Pramāṇa · Search · About · API

Gita Govinda 15

Śrutirañjanī 15

Language
Sanskrit

Contents

15.8.1

atra kāpītyādi adhikaguṇetyantaṃ dhruvapadam | smarasamaro¹ ²madanakadanaṃ suratamityarthaḥ—² | tasyocito'nuguṇaḥ; viracitaḥ kṛtaḥ³ veṣo yayā tādṛśī; athavā sarasamare suratakāle; ucitamanurūpaṃ yathā bhavati | viracitaḥ kṛto veṣaḥ yayā tādṛśī, dhṛtasuratānuguṇapariṣkāretyarthaḥ | deśāntare śaṣayorabhedāt antyaprāsopapattiḥ| veṣe⁴ veśaśabdopyastīti keṣāñcit sampradāyaḥ| galitāni sambhogakāle¹ kacākarṣaṇena | anena bandhaviśeṣopyuktaḥ | gātra parivartanādinā ca | srastāni kusumāni yebhyaste tādṛśāḥ ata eva daravilulitāḥ īṣadvilulitāḥ | itastataḥ calantaḥ | tathāvidhāśca te keśāśca | galitakusumā daravilulitakeśā yasyāstādṛśī | ata evādhikā lokotkṛṣṭā | madguṇebhya utkṛṣṭāḥ² saundarya³–sauśīlyasauhārdacāturyamādhuryālāpādiguṇāḥ–³ yasyāstādṛśī | etādṛk kāpi lokottarasaubhāgyasampannā; tadbhāgyasya lokottaratāṃ sūcayituṃ kāpītyuktam | anirdhāraṇe vā kiṃśabdaḥ | yuvatistaruṇī | 'taruṇī yuvatissame' tyamaraḥ | madhuripuṇā kṛṣṇena saha vilasati idānīṃ viharatītyanvayaḥ | hariparirambhaṇeti || hareḥ⁴ kṛṣṇasya parirambhaṇena āliṅganena calitā udbhūtāḥ; vikārāḥ madanavikṛtayo yasyāstādṛśī; ata eva kucakalaśopari payodharakumbhopari ; taralitāḥ calitāḥ | manmathavikārāvirbhāvajanitoparisuratavegena āndolitāḥ⁵, muktāhārā nakṣatramālādi mauktikasarā yasyāstādṛśī, kāpi taruṇī kṛṣṇena saha ramata iti pūrveṇānvayaḥ |

15.8.2

vicalatīti || kiñca vicalitāḥ suratavegena lolā ye alakāḥ cūrṇakuntalāḥ | 'alakāścūrṇakuntalā' ityamaraḥ | tairlalito manoharaḥ ānanacandraḥ mukhasudhākaraḥ yasyāstādṛśī | 'kalitānanacandre'ti pāṭhe kalito nyāsaḥ | kiñca tasya kṛṣṇasya adharapānarabhasena adharāsvādanavegena harṣeṇa vā ‘rabhaso vegaharṣayoriti viśvaḥ | kṛtāḥ viracitāḥ, nyāsāḥ ityarthaḥ | candrāḥ¹ candrarūpanakhakṣatāni yasyā ssā kāpi taruṇī saha ramate ityanvayaḥ | cañcaleti || cañcalābhyāṃ uparisuratena tajjanitavegena vā lolābhyāṃ kuṇḍalābhyāṃ ; lalitau ramaṇīyau, kapolau gaṇḍabhāgau yasyāstādṛśī | kalitāviti pāṭhe tu nyāsāvityarthaḥ | kiñca mukharitā uparisuratānukūlacālanena nāditā raśanā kāñcīkalāpo yasmin, tādṛśasya jaghanasya kaṭipurobhāgasya; ‘paścānnitambaḥ strīkaṭyāḥ klībe tu jaghanaṃ puraḥ’ ityamaraḥ² | ‘mekhalā raśanā kāñcī’ iti dhanañjayaḥ | ³⁻tasya gatau puruṣakaṭipurobhāgena samaṃ sarabhasaṃ nijajaghanaghaṭanānuguṇavyāpāre, lolā āsaktā, sāvadhānetyarthaḥ | kāpi viharatītyanvayaḥ⁻³ | dayiteti || dayitavilokitaṃ suratamadhye priyakartṛkālokanaṃ | bhāve niṣṭhā | tena lajjitā svata evācaritaṃ puruṣāyitamiti⁴ vallabhena jñāta-

15.8.3

miti¹ kiñcijjātavṛṣālajjā, yathārthalajjāyāḥ kiñcidramakṣatiprasaṅgāt | tathācoktam—‘bālādikṛtadoṣeṣu kṣamā bhūṣā manasvinām | nirlajjatā parastrīṇāṃ surateṣvadbhuteṣvapi’ iti | vaiyātyaṃ surateṣviva iti māghe'pyuktam | ²-athavā lajjitā sañjāta lajjā kṛtalajjeti karmaṇi niṣṭhā-² | ata eva hasitā priyeṇa parihasitā | ³-svata eva kṛtaṃ kāryamiti lajjiteti kāntena parihasitetyarthaḥ-³ | athavā dayitasya vilokitaṃ svakartṛkaṃ priyaviṣayāvalokanaṃ tena lajjitā | ata eva tena sahitetyarthaḥ | kiñca bahuvidhāni nānāprakārāṇi kūjitāni kāmaśāstrasiddhakapotaruditāni yasyāstādṛśī yā ratiḥ surataṃ tatra rasaḥ abhilāṣaḥ śṛṅgāraraso vā⁴, tena rasitā sañjātarasā | ‘rasena rasite’ tyatra ‘ayaṃ grāmaḥ etaiḥ brāhmaṇaiḥ grāmīkṛta’ itivadupapattiḥ | athavā ratisthāyikaḥ sambhogaśṛṅgārarasaḥ ; tatra rasitā sañjātābhilāṣetyarthaḥ | ratikūjitāni tu ratirahasye ‘⁵-hiṅkṛtaṃ stabhitasītkṛtotkṛtaṃ phūtkṛtaṃ śvasitarodanādikam | muñca pīḍaya gṛhāṇa jīvaya trāhi hā dhigiti sītkṛtaṃ viduḥ'| | tacca lāvukakapotakokilāhaṃsa rukimaheśai rutakramaiḥ || miśritaṃ praharaṇe prayujyate hyanyathāpi rutamiṣyate viṭaiḥ || ūrdhvamuccarati kaṇṭhanāsikā hiṅkṛtaṃ stanitamabhraghoṣavat | vaṃśavisphuṭanavacca gītkṛtaṃ phūtkṛtaṃ badarapātavajjale | rodanadhvanikarau kagahaniṃ hṛtprayojya mapahastakaṃ viduḥ-⁵ | iti |

15.8.4

vipuleti | vipulānāṃ vismṛtānāṃ pulakānāṃ romādgamānāṃ pṛthuvepathoḥ bahulakampasya bhaṅgaḥ prakāraḥ paramparā yasyāstādṛśī | anena sāttvikabhāvodayaḥ sūcitaḥ | taduktam- 'stambhaḥ pralayaromāñcau svedo vaivarṇyavepathū | aśru vaisvaryamityaṣṭau sāttvikāḥ pari kīrtitāḥ'| | śvasitena² suratavegajanitaśvāsena nimīlitaḥ³ śāntaḥ tacchāntau; vikasan punarāvirbhavan; anaṅgaḥ kāmo yasyāḥ tādṛśā; niśvāsasamaye uparatasuratavyāpārā tadapāye punaranusyūtavyāpāretyarthaḥ | anaṅgasyāvirbhāvatirobhāvayoḥ suratavyāpārabhāvābhāvaikagamyatvādevamuktamityavagantavyam | athavā śvasitena nimīlito mukulitaḥ punastadapāye vikasannanaṅgo utpanno'naṅgo manmatho yasyā ssā ityarthaḥ | kāpi taruṇī kṛṣṇena viharatītyanvayaḥ | śramajaleti || śramajalakaṇānāṃ uparisuratakhedajanitakhedodakabindūnāṃ bharo bharaṇaṃ ; athavā bharo'tiśayaḥ samūhaḥ ityarthaḥ | tena subhagaṃ manoharaṃ śarīraṃ yasyā stādṛśo; śramajalakaṇānāṃ śārīraśobhāhetutvaṃ muktāphalākāratvāt avagantavyam | anena caturthaḥ sāttvikabhāvaḥ sūcitaḥ | kiñca ratiraṇe suratayuddhe¹ dhīrā anapagatadhairyā, atyantaśūretyarthaḥ | athavā raṇe dhiyaṃ priyāntaḥkaraṇaṃ rati gṛhṇātīti dhīrā² | suratasamaye paticittānumodinītyarthaḥ | atha urasi vallabhavakṣaḥsthale paripatitā patanaṃ gatā | uparisuratavyāpāraviśeṣajanitasuratapāravaśyena tatra nyastāṅgayaṣṭi rityarthaḥ | etādṛśī kāpīti sarvatrānvayaḥ³ |

15.8.5

śrījayadeveti || śrījayadevena bhaṇitaṃ gaditaṃ hareḥ kṛṣṇasya ratikrīḍitaṃ tādṛśaṃ gītaṃ kartṛ⁴, kalau yatkaluṣaṃ janānāṃ pāpaṃ tatpariśamitaṃ nivṛttaṃ janayatu karotu | harikrīḍāvarṇanātmakamidaṃ gītaṃ gātṝṇāṃ śrotṝṇāṃ ca kalimalamapanayatvityarthaḥ⁵ | evaṃ kṛṣṇāsyāsaktiṃ⁶ pralapya tatsamaye bhāsamānaṃ candraṃ samavalokya suhṛde niveditaṃ duḥkhaṃ nivṛttaprāyamiti manasi nidhāya candrakriyamāṇāṃ⁷ pīḍāṃ sakhyai nivedayati virahapāṇḍuriti | aye sakhi, ayaṃ parirṛśyamānaḥ vidhuḥ candraḥ viraheṇa madviyogena pāṇḍu śubhravarṇaṃ, yanmurārimukhāmbujaṃ kṛṣṇavadanāravindaṃ, tasya dyutiriva dyutiryasya tādṛśaḥ san vedanāṃ kṛṣṇaviyogaduḥkhaṃ tirayan tiraskurvannapi, virahapāṇḍurakṛṣṇamukhasādṛśyena tanmukhāvalòkanajanitasukhasampādanadvārā¹ tadviyogaparitāpaṃ parākurvannapītyarthaḥ² | ayameva vidhurmanobhuvaḥ kāmadevasya suhṛnmantrī san hṛdaye mama manasi madanavyathāṃ viyogakāle madananiṣpādyāṃ³ pīḍāṃ atīva atyantaṃ tanoti | yastu śrīkṛṣṇamukhasadṛśatvena sukhajanakaḥ, sa eva vidhuḥ tadānīmeva duṣṭamadanamitratvena 'yathā rājā tathā bhaṭā' iti nyāyena tatkāryaṃ pīḍārūpakāryaṃ svayameva karotītyarthaḥ | paśyeti vākyaśeṣaḥ | tirayannityatra tiraskāra vācakāt tiras śabdāt 'tatkaro'toti³ ṇici 'bahulamiṣṭavacce'ti iṣṭavadbhāve 'ṭe⁵-'riti ṭilope laṭi tasya śatrādeśaḥ-⁵ | virodhālaṅkāraḥ | vyāghāto vā ||

Linked texts (1)