Gita Govinda 19
Śrutirañjanī 19
- Language
- Sanskrit
Contents
- 19.8 — 7 parts
19.8.1
atra mādhavetyārabhya mānamaye ityantaṃ dhruvapadam | rūpakatālena saha gūrjarīrāgeṇa¹ gīyate || aye mānini mānavati, ²-nijadhavānyāṅganāsaktacihnadarśanaprāptakopasūcanārthaṃ māninītyuktamiti jñeyam -²| mādhave lakṣmīpatau hetugarbhaviśeṣaṇam | tvayā'bhimāne kriyamāṇe tvāṃ parityajya lakṣmīrūparukmiṇīmeva rantuṃ gamiṣyatītyupapādanārthaṃ mādhava ityuktamiti avagantavyam | mānaṃ ahaṃ tasya samīpaṃ | nāgamiṣyāmītyabhimānaṃ, mā kuru na kuruṣva | kuto na kartavyamityākāṅkṣāyāmāha haririti | yataḥ kāraṇāt madhupavane vasantapavamāne, vahati vāti sati | ³-athavā madhunā makarandena yuktaḥ pavano, madhupavanaḥ, etena māndyaṃ saurabhyaṃ coktam | marande śaityasya vidyamānatvāt śītatvamapi uktamiti jñeyam | etatriguṇasahitapavanaprasaraṇe sati-³; sarveṣāṃ tāpaṃ haratīti hariḥ kṛṣṇaḥ abhisarati tvāmiti śeṣaḥ | anusaratītyarthaḥ | abhisaraṇe¹ kiṃ phalam | ata āha kimiti | he sakhi rādhe, adhikaṃ² haryabhisaraṇajanyasukhātiriktamaparaṃ³ anyat, kiṃ bhavane sukhamasti ? na kimapītyarthaḥ | athavā adhikaṃ⁴ madhurañca kiṃ sukhaṃ bhavane bhaviṣyatīti śeṣaḥ | na kimapītyarthaḥ | ataśca mānaṃ parityajya yāhi manmathasaukhyāya⁵ harimevānusareti tātparyam |
19.8.2
ito'pi mādhave māno na yukta ityāha tāleti | tālaphalādapi guru pṛthulaṃ kaṭhinam | ata evātisarasaṃ atyantamanoharam⁶ | athavā rasena śṛṅgārarasena sahitaḥ sarasaḥ; saraso rasasiktaḥ tamatikrānta iti vā atisarasaḥ | ‘atyādaya⁷...’ iti dvitīyāsamāsaḥ | svaprabhāvena sarasahṛṣṭimānasāvarjakamityarthaḥ | yadvā rasena raktimnā kuṅkumādirāgeṇetyarthaḥ | tena sahitaḥ sarasaḥ sarāga ityarthaḥ | ⁸-aṅganānāṃ nijavallabhasānnidhyābhāve candanakuṅkumādilepanamayuktamapi tadvirahajanitatāpanirārkaraṇārthaṃ rūṣitamiti jñeyam | ata eva sarasa iti padaprayogaḥ-⁸ | etādṛśaṃ kucakalaśaṃ kucakumbhaṃ viphalīkuruṣe⁹ | hariparirambhaṇamanaṅgīkurvāṇā kucayugalaṃ kimiti aprayojanī'kuruṣe ityarthaḥ | atra viphalīkaraṇe atyantavirodhadyotanāya kucakalaśayoḥ phaladhikagauravavarṇanamityavagantavyam ² | ataśca mādhave mānaṃ mākurvityarthaḥ | viphalī kuruṣe iti padadvayaṃ, gītirudāttavadetaditi gītikāravacanāt ? | deśāntare śasayorabhedāt antyaprāsopapattiḥ | katīti || he sakhi, atiśayena ādhikyena lokātkṛṣṭamahimneti yāvat | ruciraṃ ramaṇīyaṃ lokotkṛṣṭasaundaryasampannamityarthaḥ | etādṛśaṃ hariṃ² kṛṣṇaṃ mā parihara mā tyaja | idaṃ pūrvoktamarthajātaṃ anupadaṃ pratikṣaṇaṃ samanantarameva vā | aciraṃ avilambaṃ yathā syāttathā, kati kativāraṃ na kathitaṃ noktam | bahuvāramuktamevetyarthaḥ | ato mādhave mānaṃ mākurvityarthaḥ |
19.8.3
kimiti || he sakhi, kimiti kimarthaṃ viṣīdasi duḥkhamanubhavasītyarthaḥ | vikalā vihvalacittā satī kimiti rodiṣi aśrūṇi muñcasi | 'viṣādarodane tyājye' iti bhāvaḥ | kimarthamityata āha— vihasatīti | yatasakalā samagrā kalābhiḥ sampannā vā; 0 kalāścatuṣṣaṣṭikalāḥ tābhiḥ sahitā sakalā; ⁴ athavā kalāḥ kāmatantraprasiddhaṣoḍaśakalāḥ; tābhiḥ sahitā sakalaka.lākalāpapāraṅgatetyarthaḥ—⁴ | tava sambandhinī yuvatīsabhā sakhīmaṅgaḥ hasati hasiṣyati tvāmiti śeṣaḥ | athavā tavetyatra ‘karmaṇyapi kecidi⁵, ti vacasā ‘bhaje śambhoścaraṇayo⁶, ritivat karmaṇi ṣaṣṭhī, asmin pakṣe yuvatisabhāyāḥ tadīyatvaṃ strīprakaraṇe siddham | yataḥ praṇayakopāt kṛṣṇaṃ paribhūya viṣīdantīṃ ca tvāmavalokya sakalasakhījano hasiṣyati | ato mādhave mānaṃ na kurvityarthaḥ | hasatītyatra ‘vartamānasāmīpye vartamānavadvā’ ti bhaviṣyati laṭ | atha vartamānārthe'pi ghaṭate | 4 ||
19.8.4
mṛduleti || he sakhi, mṛdulāni yāni nalinīdalāni kamalapatrāṇi, taiśśīlitaṃ pariśīlitaṃ racitamiti yāvat | ¹tādṛśam | athavā pṛthulanalineti pāṭhe tu vistṛtanalinīdalaśīlitamityarthaḥ | sajalanalinadaleti pāṭhe tu jalena sahitāni sajalāni nalinasya dalāni nalinadalāni taiśśīlitaṃ uparacitaṃ, tasmin śayane sajalanalinasya tāpaharaṇanaipuṇyāt virahakāle śītalāt ca evamuktamiti jñeyam | pakṣatrayamadhye'pi caramapakṣaḥ suṣṭhivati bhāvaḥ¹ | tādṛśe śayane hariṃ kṛṣṇamavalokaya paśya | avalokane phalamāha-saphalayeti | nayane bhavannetre, saphalaya sāphalyayukte² kuru | yadi kopaṃ parihāya koṭikandarpasaṅkāśaṃ śrīkṛṣṇasya divyamaṅgalavigrahaṃ tadabhyarṇaṃ gatvā kusumaśayane na paśyasi tarhi tava nayanayoḥ janmaiva vṛthā syāditi bhāvaḥ | ataśca mādhave mānaṃ mā kurvityanvayaḥ | janayasīti || he sakhi, manasi mānase gurukhedaṃ prabalaviṣādaṃ³ | kimiti kimarthaṃ janayasi utpādayasi | tarhi kiṃ kartavyamityata āha śṛṇviti| anihitaḥ anyastaḥ, aspṛṣṭaḥ tiraskṛta iti yāvat| tādṛśo bhedo 1-yuvayorviyogenāvasthānarūpo yasmin tādṛśaṃ ubhayoraikyapratipādanaparamityarthaḥ| athavā anihitaḥ aniṣṭaḥ 2 bhedo yasmin bhedarahitamityarthaḥ| tādṛśaṃ mama vacanaṃ śṛṇu aṅgīkuru ityarthaḥ-1|
19.8.5
śrotavyaṃ vacanaṃ kimityāha haririti|| he sakhi, hariḥ kṛṣṇaḥ upayātu tava kuñjamadhyaṃ praviśatu ityarthaḥ| na kevalamupagamanamātramapitu harireva bahumadhuraṃ tava atyantahṛdayaṅgamaṃ yathā bhavati tathā vadatu| 'svādupriyau ca madhurau' ityamaraḥ| tava hṛdayamatividhuraṃ atyantāvyaphalaṃ kimiti karoṣi nirarthakaṃ hṛdayakauṭilyaṃ parityajya 3 harerāvāsagamanamaṅgīkuru| mādhave mānaṃ mākurvityarthaḥ| śrījayadeveti|| 4-śrījayadevena śrījayadevakavinā paṇitamuktaṃ; nirantaranitāntāntaḥkaraṇacintanāpūrvakavarṇanātmaka mityarthaḥ| 'īḍitaśastapaṇāyita panāyita praṇuta paṇita paṇitānī'tyamaraḥ| kiñcātilalitamatyantasundaram| vaktṛ śrotṛhṛdayarañjakamityarthaḥ| etādṛśaṃ haressarvatāpaharasya śrīkṛṣṇasya caritaṃcaritraṃ, rasena śṛṅgārādirasena anurāgeṇa vā sahito rasikaḥ| athavā rasena guṇena yuktaḥ rasikaḥ, sa cāsau janaśca taṃ sukhayatu ityanvayaḥ| 'śṛṅgārādau viṣe vīrye guṇe rāge drave rasa' iti amaraḥ-4| yadyāgataṃ kṛṣṇaṃ sammānayasi tarhi sakalalokasaukhyasampādakānāṃ śrīkhaṇḍādīnāṃ tvadviṣaye sādhukāritvaṃ sakalajanasaukhyaṃ syādidānīṃ tu anucitatvānna janasaukhyamityāha snigdheti |
19.8.6
he viparītakāriṇi pratikūlācaraṇaśīle rādhe, yat¹ yasmātkāraṇāt ²⁻tasminnityasya prativākyamevānvayaḥ | snigdhe tvayi³ niṣkapaṭacitte tasmin kṛṣṇe, paruṣā krūrahṛdayā asi⁻² | yasmāt kāraṇāt tasminneva priye rāgiṇi tvayyanurāgavati sati dveṣasthā'si priyadveṣamanaskā'si | yadyasmāt tasmin priye unmukhe tvadutsukavārtayā tvadabhimukhe sati vimukhatāṃ vaimukhyameva yātā'si kṛtavatyasītyarthaḥ | tasmāt kāraṇāt | asyāpi sarvavākyeṣvanvayaḥ | tava śrīkhaṇḍacarcā malayajarasalepaḥ viṣaṃ kālakūṭavadanarthakārītyuktam | tathā śītāṃśuramṛtakiraṇaścandraḥ, tapanaśśarīratāpakāraḥ sūryo jāta itiḥ, tathā himaṃ nīhāraḥ tava hutavaho dahanakalpo⁴ jāta itīdamavinayavidhānam¹| krīḍā²mudaḥ vihārasantoṣāḥ tava yātanāḥ tīvravedanākalpā jātā ityapi yuktam| tathā ca 'na kvāpi saukhyamaparādhakṛtaḥ prabhūṇā' miti nyāyena mahāprabhuṃ snigdhatvādiguṇasampannaṃ bhagavantaṃ śrīkṛṣṇaṃ niṣkāraṇaṃ paribhūya tasminneva pāruṣyācaraṇarūpamahāparādhakāriṇyāstava sakalāhlādakāriṇā śrīkhaṇḍādinā saukhyābhāvo yukta eveti tātparyam| tasminnapi nāyikā kalahāntaritaiva³ mānasya kalahajananatvāt⁴|| iti śrīlakṣmaṇasūriviracitāyāṃ śrutirañjanyāṃ navamaḥ sargaḥ⁵||
19.8.7
atha govindassamāgatya mānanivṛttaye niḥśvasitena māninīṃ priyāṃ priyālāpaiḥ prārthayate atreti | atrāntare tasminnavasare hariḥ śrīkṛṣṇaḥ masṛṇaḥ ślakṣṇaḥ nibiḍa iti yāvat | tādṛśaścāsau roṣaśca tasya vaśāt tannimittādasīmo nirmaryādaḥ, udvelaḥ tīvraḥ prabala iti yāvat tādṛśo yo niḥśvāsaḥ tena nissaddaṃ avasannamiti yāvat | tādṛśaṃ mukhaṃ yasyāstādṛśī | ‘svāṅgā’ ²dityādinā ṅīṣ | vrīḍayā lajjayā vallabhakṛtāvamānajanyayā sahitaṃ yathā bhavati tathā, īkṣitāni avalokitāni sakhīnāṃ vadanāni yathā tādṛśīṃ sumukhīṃ śobhanānanāṃ rādhāṃ, dinānte sāyaṅkāle upetya prāpya, samīpaṃ gatvetyarthaḥ | ānandaḥ priyadarśanajanyaḥ santoṣaḥ tena gadgadāni yāni padāni taissahitaṃ yathā bhavati tathā, iti vakṣyamāṇamuvāca ūce | loke'pi viyuktabandhujanasambhāṣaṇasamaye paribhūtāmitrajanālāpasamaye ca gadgadasphuraṇasambhavādevamuktamityavagantavyam¹| uktaprakārameva viśadayati vadasīti |
Linked texts (1)
- Gītagovinda — Jayadeva, Sanskrit