Gita Govinda 14
Śrutirañjanī 14
- Language
- Sanskrit
Contents
- 14.8 — 7 parts
14.8.1
idaṃ mālavīrāgeṇa² gīyata ityuktaṃ, tasyāyamabhiprāyaḥ | mālavīrāgasya³ guṇḍakriyāsapatnītvāt | tadanantaraṃ tasyāḥ prasthānaṃ yuktamiti | aṭatālena⁴ geyam | tatra yāmītyādivañcitāhamityantaṃ dhruvapadam | atra he iti adṛṣṭasaṃbhāvitadevamātrādisambodhanam⁵ | he deva sakhī- janasya vacanaiḥ ‘idānīmeva bhavatsamīpaṃ prati kṛṣṇamāneṣyāmi, tvayā kṣaṇamātraṃ prāṇān dhṛtvā sthātavya' mityādiprakāraiḥ pralāpaiḥ vañcitā pratāritā | kṛṣṇasyānānayanāt pratāraṇamityavagantavyam | evaṃvidhāhaṃ kaṃ śaraṇaṃ rakṣakaṃ yāmi praviśāmītyarthaḥ | lokānusārādevamuktamiti jñeyam | 'śaraṇaṃ gṛharakṣitro' rityamaraḥ | evaṃvidhavilāpe mūlamāhakathiteti | hariḥ kṛṣṇaḥ kathitasamaye'pi saṅketitakāle'pi athavā sakhyā saṅketitakāle'pi 1-kimutānyavāla ityarthaḥ | vanaṃ vṛndāvanaṃ prati na yayau na gataḥ - 1 | athavā vanaṃ vṛndāvanaṃ na yayau na prāptavānityarthaḥ | ahaha khede kaṣṭamityarthaḥ | 'aha hetyadbhute khede' ityamaraḥ | samayabhaṅgāt kaṣṭamityavagantavyam | ata eva taddyotakaḥ ahahaśabdaḥ prayuktaḥ | kṛṣṇasyānāgamanena kathaṃ kaṣṭamityāśaṅkayāha mameti | na kevalaṃ samayabhaṅga eva kaṣṭahetuḥ, api tu mama idaṃ paridṛśyamānamamalaṃ lokottarasaundaryasampannasvarūpaṃ yauvanamapi | iti apiśabdārthaḥ ; yauvanaṃ viphalaṃ niṣphalaṃ jātamiti śeṣaḥ sambhavato vastunaḥ upabhoktrabhāve naiṣphalyam | ata eva mahatkaṣṭamiti bhāvaḥ | uktaṃ ca- varṣākāle prayāṇaṃ yauvanakāle puruṣadāridryam | bālasnehaviyogaḥ trīṇi ca duḥkhāni bhavanti pāpāni2 |
14.8.2
yadite || yasya3 śrīkṛṣṇasya anugamanāya anusaraṇāyeti4 yāvat | niśi rātrau gahanamaraṇyamapi śīlitaṃ āloḍhitamityarthaḥ | etena tadanusaraṇāya atyanucitakāryaṃ kṛtamiti sūcitam | strīṇāṃ rātrāvaraṇyānībhramaṇasya lokaviruddhatvāditi bhāvaḥ | tena kṛṣṇenedaṃ paridṛśyamānaṃ mama hṛdayamasamaśareṇa kāmena kīlitaṃ viddham | athavā śara iti tantreṇopāttaḥ | 'sakṛduccaritaṃ anekopakārakaṃ tantramiti tantravidaḥ | tenāyamarthassampannaḥ | asamaśarasya kāmasya śaraḥ bāṇaiḥ kīlitaṃ khaṇḍitam | vallabhakṛtāpekṣāyāṃ satyāṃ tatsamaye asamaśarapīḍanāt vallabhenaiva tatkṛtamityavagantavyam | tathācānusartuḥ prahartranveṣagamantyantānucitam | ataeva kaṃ śaraṇaṃ yāmītyanvayaḥ | atrānugamanaśabde¹ aślīladoṣo deśabhedāt parihartavyaḥ | anveṣaṇāya vā anusaraṇāyeti vā pāṭhaḥ | mameti || ativitathaṃ kṛṣṇāgamanābhāvāt atyantaṃ vyarthaṃ, ketana māvāsamandiraṃ, yasyā ssā tādṛśī ata eva acetanā vivekahīnā; ahaṃ virahānalaṃ kṛṣṇaviyogavahniṃ iha latāmandire sthitā satīti śeṣaḥ | kiṃ kimiti viṣahāmīti viśeṣeṇa sahāmi | kṛṣṇāgamanasambhāvanāyā abhāvāt virahānalasahanaṃ vṛthaivetibhāvaḥ | ataśca virahānalasahanāt mama maraṇameva varam | duḥkhānuṣaktabahukālajīvanāt ekadā² mṛtireva śreyaskarītyarthaḥ | ata eva tādṛśaduḥkhānivāraṇāya kaṃ śaraṇaṃ yāmītyanvayaḥ | ahaheti || he deva, hariṇā kṛṣṇena yo viraho viyogaḥ tajjanito yo dahanaḥ³ vahniḥ, tasya vahanena dhāraṇena hetunā valayādimaṇibhūṣaṇaṃ kaṅkaṇapramukha-
14.8.3
ratnālaṅkaraṇāni, bhūṣaṇamiti jātāvekavacanam | bahūni dūṣaṇāni janāpavādarūpadoṣāḥ yasmin tādṛśaṃ kalayāmi manye¹ | ²-ahaha kaṣṭaṃ; viyuktāyāḥ bhūṣaṇadhāraṇasyāyuktatvāt-² bhūṣaṇānāṃ dūṣaṇamavagantavyam | pūrvaṃ yāni bhūṣaṇāni mayā saspṛhaṃ dhṛtāni tānyevedānīṃ mayā sadūṣaṇāni kalpitānīti kaṣṭatvamavagantavyam | athavā dahanavahanena bahūni dūṣaṇāni mālinyādīni yasmin tādṛśam | virahāgniniṣpāditavikṛtarūpamityarthaḥ | tādṛśam | valayādibhūṣaṇaṃ kalayāmi dharāmi | ahaha kaṣṭam | asannihitavallabhāyāḥ taruṇā aṅgālaṅkaraṇasya nirarthakatvāt kaṣṭatvamavagantavyam | ataḥ kaṃ śaraṇaṃ yāmītyanvayaḥ | māmiti || he deva, madhurā³ madhuyāminī vasantarātriḥ | athavā madhu puṣparasaḥ tadrāti gṛhṇātīti madhuraḥ makarandaheturityarthaḥ | sa cāsau madhuḥ vasantaḥ tadrātririti vā; sā māṃ ihāsmin samaye vidhurayati duḥkhitāṃ karoti | ⁴duḥkhitavacanāt vidhuraśabdāt 'tatkarotīti⁵'ṇici ṭilopaḥ-⁴ | kiñca kṛtaṃ pūrvajanmānuṣṭhitaṃ yat sukṛtaṃ puṇyaṃ, tena kṛtoṃ yaḥ kāmaḥ kṛṣṇaviṣayābhilāṣaḥ, sa asyā astīti tādṛśī; pūrvapuṇyaparipākavaśāt kṛṣṇaviṣayābhilāṣavatītyarthaḥ | athavā '''hitāgnyādi'⁶ṣviti niṣṭhāyāḥ para-
14.8.4
nipātaḥ| sukṛtena purākṛtapuṇyena kṛto niṣpādito yaḥ kāmaḥ 1 kṛṣṇaviṣayābhilāṣo asyā astīti kāminī| na cātra 'na karmadhārayānmatvarthīyaḥ| iti niṣedhaḥ| tasyānityatvāt| tadanityatvaṃ ca 'ekadeśinaikādhikaraṇaṃ| iti sūtrakāravacanāt| sarvadhanī, sarvakeśītyādi 2 bhāṣyakāravacanāccāvagantavyam| prayogaśca 'ākailāsādvisakisalayacchedapātheyavantaḥ 3' iti| evaṃvidhā kāpi lokottarasaubhāgyasampannā ihāsmin samaye, hariṃ kṛṣṇākhyaṃ, mama prāṇeśamanubhavati| athavā kāpi kācit kṛtasukṛtā cāsau kāminī ca| kāpi puṇyāṅganetyanvayaḥ | kusumeti || he deva, hṛdi nyasteti śeṣaḥ| athavā hṛdi adhikaraṇe sragapi kusumamālikāpi kimutānya ityarthaḥ| ativiṣamamatyantavakraṃ; śīlaṃ svabhāvo yasyāstādṛśī| atanoranaṅgasya, śaralīlatayā bāṇavilāsena hetunā kusumavat atisukumārā atimṛdulā tanuḥ śarīraṃ yasyā stādṛśīṃ, māṃ hanti hinasti| māṃ hṛdi hantīti vāntrayaḥ| sragādīnāṃ uddīpakatvena virahijanatāpakāritvasambhavāt hantītyuktiraviruddheti bhāvaḥ| ata eva kaṃ śaraṇaṃ yāmītyanvayaḥ | ahamiti || he deva, na vigaṇitā, sahāyatvenāparigaṇitā, betasā vañjulalatā yayā sā, tādṛśī ekākinītyarthaḥ| na vigaṇitetyatra na
14.8.5
samāsaḥ | yatra sannihitā api latāḥ sahāyatvena na gaṇyante tatra kā vārtā sakhījanasyeti bhāvaḥ | ata eva ekākitvaṃ suvyaktam | evaṃvidhā ahaṃ iha vṛndāvane vinivasāmi viśeṣeṇa tiṣṭhāmi | 1'iha hi nivasāmīti kvacitpāṭhaḥ | tadā hiḥ khalvarthaḥ, '-1 nivasāmi khalvityarthaḥ | atha ca madhusūdanasyāgamanaṃ tiṣṭhatu; sa tu madhusūdanaḥ śrīkṛṣṇaḥ cetasā ativegaśālinā manasā māṃ na smaratyapi; śaurerāgamanaṃ tu dūrata eveti bhāvaḥ | ata eva kaṃ śaraṇaṃ yāmītyanvayaḥ | haricaraṇa iti || komalā mṛdulā kalā tālasya saptamaḥ prāṇaḥ ; taduktam—'kālo mārgaḥ kriyāṅgāni graho jātiḥ kalā layāḥ | yatiḥ prastārakaśceti tālaprāṇā daśa smṛtāḥ3, iti | sā asyā astīti tādṛśī; anyatra kalāḥ kāmakalāḥ asyāḥ santīti tādṛśī | kāmakalāstu— mūrdhoraḥsthalavāmadakṣiṇakare vakṣoruhorudvaye nābhīguhyalalāṭajāṭharakaṭīpṛṣṭheṣu tiṣṭhatyasau¹ || kakṣāśroṇibhujeṣu ca pratipadaṃ prārabhya kṛṣṇamatha śvetāyāḥ prabhṛti krameṇa madano mūrdhānamārohati | aṅgeṣvevaṣu mṛgīdṛśāṃ manasijaprasthāpanāpaṇḍitā mātrāḥ ṣoḍaśa cintayanti bahulajyotiḥsphuliṅgākṛtiḥ² | iti| haricaraṇāveva śaraṇamāśrayabhūtaṃ gṛhaṃ rakṣakaṃ ca yasya tādṛśaḥ| ‘śaraṇaṃ gṛharakṣitro’ rityamaraḥ | jayadevakaveḥ bhāratī gītarūpā tālasampannā vāṇī yuvatiriva taruṇīva hṛdi rasikānāṃ hṛdayadeśe vasatu sadā vilasatāt| iyaṃ³ dīpakopamā |
14.8.6
he deva, yasmātkāraṇāt saṅketīkṛtaḥ samayaviṣayīkṛtaḥ yo mañjuvañjulalatākuñjaḥ manoharavānīravallīgṛhaṃ; tasminnapi; apiśabdādavaśyāgantavyatvaṃ sūcitam | nā''gataḥ nā''yātaḥ | tasmāt kāraṇāt anāgamane kiñcinnimittaṃ vartata¹ iti śeṣaḥ | tadeva nimittaṃ viśeṣeṇa darśayati kāmapītyādinā | kānta ityasya sarvatrānvayaḥ | kāmapi lokottarāṃ kāminoṃ abhisṛtaḥ anusṛtavān kiṃ ityarthaḥ | anyathā māṃ vihāyānyatrāvasthānāyogāt ityartha iti bhāvaḥ | kiṃ vā bandhubhiḥ narmasacivaiḥ² kalāḥ catuṣṣaṣṭikalāḥ, tāsu kelayo viharaṇāni tai rbaddhaḥ | vandhubhiḥ saha kalākelibhiḥ³ vinodī san⁴ nāgataḥ kimityarthaḥ | anyathā matparityāgāyogāditi bhāvaḥ | catuṣṣaṣṭikalāsu— 1-andhakāriṇi andhakāravati ; vanābhyarṇe bṛndāvanasamīpe bhrāmyati kim-1 andhakāravaśāt saṅketamandiramajñātvā vane paribhramatītyarthaḥ | anyathā satyavratasya aṅgīkṛtaparityāgo'nucita2. iti bhāvaḥ | 3-vanopānta' iti pāṭhe cā'yamevārthaḥ - 3 | athavā klāntamanāḥ maddirahavaśāt khinnacittaḥ saḥ pathi saṅketamandiragamanamārge prasthātumāgantumevākṣamaḥ asamarthaḥ | anyathā śīghragāmini4 vilambāyogāditi bhāvaḥ | bhrāmyatītyatra 'śamāmaṣṭānā'miti dīrghaḥ5 | sandehālaṅkāraḥ || atha kavireva sakhīpreraṇānantaraṃ rādhāyāṃ paritāpodgamamupavarṇya6 nivṛtyāgatāṃ nikaṭasthitāṃ sakhīmālokya idamuvācetyāha atheti || atha7 evaṃ tarkānantaraṃ mādhavamantareṇa kṛṣṇaṃ vihāya 'antarāntareṇa yukte8' iti dvitīyā | āgatāṃ ata eva viṣādena sakhīmanorathasāphalyā-
14.8.7
sampādanajanitakhedena mūkāṃ prativacanāsamarthāṃ, vīkṣya vilokya; janaṃ ardayati pīḍayati iti taṃ janārdanaṃ kṛṣṇaṃ ‘arda pīḍāyāṃ’ iti dhātoḥ lyuṭ pratyayaḥ| atra rādhāviṣayapīḍākaratvasūcanārthaṃ janārdanapadaprayogaḥ| kayāpi nāyikayā ramitaṃ krīḍitam | ‘rameḥ ṇyantāt karmaṇi niṣṭhā’| yadvā ramitumiti pāṭhe kayāpi saha krīḍitum gatamiti śeṣaḥ| viśaṅkamāneyaṃ^1 rādhā dṛṣṭavat, dṛṣṭe artha iva| ‘tatra tasyeva^2’ ityadhikaraṇe vatiḥ| janārdanavṛttāntaṃ sarvaṃ pratyakṣeṇa paśyantīvetyarthaḥ| etadvakṣyamāṇamāha brūte|| āhetyuktaprakārameva gītena viśadayati smareti^3| ^4-kāphīrāgeṇa mālavīrāgeṇa vā gīyate-^4|
Linked texts (1)
- Gītagovinda — Jayadeva, Sanskrit