ | dhvanati jhaṅkṛtiṃ kurvati sati, śravaṇaṃ karṇaṃ¹ apidadhāti ācchādayati | virahiṇāṃ bhramararutasya karṇaśūlāyamānatvāditi bhāvaḥ | ‘apidhānatirodhānapidhānācchādanāni ce’ tyamaraḥ | tathā niśi niśi pratiniśam | manasi valitavirahe² pravardhitaviśleṣe sati | ca titheti pāṭhe'pyayamevārthaḥ | rujaṃ duḥkhaṃ | upayāti prāpnoti | rātreḥ virahiṇāṃ atiduḥkhadatvāditi bhāvaḥ | nijarucamupayātīti³ ca pāṭhaḥ | ⁴tadānīntu madhupasamūhe dhvanati sati manasi viśleṣe vasati sati ca śravaṇamapidadhāti ācchādayati, nijarucaṃ bhṛṅgakāntiñcopayāti | manoduḥkhasya malinīkaraṇatvāditi bhāvaḥ |⁴ | vasatīti || he sakhi rādhe, vanamālī vipinavitāne vanavistāre vistīrṇavana ityarthaḥ | vitānagrahaṇaṃ virahiṇaḥ kṛṣṇasya virahavedanāpākaraṇahetubhūtayatheṣṭasañcārasambhavanārthamuktamityavagantavyam | vasati tiṣṭhati | na kevalaṃ vanāvasthānamātraṃ api tu lalitadhāma manoharavihāramandiraṃ tyajati | tvāṃ vinā tādṛśe mandire kimiti sthātavyamiti muñcatītyarthaḥ | anena atyāsaktissūcitā | na kevalaṃ vihāramandiratyāgaḥ; api tu dhara hisśayane bhūpradeśe

11.5.4

luṭhati virahavedanāvaśāt gātrapārśvaparivartanaṃ karotītyarthaḥ | na kevalaṃ bhūluṭhanamātraṃ api tu tava nāma bhavannāmadheyaṃ bahu bahuvāraṃ vilapati, he rādhe māmmuktvā kva gatāsi, śīghramevāgatya māmāliṅgayetyādiprakāreṇa tava nāmagrahapūrvakaṃ jalpatītyarthaḥ | ¹⁻atra yathā loke putrādiviyogaduḥkhitaḥ tannāmatyāgapūrvakamatiduḥkhāt dharaṇyādāvaṭati luṭhanādikaṃ ca karoti, tadvat kṛṣṇo'pi, ityupamādhvanirūhanīyaḥ⁻¹ | bhaṇatīti || virahasya harerviprayogaśṛṅgārasya vilasitaṃ vilāsaḥ | ‘bhāve ktaḥ’ tena ‘itthaṃbhūtalakṣaṇe’ti tṛtīyā | itthaṃ virahavilasitarūpamityarthaḥ | gītamiti śeṣaḥ | athavā sahārthe tṛtīyā | kavijayadeve bhaṇati gadati sati rabhasaḥ gītaśravaṇajanitasantoṣaḥ | ‘rabhaso vegaharṣayo ’ rityabhidhānāt³ | tasya vibhava ādhikyaṃ tasmin paripūrṇaharṣa ityarthaḥ | tādṛśe manasi śrotṝṇāṃ manasi adhikaraṇe sukṛtena gītaśravaṇajanitapuṇyena harirvarṇitaḥ, śrīkṛṣṇaḥ udayatu āvirbhavatu, pratyakṣo⁴bhavatu iti yāvat | tathā ca harisākṣātkārakāmibhiridaṃ gītamavaśyaṃ śrotavyaṃ paṭhanīyañceti tātparyam | ayaṃ pañcapadiprabandhaḥ | saṅkīrṇaprabandhaparigaṇanasthale tasyāpi saṅgrahaṇāt | gītaśeṣārthaṃ ślokena pūrayati pūrvamiti || he rādhe yatra yasmin vānīranikuñje | yena mādhavena tvayā samaṃ bhavatyā saha | athavā yena mādhavena samaṃ tvayā vā | ratipateḥ kāmadevasya sakāśāt siddhayaḥ kāmakrīḍāḥ ārādhitāḥ prāptāḥ | athavā ratipateḥ kāmadevasya siddhayo yuvayuvatighaṭanārūpakāryasiddhayaḥ ārādhitāḥ sampāditāḥ | āsāditā iti pāṭhe'pi tadvat |

11.5.5

idānīṃ sa eva mādhavaḥ tasminneva ekavāraṃ kāryasiddheḥ dṛṣṭatvāt tasminnevetyuktamityavagantavyam | nikuñje manmathamahātīrthe latāmandirarūpe kāmadevātyantavihārayogye puṇyakṣetre ; ¹‘yadvā manmathasya mahaḥ— strīpuṃsaghaṭanānukūlamelanotsavaḥ yatra tacca tathā kṣetraṃ yasmin | ‘maha uddhava utsavaḥ’ ityamaraḥ | rahaḥkrīḍānukūlasāmarthyamasyāstīti etadarthadyotanārtham | mahātīrthe ityakhaṇḍaṃ vā, manmatheti yaugikaṃ vā’¹ | punarbhūyo'pi tvāmaniśaṃ, sarvadā, natvekadā, idaṃ tu cittasya tadekāyattatāsūcanāthamuktamityavagantavyam | dhyāyan cintayan, na kevalaṃ dhyānamātramapi tu tavaivālāpāḥ rahasyavārtāḥ | ta eva mantrāḥ guptabhāṣaṇāni teṣā āvaliṃ paramparāṃ japan | mantrāvalīriti pāṭhe tu ayameva bahuvacanārthaḥ | tvayā rahasi māṃ pratyevamuktamityanena kāraṇena² madhurabhavadvacanaparipāṭīmīṣadūccaran ityarthaḥ | bhūyaḥ punarapi tava kucakumbhayoḥ stanakalaśayoḥ nirbharaparīrambhaḥ gāḍhāliṅganaṃ ‘upasargasya ghañyamanuṣye bahulam’³ iti dīrghaḥ | sa evāmṛtaṃ mokṣaṃ vāñchati kāṅkṣati | yathā loke kaścit puruṣaḥ kasmiṃścit tīrthaviśeṣe ekavāraṃ kāryasiddhiṃ samprāpya sa eva tasminneva tīrthe punarriṣṭāntarasiddhayai iṣṭadevatāṃ dhyāyan tasyā eva nāmāvaliṃ japam̐ścāmṛtameva vāñchati tathā kṛṣṇo'pi uktaviśeṣaṇaviśiṣṭaḥ stanāliṅganāmṛtaṃ vāñchati iti

11.5.6

dharmataulyādaupamyapratīterdīpakānuprāṇitarūpakālaṅkāraḥ | 'prastutāprastutānāṃ ca sāmyaikyaṃ tulyadharmataḥ, aupamyaṃ gamyate yatra rūpakaṃ tannigadyata' iti lakṣaṇāt | tena na yathā uktadharmācaraṇe santuṣṭā devatā kṣiprameva dhyāturamṛtaṃ prayacchati tathā kṣiprameva tvayāpyāliṅganāmṛtaṃ dātavyamiti vastu vyajyata ityalaṅkāreṇa vastudhvaniḥ || punarapi kṛṣṇasya rādhāviṣayavāñchāmeva varṇayati ratītyādi ||

Linked texts (1)