Gita Govinda 25
Śrutirañjanī 25
- Language
- Sanskrit
Contents
- 25.9 — 5 parts
25.9.1
idaṃ gītaṃ rūpakatālena¹ maṭhatālena vā saha maṅgalakauśikarāgeṇa² gīyata ityuktam || asyāyamabhiprāyaḥ | rāmakriyānantaraṃ tatsapatnyā evāpasthānaṃ yuktamiti | yadvā dehālaṅkaraṇarūpamaṅgalakarmasamayatvāyedānīṃ tadanuguṇāyāḥ tasyāḥ evopasthānaṃ yuktamiti | maṭhatālalakṣaṇaṃ tu 'laghurgururdrutā tāle jagaṇe maṭhasaṃjñike'ti , rūpakatālalakṣaṇaṃ likhitam | atra nijagādetyādi yadunandanetyantaṃ dhruvapadam hṛdayasya manasaḥ, ānandane santoṣakāriṇi, yadunandane yādavakumārake kṛṣṇe, krīḍati viharamāṇe sati, sā rādhā kṛṣṇaṃ nijagād ūce | athavā krīḍati viharati yadunandane kṛṣṇaviṣaye nijagādeti vā yojanā| uktiprakārameva viśadayati kurviti | he yadunandana śrīkṛṣṇa, atra yadunandaneti sambodhane sambuddhiḥ jātyānuguṇyadyotanārtham | loke hi samānajātyoḥ sambhogasya manoharatvāditi bhāvaḥ | taduktaṃ kāmatantre– 'sajātisaṃyogavaśātsamā ratirabhīṣṭadā ' | tadvirodhastu–'vijātisaṃyogavaśādviṣamaiva ratirbhave' diti coktam | candanamiva śiśiratareṇātyantaśītalena, athavā candanena paṭīrapaṅkena śiśiratareṇa candanalepanaśītalenetyarthaḥ | tādṛśena kareṇa tava pāṇinā manobhavasya kāmadevasya maṅgalārthaḥ kalaśo maṅgalakalaśaḥ pūrṇakumbhaḥ | tasya sahodare atra asminpayodhare kucabhāre mṛgamadapatrakaṃ kastūrikāmakarikāpatrakaṃ kuru racaya | yathā vivāhādiṣu kasmiṃściddeśaviśeṣe haridrādicitrakadravyeṇa evameva pūrṇakumbhaṃ kurvanti tathā prakṛte'pi sūcayituṃ payodharamityekavacanamiti bhāvaḥ | atra stryavayaveṣu kucayoreva prathamataḥ puruṣasya spṛhāspadatvāt
25.9.2
alaṅkaraṇopaveśasya prāthamyamavagantavyam | evaṃprakāreṇa jagādetyanvayaḥ | alikuleti || he priya he śrīkṛṣṇa, alikulasya bhramarasamūhasya¹ bhañjanaṃ² tiraskārakaṃ tato'pi atinīlavarṇamityarthaḥ | tvadadharacumbanena tvatrādharacumbanena lambhitaṃ prāpitaṃ kajjalaṃ kālimāñjanaikadeśo vā yasmāt tādṛśaṃ madīyanayanacumbanena tvadadhare lagnaikadeśamityarthaḥ; etādṛśam | añjanakaṃ karma, ratināyakasya ratipateḥ, sāyakānāṃ dṛṣṭirūpaviśikhānāṃ, mocana prayogaḥ yasmāt tādṛśe locane madīyanayane, ujjvalaya prakāśaya, vidhehītyarthaḥ | netre punarañjanaṃ kurviti tātparyam | 'kajjala ujjvalaye'ti kvacitpāṭhaḥ | tadā lambhitaṃ gamitaṃ kajjalaṃ yasmāditi locanaviśeṣaṇatvena yojyam | evaṃ nijagādetyanvayaḥ | nayanakuṅgeti | he śrīkṛṣṇa manasijasya kāmadevasya yaḥ pāśaḥ yuvanikaramanobandhanarajjuyantraviśeṣaḥ, tasya vilāso vibhramaḥ, tasya dhare pāśakalpa ityarthaḥ | subhage manohare nayanekuraṅgāviva nayanakuraṅgau, tadvadvati cañcale ityarthaḥ | taraṅgavat taraṅgaḥ, gatiparamparā, tasya vikāsasya vibhavasya nirodhakaṃ, nirodhakaṃ yat śrutimaṇḍalaṃ karṇapradeśaḥ tasmin netrayoḥ apāṅgaparyantagamananirodhakakarṇayugala ityarthaḥ³ | anena nayanayorākarṇāntaviśālatā sūcitā | kuṇḍale karṇābharaṇe viniveśaya vidhehi | evaṃ nijagādetyanvayaḥ |
25.9.3
bhramaracayamiti || he priya, mama sammukhe samīpe upari mastakoparibhāge, lalāṭoparibhāge, suciraṃ śrayantaḥ cirakālaṃ bhramaracayaṃ rolambakadambakaṃ racayantaṃ kurvāṇamiva sthitaṃ; 2-ata eva narttanajanakaṃ krīḍājanakaṃ alakaṃ cūrṇaṃ kuntalā-2., jānārekavacanam | 'alakāścūrṇakuntalā' ityamaraḥ | vimale nirmale ata eva jitakamale parākṛtapaṅkaje; tato' pyatimanohara ityarthaḥ | tādṛśe 3-mama mukhe parikarmaya alaṅkuru-3 | 'parikarmāṅgasaṃskāra' ityamaraḥ | 'tatkarotī'ti ṇic | kararuhāgraiḥ ratisamayavikīrṇāṃla kapariṣkāraṃ kurvityarthaḥ | yathā kamaloparibhāgaṃ bhramarā 4-alaṅkurvanti tathā-4 manmukhopari bhāgaṃ lalāṭoparipradeśaṃ cikurāḥ alaṅkurvanti iti samudāyārthaḥ | lalāṭopari alakālaṅkaraṇamutkaladeśaprasiddham5 | mṛgamadeti || he kamalānana, sarasijavadana śrīkṛṣṇa, viśramitāḥ sthitāḥ śramaśīkarāḥ khedāmbukaṇāḥ yatra tādṛśe śramaśīkarāstu samanantaranivṛttasuratasambhavā ityavagantavyam | etādṛśe alikarajanīkare 'lalāṭamalikaṃ godhiḥ, ityamaraḥ | lalāṭasya ardhacandrasāmyāt evamuktamityava- gantavyam | mṛgamadaḥ kastūrikā tasya rasaḥ tena valitaṃ ^1-ghaṭitaṃ, ata eva lalitaṃ manoharaṃ, vijitā -^1kalaṅkajā kalaṅkaśobhā yena tādṛśam | kastūrīka taṅkajjayossāvarṇya de|muktamityavagantavyam | tādṛśe 'vihitakaḷaṅke'ti ca kvacitpāṭhaḥ | tadā vihitaḥ ^2 -vidhānakarmīkṛtaḥ anusṛta ityartha, ,| kalaṅkaḥ yasmin tādṛśaṃ tilakaṃ kuru racaya-^2 | yathā candramasi ka.laṅkaṃ bhāsate tathā mama lalāṭe bhavadviracitaṃ kastūrītilakaṃ bhāsatāmiti samudāyarthaḥ |
25.9.4
ghanarucireti || mānaṃ garvaṃ dyati khaṇḍayatīti tasya sambuddhiḥ, mānada, khaṇḍitānāyikā gānabhañjaka ityarthaḥ | athavā mānaṃ pūjāṃ dadātīti, tasya sambuddhiḥ mānada, vāpahājitādisakhikā sammānakārin ityarthaḥ | etādṛśa kṛṣṇa ghanarucire nīlameghasaṅkāśe manasijasya kāmadevasya dhvajasthānīyā aṅgayaṣṭiḥ tatra camara iva cāmare yathā manmathadhvaje yuvatīnikaravijayāṅkabhūtaḥ^3 cāmaraḥ bhāsate, tathā manmathasya sādhanabhūte gātradvaye tadvijayagamakatvena nīlacāmaramiva bhāsamāna ityarthaḥ | kiñca suratāṭopena sraste lalite manohare; 'milita' iti kvacitpāṭhaḥ | tadā^1 milite miśrete, daṇḍāyamāna ityarthaḥ | śikhaṇḍiśikhaṇḍakaḍāmare | 'dhāmara' iti kvacitpāṭhaḥ | tadā dhāmare dhāma tejaśśobhetyarthaḥ | rā ādāna ityasmāddhātoḥ 'āto'nupasarge kaḥ' iti kapratyayaḥ | tadbhāvi svaniṣṭhatvena svīkārotīti tādṛśe | śikhaṇḍiśikhaṇḍakānāṃ barhibarhāṇāṃ samānaśobha ityarthaḥ | atha vā ḍāmare tiraskārake, etādṛśe cikure keśapāśe¹ kusumāni nānāvidhaprasūnāni kuru nidhehiṃ | antaḥ kusumāni nikṣipya keśapāśaṃ ghaṭayetyarthaḥ |
25.9.5
saraseti || he śubhāśaya suhṛdaya he sarasarasikāgraṇīḥ², athavā rasena sambhogābhilāṣeṇa saha vartata iti sarasaḥ | śubhāśaya tādṛśakuṣṇa, ghane pṛthunne, śambaro nāma kaścana dānava, tasya dāruṇo manmathaḥ sa eva vāraṇo mattebhaḥ, tasya kandare āvāsabhūtaguhārūpe | atha vā śambaradāraṇavāraṇasya kandaro mandiraṃ yatreti tādṛśe madanamandirālaṅkṛte ityarthaḥ | ata eva sundare kāmukacittākarṣake mama jaghane kaṭipradeśe³ maṇiraśanāvasanābharaṇāni ratnakhacitakāñcīdukūlālaṅkaraṇāni | atra ābharaṇa śabdena kiṅkiṇyādayo grāhyāḥ | vāsaya nidhehi ghaṭayetyarthaḥ | anena prakāreṇa nijagādetyanvayaḥ | śrījayadeveti || maṇḍane sarveṣāṃ śravaṇānandakare haricaraṇasmaraṇāmṛtena kṛtaṃ kaluṣajvara śa pāśakha majvarasantāpasya khaṇḍanaṃ nerāsaḥ 2 yata āha | haricaraṇasmaraṇaṃ kṛtapravartamānaparvaśāta kanirvartakaṃ ityarthaḥ | ata eva rucire kamanīye tādṛśe jayadevavacasi jayadevasya gītarūpavākye hṛdayaṃ tvāntaḥkaraṇaṃ sadayaṃ dayayā, sahitaṃ kuru | tvatsamarpitaṃ etatsādaraṃ akaṇayetyarthaḥ | 8 || || śrīkṛṣṇārpaṇamastu || || śrīguruparabrahmaṇenamaḥ ||
Linked texts (1)
- Gītagovinda — Jayadeva, Sanskrit