Pramāṇa · Search · About · API

Gita Govinda 17

Śrutirañjanī 17

Language
Sanskrit

Contents

17.8.1

atha rādhā kṛṣṇenānubhūtānāṃ kāminīnāṃ saubhāgyaṃ maruśaḥ purato varṇayati anileti || idaṃ gītaṃ aṭatālena geyam | sakhītyārabhya vanamālinetyantaṃ dhruvapadam | he sakhi, anilena pavamānena taralāni cañcalāni yāni kuvalayāni indīvarāṇi nīlotpalāni tatkalpe nayane yasya tena ; kuvalayanayanenetyatra madhyamapadalopisamāsaḥ, na samāsāntaram ; uktaṃ ca vāmanena'bimbādhara' iti vṛttau madhyamapadalopinyāmiti | nayanacāñcalyasya uddīpakatvāt taralakuvalayasāmyamuktam | īdṛśavanamālinā kṛṣṇena yā kāntā ramitā vihṛtā ; kisalayaśayanena pallavatalpena na patati | yathāhaṃ virahāddīpakena pallavatalpadarśanena -bhūmau patitā'smi- tathā na patatītyarthaḥ | vikasiteti || vikasitamutphullaṃ yat sarasijaṃ kamalaṃ, tadvallalitaṃ sundaraṃ mukhaṃ yasya -tādṛśena vanamālinā- , yā ramitā sā manasijaviśikhena kusumarūpakāmabāṇaiḥ | jātyekavacanam | na sphuṭati na bhidyate | sajātīyatulyasaṃvardhitasya sajātīyāntareṇa bādhāyogāditi jñeyam | amṛteti || yā amṛtamiva madhurāṇyāsvādyāni mṛdutarāṇi atyantakomalāni vacanāni cāṭūktayaḥ yasya tādṛśena vanamālinā yā krīḍitā sā malayajaracanena candanānulepanena na jvalati | virahakāle'pi tāpaṃ na prāpnoti | ‘1-malayajapavane’ne2ti pāṭhe tu malaye candanādrau jāyata iti malayajaḥ, sa cāsau pavanaśceti karmadhārayaḥ, tena na jvalatītyarthaḥ-1 | amṛtakalpavacanopalālitāyāḥ tasyāḥ anyo na tāpāyeti bhāvaḥ |

17.8.2

sthalajaleti || sthalajalaruhasya sthalakamalasya, ruciriva ruciryasya tattādṛśaṃ,3 karau ca caraṇau ca karacaraṇaṃ prāṇyaṅgatvādekavadbhāvaḥ | sthalajalaruhābhāsaṃ4 karacaraṇaṃ yasya tādṛśena vanamālinā; atra sthalagrahaṇaṃ jalaruhasyātyantakomalatā varṇotkarṣārtham | sthalanalinasya tādṛśatvāt | atra jalaruhaśabdo rūḍhaḥ, na yaugikaḥ | tadapi raktameva grāhyam | tasyaiva bhagavataḥ saubhāgyasūcakatvāt | uktaṃ hi—‘pāṇipādatale rakte netrāntau ca nakhāni ca; tālujihvādharoṣṭhaṃ ca sapta raktā praśasyata iti | yā ramitā5 sā himakarakiraṇena candrakiraṇaiḥ, jātyekavacanam | na luṭhati virahavedanayā bhūmau gātraparivartanaṃ na karotītyarthaḥ | candravirodhijalaruhopamānakaropalālitajanasya candrakiraṇabādhāsambhavāditi bhāvaḥ | sajaleti | sajalanāṃ jalasahitānāṃ, jaladānāṃ meghānāṃ samudayaḥ samūhaḥ, tadvat rucireṇa bhāsureṇa, jaladetyatra yogena jalānāṃ dharaḥ, anyathā paunaruktyopapatteḥ | anyathā sajalatvādeva jaladatvaṃ jñeyam | etādṛśena vanamālinā yā ramitā, sā hṛdaye, virahabhareṇa viyogabhāreṇa na dalati jaladasamānapatiramitasya janasya virahakāle'pi jaladadarśanasaṃvardhitavirahabhārasya asamañjasatvāditi bhāvaḥ | jaladasya virahajanoddīpaqāritvaṃ kavalokaprasiddhameva | uktaṃ ca—daivādahamadya tayā capalāyatanetrayā viyuktaśca | aviralavilolajaladaḥ kālaḥ samupāgataścāyam¹ iti | campūrāmāyaṇe ca— ayaṃ kāntaḥ kālapramathanagalā bhairabhinavaiḥ; ahaṃśyūnāṃ yūnāmapahasati dhairyaṃ jaladharaiḥ² iti |

17.8.3

kanaketi || kanaka'nāṃ hemnāṃ, nilayaḥ samūhaḥ | paṭupakvasuvarṇarāśiriti yāvat | tasya ruciriva ruciḥ prabhā yasya, tacca tat | śuci ca paramapāvanamityarthaḥ | tādṛśameva³vasanaṃ ambaraṃ yasya tādṛśena paramapāvanapītāmbaraṃ vasānena vanamālinā yā ramitā sā parijanahasanena paricārikāparihasanena na śvasiti dīrghaniśvāsaṃ na prāpnoti | ⁴-pītāmbaraparigṛhītasya janasya paraparihāsasya anavakāśāditi bhāvaḥ-⁴ | śvasitītyatra ‘rudādibhyaḥ sārvadhātuka’ iti iḍāgamaḥ | sakaleti || yā sakalāni⁵ bhuvanāni lokāḥ teṣu ye janavarāḥ puruṣaśreṣṭhāḥ, teṣu taruṇena acintyadivyādbhutanityayauvanena puruṣottamenetyarthaḥ | atikaruṇena atyantadayāvatā¹ vanamālinā yā ramitā sā | athavā²-ati karuṇena atyantadayayā ityarthaḥ | rasaparatvena-² karuṇaśabdasya puṃliṅgatā | mahatyā dayayā ramitetyarthaḥ | sā³ rujaṃ viyogaduḥkhaṃ viyogasañjātarogaṃ vā, na vahati kadāpi na prāpnoti | karuṇena karuṇāvatā ca parigṛhītajanasya viyogaduḥkhasyāsambhavāditi bhāvaḥ | śrījayadeveti || anena śrījayadevena bhaṇitavacanena, jayadevakavikathitagītena harirapi hṛdayaṃ praviśatu | gītena santuṣṭo hariḥ śrotṝṇāṃ gātṝṇāṃ ca manasi āvirbhūto bhavatu ityarthaḥ | apiśabdena⁴ uktakisalayādiduḥkhābhāvassamuccīyate⁵ harirityanena rādhāyāḥ tāpahāritvasūcanayā tasyāḥ⁶ hṛdayapraveśo'pi sūcitaḥ | | ⁷ tatsamaye ānandoddīparka dakṣiṇapavamānaṃ nindati manobhaveti ⁷ ||

17.8.4

kiñca¹ manobhavo manmathaḥ, tasyānandaṃ janayatīti ānandaḥ tasya sahakāritvāt ānandanetyuktam | re dakṣiṇa sarala, dakṣiṇadikbhaveti vā | ‘dakṣiṇe saralodārau’ ityamaraḥ | vāmetareti ca dhvanyate | candanānila malayānila, vāmatāṃ vakratāṃ savyetaratvamiti ca gamyate | muñca tyaja; dakṣiṇasya satatasva vāmatāyāṃ virodhāditi² bhāvaḥ | ata eva re iti hīnasambodhanam | he jagatprāṇa sarvaprāṇināṃ prāṇabhūta; mādhavaṃ kṛṣṇaṃ kṣaṇaṃ kṣaṇamātraṃ mama puraḥ agrabhāge, nidhāya nyasya, paścāditi śeṣaḥ | mama prāṇaharaḥ prāṇāpahartā; ‘harateranudyamane'c ’ ityac pratyayaḥ | bhaviṣyasi prabhaviṣyasi; jagatprāṇasya³ tava kṣaṇamātraṇaiva prāṇāpahāritvarūpapāpakīrtirbhaviṣyatīti bhāvaḥ | athavā dhavaṃ patiṃ kṛṣṇaṃ puro mā nidhāya anikṣipya | māśabdaḥ pratiṣedhavācī | mama prāṇaharo bhaviṣyasi kim ? iti śeṣaḥ | tasya bhaviṣyateḥ pūrvamanvayaḥ, kimiti bhaviṣyasītyarthaḥ | tathā ca apakīrtiparihārāya⁴ vāmatvaṃ parityajya kṛṣṇagamanaparyantaṃ prasādonmukhatvamevedānīṃ tava yuktamiti bhāvaḥ |

17.8.5

he sakhi, yasmin kṛṣṇe, manogate viyogakāle manasi sthite sati ayaṃ paridṛśyamānaḥ sakhīsaṃvāsaḥ sahacarīmaṇḍalaṃ ripuriva śatruriva, hṛdayaṃ madīyaṃ cetaḥ karma dhunoti kampayati | 'dunoti' iti pāṭhe pīḍayati | kṛṣṇaviyogadaśāyāṃ sakhīsamājo ripusamūhavat tyājyaḥ iva pratibhātītyarthaḥ ! tathā himānilaḥ malayamārutaḥ śītavāta ityarthaḥ | śikhī vahniriva viyoge, tasya aśiśiratvāt dhunoti | tathā sudhāraśmiramṛtakiraṇaḥ candraḥ, viṣaṃ garalamiva dhunoti | mukundaviśleṣasamaye amṛtamapi viṣakalpaṃ bhavatītyarthaḥ | yasmin manogate sakhīsaṃvāsādīnāṃ ripupramukhakalpatvaṃ tasminneva kṛṣṇe evaṃ pūrvoktaprakāreṇa adaye mayi niṣkaruṇe sati tasmin samaye balāt pikabhṛṅgamalayamārutādibhaṭasaṃpatteḥ vāmaḥ vakrasvabhāvaḥ, ata eva nikāmamatyartham | niraṅkuśaḥ viśṛṅkhalagatiḥ kāmaḥ, kuvalayadṛśāṃ indīvaradalākṣīṇāṃ, punaḥ bhūyo'pi valate vardhate |

17.8.6

vallabhaparigrahābhāve purandhrīṇāṃ kāmodrekaḥ pratikṣaṇaṃ pravardhata ityarthaḥ| atra kāmabādhā virahiṇīnāṃ sarvāsām sādhāraṇīti dyotayituṃ kuvalayadṛśāmiti bahuvacanam | athavā yasmin kṛṣṇe gate māṃ parityajya anyatra gatavati sati sakhīsaṃvāsādayo ripupramukhā iva manaḥ karma dhunvantītyanvayaḥ | tasmin kṛṣṇe adaye punarāgamanadayāhīne sati evaṃ paritāpaṃ prāptaṃ, madīyaṃ hṛdayaṃ mama cetaḥ punarbalate kāmādiviyogabādhakāḥ kiṃ kariṣyantīti balāt kampata ityarthaḥ | uktārthamarthāntaranyāsena prathayati kuvalayeti | tathā ca kuvalayadṛśām | uparīti śeṣaḥ | kāmaḥ nikāmaniraṅkuśa ityanvayaḥ | ²—atra satatasukhahetūnāṃ sakhyādīnāṃ eva tāpahetutvapratipādanarūpavastunā kṛṣṇaviyogasya dussahatvaṃ vastu vyajyata iti vastunā vastudhvaniḥ—² || rādhā kṛṣṇavirahamasahamānā sakhīpurataḥ pralapati bādhāmiti || he malayanila malayācalamandapavana,⁴ bādhāṃ prāṇahāniparyantāṃ pīḍāṃ vidhehi nirdayaṃ kuru | tādṛśabādhāvidhāne śīghrameva prāṇanirgamanāt

17.8.7

bahukālavyāpī na¹ ²⁻⁻viyogavedanānubhavaḥ syāditi bhāvaḥ⁻⁻² | he pañcabāṇa pañcasāyaka, prāṇān gṛhāṇa apahara | kṣiprameva prāṇāpaharaṇe kṛṣṇaviśleṣaduḥkhānubhavaḥ syāditi bhāvaḥ | atra prāṇānāṃ pañcatvāt tadapaharaṇe ānuguṇyāya pañcabāṇetyuktamiti bhāvaḥ | nanu kathaṃ araṇye upapatyupagūhanābhāvamātreṇa pañcabāṇaḥ parinindyate prāṇaharaṇaṃ prārthyate³ | sahajapatigṛhaṃ⁴ gamyatāṃ ; tatrāha— na gṛhamiti | punaḥ bhūyaḥ gṛhaṃ⁵ nijasahajapatyāvāsamandiraṃ nāśrayiṣye nāgamiṣyāmi | etādṛśasaukhyasya tatrābhāvāt | striyo hi jāreṇa tuṣyantīti bhāvaḥ⁶ | atha ca virahavedanāparavaśā satī samīpavartinīṃ yamunāmālokya sopālambhaṃ prārthayate kimiti | he kṛtāntabhagini antakasahodari yamune⁷ ; atra virahaduḥkhānapahartṛtvasūcanārthamevaṃ sambodhanamiti bhāvaḥ | kṛtāntasyāpi tādṛśatvena tadbhaginyā api tādṛśatvāt | te tava kṣamayā paravirahālāṃkaneṣvavidīrṇahṛdayatālakṣaṇaśāntyā⁸ kiṃ kiṃ prayojanam | alamityarthaḥ | niṣprayojanakṣamāyāḥ ayuktatvāditi⁹ bhāvaḥ | kṣamayā kimatra, kṣamayā sādhyaṃ kimityarthaḥ | sādhanakriyāṃ prati karaṇatvāttatra tṛtīyā | tarhi kiṃ kartavyam |

17.8.8

tadāha taraṅgaiairiti | he kṛtāntabhagini te taraṅgaiḥ tavormibhiḥ aṅgāni mukhahṛdayakaracaraṇādīni, siñca abhiṣekaya¹ | tatsecanaṃ kimityatrāha mameti | mama dehadāhaḥ kṛṣṇavirahānalena śarīrajanitatāpaḥ śāmyatu śāntiṃ gacchatu | tadeva tava taraṅgāṇāṃ prayojanaṃ bhaviṣyati | anyathā tava janma nirarthakaṃ syāditi bhāvaḥ | atra sarvāsammatayoḥ bādhāvidhānaprāṇāpaharaṇarūpavedanayoraṅgīkārapratipādanarūpavastunā kṛṣṇavirahavedanāyāḥ tasyāṃ atidussahatvarūpaṃ vastu vyajyata iti vastunā vastudhvaniḥ || iti śrīlakṣmaṇasūriviracitāyāṃ gītagovindavyākhyāyāṃ śrutirañjanyāṃ saptamaḥ sargaḥ² || atha tasyā eva rādhāyāḥ avasthāntaraṃ khaṇḍitānāyikātvaṃ varṇayati atheti | khaṇḍitālakṣaṇam — 'jñāte'nyavanitāsaṅge kānte roṣakaṣāyitā, śvāsakampanakhedādyai rvikṛtā khaṇḍitā mate²' ti | anyatra 'nītvā'nyatra niśāṃ prātarāgate prāṇavallabhe, anyāsambhogacihnaistu kupitā khaṇḍitā mate³' ti | anyacca 'jñāte'nyāsaṅgavikṛte khaṇḍiterṣyākaṣāyite⁴' ti | atha sakhyai virahavedanākthanānantaraṃ smaraśaraiḥ manmathabāṇaiḥ jarjaritā bahudhā viddhāpi śakalīkṛtāpi ityarthaḥ | kathamapyatiprayāsenaiva yāminīṃ niśāṃ⁵, vinīya kṛṣṇaṃ vinā nītvā, 'rajanī yāmitā tamo' ityamaraḥ | prabhāte niśānte⁶ uṣasītyarthaḥ | 'uṣaḥpratyūṣasī api, prabhātañce' ti cāmaraḥ |

17.8.9

anunayāya sāntvanāya, vinayo namratvabhāvo yasmin karmaṇi tat| athavā anunayayukto vinayo yasmin karmaṇi tat, anunayavinayasametaṃ yathā syāt tathetyarthaḥ| vadantaṃ gadantaṃ na kevalaṃ priyoktimātraṃ api tu agra pādakamalapurobhāge praṇataṃ namaskurvanta mapi, priyaṃ kṛṣṇaṃ sāmyasūyam asūyayā īrṣyā sahitaṃ yathā syāttathā, āha vakti| anyāsaṃbhogarūpamāgaḥ kṛtavantaṃ kṛṣṇaṃ sopālambhaṃ vadatītyarthaḥ| anyāsambhogacihnapradarśanapūrvakamuktiprakārameva viśadayati |

Linked texts (1)