Gita Govinda 3
Śrutirañjanī 3
- Language
- Sanskrit
Contents
- 3.8 — 5 parts
3.8.1
śriteti | aṭṭatālena² saha gurjarīrāgeṇa gīyate³ | tālalakṣaṇamuktam | rāgasvarūpaṃ tu—śyāmā sukeśī malayadrumāṇām , mṛdūllasatpallavatalpayātā⁴ | śrutiḥ svarāṇāṃ dadhatī vibhāgaṃ, tantrīmukhāddakṣiṇagūrjarīyam || atra jayetyādi hara ityantaṃ dhruvapadam | kamalā lakṣmīstasyāḥ kucau stanau tayormaṇḍalaṃ pradeśaḥ agrabhāga ityarthaḥ | śritaṃ sevitaṃ gṛhītamiti yāvat , kucamaṇḍalaṃ yena tasya sambuddhiḥ | kucakalaśe¹ prasāritakarāgra² ityarthaḥ | dhṛte kuṇḍale karṇābharaṇe yena tasya sambuddhiḥ | kiñca kalitā dhṛtā lalitā ramaṇīyā vanamālā mālikāviśeṣaḥ yena tasya sambuddhiḥ | he hare bhaktābhīṣṭadāyakassan sarvotkarṣeṇa varttasvetyarthaḥ | bhaktyatiśayadyotanārthe dviruktiḥ³ | dinamaṇīti | dinamaṇissūryastasya maṇḍalaṃ bimbaṃ, 'bimbo'strī maṇḍalaṃ triṣu' ityamaraḥ | tatkalpaṃ maṇḍanaṃ ābharaṇaṃ yasya tādṛśaḥ | divākaravadvibhāsamānabhūṣaṇa⁴ ityarthaḥ | tasya sambuddhiḥ | athavā⁵ dinamaṇimaṇḍalasya maṇḍanamalaṅkārabhūta iti | ⁶⁻'dhyeyassadā savitṛmaṇḍalamadhyavartī' tyādyuktyā pāṭho'nyaḥ⁻⁶ | bhavasya saṃsārasya khaṇḍana jñānapradānena bhaktajanasaṃsāraduḥkhanirvartaketyarthaḥ⁷ | 'bhavassaṃsāra janmano'riti vijayaḥ | ata eva munijanamānasaṃ antaḥkaraṇameva mānasasara iti śliṣṭarūpakam | tatra haṃso marālaḥ sa iva vidyotamāna ityarthaḥ | athavā munijanamānaseṣu haṃsassūrya iva | yathā loke bhānurbhā- sate tathā munijanahṛdayeṣu¹ dedīpyamāna ityarthaḥ | munijanasārasahaṃseti ca pāṭhaḥ |
3.8.2
kāliyeti | kāliyasya viṣadharasya sarpasya bhañjana hiṃsana iti yāvat | ata eva janānāṃ rañjana āhlādakara | ata eva yadukulameva nalinaṃ kamalaṃ tasya dineśa sūrya | yadukulakamalollāsahetubhūtetyarthaḥ | duṣṭanigrahaśiṣṭapālanakṣamasya vaṃśahetutvāditi² bhāvaḥ | madhumureti | madhumuranarakāḥ asuraviśeṣāḥ teṣāṃ vināśana nāśaka ; garuḍassuparṇaḥ sa evāsanaṃ vāhanaṃ yasya tasya sambuddhiḥ | ata eva surāṇāṃ devānāṃ kulaṃ samūhaḥ tasya kelayaḥ śṛṅgāraceṣṭāḥ tāsāṃ³ nidānamādikāraṇam | ‘nidānaṃ tvādikāraṇam’tyamaraḥ | pūrvaṃ surakāminīṣu asurairvirodhibhirvandīkṛtāsu surāṇāṃ śṛṅgāraceṣṭābhāvāt⁴ | paścādbhagavatā garuḍavāhanena kṛṣṇena teṣu suravirodhiṣuiirvāpiteṣu surāṇāṃ nivahe⁵ śṛṅgāraceṣṭāsambhavāt tasya nidānatvamiti bhāvaḥ| amaleti | amalaṃ niṣkalaṅkaṃ yatkamalaṃ puṇḍarīkaṃ tasya dalaṃ paṇa tatkalpe locane yasyeti madhyamapadalopisamāsaḥ | kamalapatraviśālanetra puṇḍarīkākṣa ityarthaḥ | ‘dalaṃ parṇa chadaḥ pumān’ ityamaraḥ | kiñca bhavasya saṃsāraduḥkhasya mocana nivartaka ityarthaḥ¹| kiñca trayāṇāṃ bhuvanānāṃ samāhārastribhuvanam; pātrāditvātna strītvam | tribhuvanameva bhavanaṃ gṛhaṃ tasya nidhānaṃ tribhuvanākhyagṛrhanirmāpaka² ityarthaḥ|
3.8.3
janaketi | janakasutāyā³ ākṛtamākāraḥ, bhāve ktaḥ | tadeva bhūṣaṇaṃ yasya tādṛśa | vāmāṅkasthitajanakasutākārakaladhautabhūṣaṇetyarthaḥ⁴| yadvā janakasutayā⁵ kṛtaṃ racitaṃ bhūṣaṇaṃ yasya | janakasutālaṅkṛtasnigdhāṅgetyarthaḥ | jito dūṣaṇākhyo yena tasya⁶ sambuddhiḥ | samare yuddhe śamito mārito daśakaṇṭho rāvaṇaḥ yena sa tādṛśastasya sambuddhiḥ| abhinaveti| dharatīti dharaḥ, pacādyac| abhinavo nūtanaḥ sa cāsau jaladharaśca sa iva sundara¹| nūtanajaladharavanmohana ityarthaḥ| dhṛto mandarākhyo giriryena sa tathābhūtaḥ²| tasya sambuddhiḥ| śriyo mukhameva candraḥ tasya cakoraḥ| yathā³ cakoraścandramarīciṣu sudhāpānena sauhityaṃ labhate tathā ramādharasudhāpānena labdhasauhityetyarthaḥ | śrī jayadeveti| maṅgalaṃ maṅgalahetuḥ| jayadevakaveridamujjvalaṃ dhvaniguṇālaṅkārabhāsuraṃ gītaṃ mudaṃ śṛṇvatāṃ gātṛṇāṃ ca saṃtoṣaṃ kurute karoti | evaṃ sarveśvaraṃ prastutya tasyaiva bhagavataḥ śrīkṛṣṇasya rādhāpramukhavallavāṅganāviṣayaṃ śṛṅgāraṃ varṇayitukāmaḥ ādau pradhānanāyikārūpalakṣmīviṣayakaśṛṅgāravarṇanāpūrvakaṃ⁶ āśīrvādena śrotṛjanānabhinandayate-padmeti ||
3.8.4
padmāyāḥ lakṣmīdevyāḥ| payodharataṭī kucataṭaṃ tatparisarapradeśaḥ| stanamaṇḍalamivi yāvat| tasya parirambhaḥ āliṅganaṃ tena lagnamāsaktaṃ; saktamityarthaḥ| yatkāśmīraṃ kuṅkumaṃ tena mudritaṃ cihnitamiti¹ yāvat| ata eva vyaktaḥ bahiravabhāsamānaḥ anurāgaḥ hṛdyāntaritalakṣmīviṣayānuvṛttarāgo yasya tadviva sthitamiti śeṣaḥ| vyaktānurogamivetyekaṃ² padam| ata eva khelan yuvatijanacittacāpalyaniṣpādanārthaṃ sarvatra krīḍan yo'naṅgaḥ tena khedaḥ ratijananadvārā tanniṣpāditāyāsaḥ| tena hetunā khedāmbupūraḥ śramajalapravāho yatra tādṛśam| anenāntaraśṛṅgāraḥ sūcitaḥ| madhusūdanasya³ uraḥ vakṣaḥsthalaṃ vo yuṣmākaṃ priyamabhilaṣitavastujātaṃ anupūrayatu punaḥ punaḥ parivardhayatu| saṃsāraduḥkhāpaharaṇadvārā svadhāmaiva⁴ prayacchatu ityarthaḥ|| evaṃ pradhānanāyakaśṛṅgāramupavarṇya kṛtyardhabhūtaṃ rādhāmādhavavihāraṃ pratijñātuṃ¹ sakhyuktivyājena prastauti—vasanta iti ||
3.8.5
vasante vasantasamaye valantī vardhamānā bādhā virahavedanā yasyāḥ sā tādṛśīm | vasantasyoddīpakatvāt bādhāyā vṛddhiriti bhāvaḥ | ata eva bahu anekaprakāraṃ yathā tathā vihitamācaritaṃ kṛṣṇasya svavallabhasya mādhavasya anusaraṇamanveṣaṇaṃ yayā tādṛśīm | virahavedanādinivṛtteḥ vallabhalābhasādhyatayā tadarthaṃ tanmārgaṇamiti bhāvaḥ | kandarpajvaraḥ virahavedanājanitaḥ kāmajvaraḥ tena janitā utpāditā yā cintā manaḥpīḍā tayā ākulatā vyākulībhāvaḥ| kāryākāryavicārāpāṭavamityarthaḥ | tayā hetunā kāntāre kaṇṭakapāṣāṇādisaṃkīrṇe durgeme pathi vāsantīkusumāni mādhavīlatāprasūnāni | ‘vāsantī mādhavīlate’ tyamaraḥ | tadvatsukumārairatyantakomalaiḥ | bhramaṇāyasamarthairiti yāvat | etādṛśairapi avayavaiḥ caraṇādibhiḥ karaṇaiḥ amandaṃ śīghraṃ yathā bhavati tathā bhramantīṃ paryaṭantīm² | anena kṛṣṇānveṣaṇe atyādaraḥ sūcitaḥ | etādṛśīṃ³ rādhāṃ⁴ sahacarī sakhī sarasaṃ manoharaṃ yathā tathā | idaṃ gīta—5 sahacaryuvācetyuktaṃ, tatprakārameva sphuṭayati|
Linked texts (1)
- Gītagovinda — Jayadeva, Sanskrit