Gita Govinda 16
Śrutirañjanī 16
- Language
- Sanskrit
Contents
- 16.8 — 9 parts
16.8.1
evaṃ candrakriyamāṇapīḍāvṛttāntaṃ sakhyai nivedya punarapi kṛṣṇasyāsaktipralapanarūpaṃ dṛṣṭavadāha ityasyaiva śeṣaṃ sakhyāḥ purataḥ pralapati samuditeti | atra ramata ityādi adhunetyantaṃ dhruvapadam | tadādau vyākriyate | vijayo'syāstīti vijayī | anaṅgasamare² sarvadā vijayavānityarthaḥ | na cātra 'ekākṣarāt kṛto jāteḥ saptamyāñca na tau smṛtā'viti jayaśabdāt kṛdantāt inaiḥ niṣedhaḥ | tasya prāyikatvāt | tathā kāvyaprakāśakāraprayogaśca | 'idamuttamamatiśayini vyaṅgye vācyāt dhvanibudhaiḥ kathita³ḥ' iti⁴ | yamunāyāṃ pulinaṃ sikataṃ; tatra vane⁵, adhunā ramate krīḍati | kena prakāreṇa ramata ityāśaṅkāyāmāha | samuditaḥ utpannaḥ āvirbhūtaḥ, madano manmatho yasmāt, tādṛśe manmathoddīpake ityarthaḥ | ata eva cumbanena⁶ valitaḥ⁷ sañjātavaliḥ adharo yasya tādṛśe | manmathodrekāt priyeṇa cumbane kṛte paścāt valitādhara ityarthaḥ | 1athavā cumbanena calitā atyāsaktyā sphurannadharo yasya tādṛśe eṃvamapi pāṭhaḥ-1 | evaṃvidhe ramaṇīvadane preyasīmukhe pravilasantaḥ prakarṣeṇa bhāsamānā alakāḥ cūrṇakuntalāḥ yatra tādṛśe; alakāścūrṇakuntalā' ityamaraḥ | 2-parilasadalaka iti pāṭhe tu parito'bhitaḥ lasanto bhāsamānāḥ alakāḥ kuntalāḥ yatra tādṛśe-2; tilakaṃ kastūrīpuṇḍrakaṃ rajanīkare candramasi; mṛgamiva vilikhati | candrakalpe mukhe mṛgakalpaṃ kastūrikātilakaṃ nirmātītyarthaḥ | mṛgamadatilakamiti pāṭhe tu vilikhatīti śeṣaḥ | anena prakāreṇa ramata ityanvayaḥ |
16.8.2
dhanacayeti || he sakhi dhanacayarucire nīlanīradanikaravadbhāsamāne taralitāni cañcalāni3 vīkṣaṇonmukhīkṛtānīti yāvat | taralānāṃ cañcalacittānāṃ puruṣāṇāṃ ānanāni mukhāni yena tādṛśe | sarvapuruṣadṛṣṭyākarṣaṇasaundarya ityarthaḥ | 4-taruṇānāṃ iti pāṭhe tu taruṇānāṃ yūnāmityarthaḥ-4 | kiñca ratipatiḥ kāmaḥ sa eva mṛgaḥ tasya kānane5 vihārayogya iti bhāvaḥ6 | cikure kasyāścit kuntalakalāpe cikurāṇāṃ manmathoddīpakatvādevamuktamityavagantavyam | etādṛśī cikuranikare capalā vidyut 'taḍit saudāmanī vidyut cañcalā capalā api' ityamaraḥ | tasyāḥ suṣameva suṣamā śobhā yasya tādṛśaṃ 'suṣamā paramā śobhe'tyamaraḥ | vidyudiva bhāsamānamityarthaḥ | kuravakakusumaṃ kuraṇṭakapuṣpaviśeṣaḥ | jātāvekavacanam | racayati alaṅkaroti | nīlameghasaṅkāśe keśakalāpe saudāmanīkalpāni puṣpāṇi nikṣipatītyarthaḥ | anena prakāreṇa ramayatītyanvayaḥ |
16.8.3
ghaṭayatīti || he sakhi, kṛṣṇaḥ sughane¹ pṛthule anyatra śobhamāne meghe, mṛgamadasya kastūrikāyāḥ rucyā nīlakāntyā, rūṣite vyāpte | āliptakastūrika ityarthaḥ | anyatra mṛgamadasamānaruciḥ mṛgamadaruciḥ, madhyamapadalopisamāsaḥ | tathā rūṣite | nīlaṃ nabha iti pratīteḥ² | 'sārvapathīnāḥ kavaya' iti nyāyācca evamuktam | kiñca nakhapadaṃ nakhavraṇaḥ nakharekheti yāvat | sa eva śaśī asampūrṇacandraḥ | tena bhūṣite alaṅkṛte | nakhavraṇasya candrasya ca vakratvāt tathāropaṇam | tādṛśe kasyāścit kucayugagagane stanayugalarūpavihāyasi | atra kucagaganayoḥ mahatparimāṇasāmyāt kucayugasya gaganatvarūpaṇaṃ avagantavyam ³| uktaṃ⁴ ca - 'paramāṇuḥ paramamahān paramamahānapi ca paramāṇuḥ, yadi madhyaṃ, yadi ca kucau taraladṛśaḥ tattvadarśināṃ puṃsā'miti | tārakapaṭanaṃ nakṣatrapaṭalakalpamityarthaḥ | amalaṃ trāsādidoṣarahitaṃ maṇisaraṃ muktāhāraṃ ghaṭayatyalaṅkaroti | tārakapaṭalamiti vyastarūpakaṃ vā | napuṃsakaliṅgastārakaśabdo'pyasti | athavā tārakāṇāṃ sambandhi tārakam | 'tasyeda' 'mityaṇ pratyayaḥ | tacca tatpaṭalañca | 2- gaganaṃ mahatparimāṇameveti-2 tadvat | kastūrikāliptatayā nīlavarṇe bālacandrakalpanakharekhālaṅkate kucamaṇḍale tārakāvalikalpahārāvalimalaṅkarotītyarthaḥ | anena prakāreṇa ramata ityanvayaḥ | śleṣoddīpitarūpakālaṅkāraḥ |
16.8.4
jiteti || jitāḥ vimaśakalāḥ mṛṇālakhaṇḍāni yena tādṛśe, tato'pyatyantakomala ityarthaḥ | karatala eva nalinīdale kamalapatrāṇi yasya tādṛśe, 3- dalasthānīyāṅga līkaratalarūpakamalasameta ityarthaḥ | himaśītale nīhāravat dehatāpahāriṇi; upabhogocitaśautya ityarthaḥ | tādṛśamṛdubhujayugale komalabāhuvallīyuge madhukaranicayaṃ bhramaranikaraṃ; vyastarūpakametat; bhramararūpakamityarthaḥ-3 marakatavalayaṃ gārutmataratnakaṅkaṇāni, jātāvekavacanam | 'gārutmataṃ marakata' mityamaraḥ | vitarati nyasyati | kamalakalpa karatalālaṅkṛte kasyāścinnāyikāyāḥ bisasamānabāhuyugale madhupapaṭalatulitamarakatavalayāni pariṣkarotītyarthaḥ | anena prakāreṇa ramata ityanvayaḥ | ratigṛheti || he sakhi, kṛṣṇaḥ, vipulaṃ vistṛtaṃ ca tadapaghanaṃ ca aṅgaṃ ca, tādṛśe vipulāṅgabhūta ityarthaḥ | 'apaghano'ṅgami 'ti nipātanāt
16.8.5
sādhuḥ | 'aṅgaṃ pratīko'vayavo'paghano, ityamaraḥ | manasijasya madanamahārājasya kanakāsane suvarṇanirmitasiṃhāsanarūpakanakāsanavat unnate kāntyā manohara ityarthaḥ | kiñca kastūrikādisugandhadravyaiḥ kṛtā nirmitā vāsanā adhivāsanasaṃskāraḥ yasmin tādṛśe; ghanasārakastūrikādiparimaladravyaiḥ adhivāsita ityarthaḥ | etādṛśe rateḥ kāmapatnyāḥ gṛhaṃ āvāsamandiraṃ yatra, tādṛśaṃ ca tajjaghanaṃ ca yasmin; ratyāvāsabhūtamadanamandirasametajaghana ityarthaḥ | athavā ratigṛhemicchāsthānaṃ kāmukaspṛhāspadamityarthaḥ | tādṛśe jaghane kaṭipurobhāge toraṇasya hasanaṃ parihāso yasya tādṛśam | toraṇasaralamiti ca pāṭhaḥ | suvarṇastambhayugalakalitamaṇitoraṇamatītya¹ prakāśamānamityarthaḥ | īdṛśo²maṇisaronāma maṇimālikā sā ca raśanā ca maṇisararaśanam | 'sarvo dvandvo vibhāṣayā ekavadbhavato³'ti ekavadbhāvaḥ | tadvitarati badhnāti | 'maṇisararasana'miti pāṭhe maṇisaraḥ kāñcīkalāpaḥ tasya rasana śabdaḥ, vitarati vikṣipati⁴ | yathā jaghane raśanā śabdāyate tathā badhnātītyarthaḥ | anenāpi prakāreṇa ramata ityanvayaḥ |
16.8.6
āśrayanimittabhūte svasevakānāṃ śṛṅgāralakṣmīpradāyaka ityarthaḥ | athavā śobhā 'sampattipakṣmasu lakṣmīḥ śrīrapi kathyata' ityabhidhānāt | amarakṛtalakṣmīparyāyaśabdaprakaraṇe kamalāpadaprayogācca atra kamalā Pixels: kamalā śabdena lakṣmaṃrūpārtho vivakṣitaḥ | ata eva kamalānilaye kṛṣṇapriyātvena tatpatnīrūpalakṣmīsenyetyarthaḥ | kiñca maṇigaṇakalpā ye nakhāḥ taiḥ pūjite taccaraṇakisalaye padapallave, bahiḥ hṛdayāt bahiḥpradeśe; āvaraṇaṃ hṛdayasthitarāgācchādanarūpaṃ, yāvakabharaṇamalaktakadhāraṇaṃ, alaktakarūpābharaṇaṃ vā janayati utpādayati | yathā hṛdi yojite caraṇakisalaye sakto hṛdayasthitānurāgo bahiḥ na prakāśate, tathā tadācchādanarūpeṇa yāvakena padaṃ vidadhāti | sajātīyena dravyāntareṇa dravyasyābhibhavasya lokasiddhatvāditi bhāvaḥ | anena prakāreṇa ramataityanvayaḥ | dhyāyatīti || dhyāyati sadṛśaṃ kāmapi | sudṛśamiti ca pāṭhaḥ | he sakhi, halaṃ lāṅgalaṃ dharatīti haladharaḥ | tasya sodare balabhadrānuje kṛṣṇe
16.8.7
sadṛśaṃ svānurūpām kāmapi sudṛśaṃ, ‘lokottarāssulocanā’ iti jātāvekavacanam | prayogaśca | ‘yaiścumbitā māninī’ti; tābhissaha ramayati sati tāḥ dhyāyati sati ca | iha khalu asmin | khalviti vākyālaṅkāre | viṭapodare' viviktalatāmandire 3 virasaṃ vigataḥ avidyamānaḥ rasaḥ sukhānubhavo yathā syāttathā, avaśaṃ apagataḥ vaśaḥ svāyattatā yathā parādhīnatetyarthaḥ | tathāpyaphalaṃ avidyamānaṃ phalaṃ prayojanaṃ ca yathā syāttathā | ciraṃ cirakālaṃ kiṃ kimarthamahaṃ nivasāmītyadhyāhāryam | vada kathaya | svakānte'nāgacchati sati tadāgamanaparyantaṃ saṅketamandire'vasthānaṃ niṣphalam | evaṃ paścādāgatasya anyānubhūtasya upabhoge āsaktyabhāvena tenasārdhaṃ anāsaktinā upabhogamapekṣantyā mama lāghavameva syāt | tṛptasya tṛptikaraṇamanucitam | tathoktaṃ naiṣadhīye-‘apāṃ hi tṛptāya na vāridhārā svādussugandhiḥ svadate tuṣāre 'ti | ato'tra na sthātavyamiti bhāva :| iheti || rasasya vipralambhaśṛṅgārasya bhaṇanaṃ kathanaṃ yasmin tādṛśe, athavā rasabhaṇane viṣayopabhogaśṛṅgārapratipādaka' ityarthaḥ | 6- nandyādityuṭ
16.8.8
pratyayaḥ | tato bhaṇanaśabdaḥ karttṛrtha-7 | iha gīte adhikaraṇe kṛtaṃ vinirmitaṃ, hareḥ kṛṣṇasya gaṇanaṃ kīrttanaṃ yena, tādṛśe harervihārapratipādaka ityarthaḥ | ata eva madhuripoḥ kṛṣṇasya padasevake divyaśrīpādapadmārādhake kavīnāṃ nṛpo rājā'vanīpatiḥ kavirāja ityarthaḥ | sa cāsau jayadevaśca, kaḥ svārthe | tasmin kavimṛpe kaliyugacaritaṃ kalisvabhāvāyātamityarthaḥ | duritaṃ pāpaṃ na viśatu na praviśatu | 'na vastu' iti pāṭhe tu na tiṣṭhatu ityarthaḥ | hariṃ smarttari pāpāvasānayogāditi bhāvaḥ | uktaṃ ca—sthite manasi govinde dūrato yāti pātakam | udayācalamārūḍha dinanāthe tamo yathā' iti smaraṇāt | he sakhi, nirdayaḥ paraparitāpakarttā ata eva śaṭhaḥ gūḍhavipriyakāri nāyakaḥ kṛṣṇaḥ, 'gūḍhavipriyakṛt śaṭhaḥ', iti lakṣaṇāt | yadi nāyātaḥ nāgataḥ māgacchatu; tāvatā tvaṃ kimiti dūyase paritāpaṃ prāpnoṣi | śaṭhasya-
16.8.9
nirdayasya paraparitāpaparihārāyā'nāgamanasya yuktatvāditi bhāvaḥ | kiñca he dūti priyānayanopāyānabhijñe bahvyaḥ vallabhāḥ yasyā'sau bahuvallabhaḥ dakṣiṇanāyakaḥ saḥ kṛṣṇaḥ | svacchandaṃ yathecchaṃ, ramate anyatra viharati | tāvatā tatra tasmin vihāre ityarthaḥ | te tava kiṃ dūṣaṇaṃ ko doṣaḥ | ‘tulyo'nekatra dakṣiṇaḥ’ iti lakṣaṇalakṣitasyātraṃ viharaṇasyocitatvāditi bhāvaḥ² | ³tādṛśasyānānayane tava na kimapi doṣāvahamiti bhāvaḥ³ | atastvayā priyo nānīta iti na khedayitavyamityāha paśyeti | ⁴he sakhi idaṃ cetaḥ madīyamāntaḥkaraṇaṃ dayitasya kṛṣṇasya guṇairākṛṣyamāṇaṃ tat priyasya kṛṣṇasya saṅgamāya sambhogāya utkaṇṭhā vāñchā, tayā ārttiḥ manaḥpīḍā, tasyāḥ bharādiva svayameva, sphuṭaṃ vyaktaṃ yathāsyāttathā yāsyati kṛṣṇasamīpaṃ gamiṣyati | bhārapīḍitasya parāgamanaparyantamavasthānāyogāt bhāranivartakapuruṣasamāgamasya ucitatvāditi bhāvaḥ⁴ | paśyeti vākyārthaḥ karma | ataśca mama sakhyā rādhāyāḥ priyasamāgamo na jāta iti khedaṃ parityajya sukhena sthātavyam | śarīrasamāgamāt mānasasamāgamasya atiśayitatvāditi bhāvaḥ⁵ | atra dvitīyāvasthā sūcitā ||
Linked texts (1)
- Gītagovinda — Jayadeva, Sanskrit