Pramāṇa · Search · About · API

Gita Govinda 6

Śrutirañjanī 6

Language
Sanskrit

Contents

6.8.1

idaṃ gītaṃ rūpakatālena⁶ saha gurjarīrāgeṇa gīyate | tālalakṣaṇaṃ tu— ‘drutadvandvaṃ⁷ virāmantaṃ rūpakaṃ parikīrtita’miti | tatra rāse harimityārabhya kṛtaparihāsamityantaṃ dhruvapadam | sādhāraṇatvāt tadādau vyākhyāyate | rāsa iti || he sakhi, rāse rāsakrīḍāyāṃ, vihitāḥ vyatiriktakāminīcaritāḥ vilāsāḥ vibhramāḥ yena tādṛśam | kiñca rāsa eva kṛtaḥ madvyatiriktakāminīṣu kṛtaḥ parihāso narmavacanaṃ yena tādṛśaṃ hariṃ śrīkṛṣṇamiha kuñje2 mama manaḥ smarati, pratyakṣataḥ tatsaṃyogābhāve'pi nirantaraṃ tanyamānacintanayā tatsaukhyamanubhavatītyarthaḥ3 | kīdṛśaṃ hariṃ4 ityākāṃkṣāyāṃ śliṣṭapadasthaṃ viśinaṣṭi saṃcaraditi | saṃcaran dhvanyutpādanārthaṃ vyāpāravān yo'dharaḥ tatra yā sudhā amṛtaṃ tena madhuraḥ śrutisukhāvaho yo dhvaniḥ tena mukharitaḥ nāditaḥ5 | ata eva mohanaḥ svanādena sarvacittākarṣakaḥ vaṃśo veṇunālaḥ yasya tādṛśam | kiñca calitau kāminīcittākarṣaṇārthaṃ vyāpāritau6, athavā svaratālānukaraṇārthaṃ calitau dṛgañcalau apāṅgapradeśau yena sa tādṛśaḥ cañcalaḥ svaratālānukaraṇārthameva calanmauliyasya, ata eva kapolayorgaṇḍasthalayoḥ, vilolo valamānau vataṃsau karṇābharaṇau yasya taṃ7 hariṃ smaratītyanvayaḥ | avataṃsamityatra ‘vaṣṭi vāgurirallopamavāpyorupasargayoḥ’ ityādinā akāralopaḥ | bhāṣāntare śasayorbhedābhāvāt antyaprāsopapattiḥ |

6.8.2

candraketi || candrakairmecakaiḥ cārūṇi ramaṇīyāni yāni mayūraśikhaṇḍakāni barhibarhāṇi teṣāṃ maṇḍalaḥ samūhaḥ tena valayitāḥ sañjātavalayāḥ tairveṣṭitā ityarthaḥ | tathāvidhāḥ keśāḥ yasya tādṛśam | mayūrapiñchālaṅkṛtamaulimityarthaḥ | ata eva pracuramāyataṃ yatpurandaradhanuḥ indracāpaḥ, tenānurañjitaḥ alaṅkṛtaḥ, meduraḥ snigdhaśca, mudiro meghaḥ ‘ghanajīmūtamudirajalamugdhūmayonayaḥ’ ityamaraḥ | tasya sureśaḥ śobhanaveṣa iva veṣo yasya tam | indracāpasavarṇamayūrabarhālaṅkṛtattvena tasyendracāpālaṅkṛtameghasāmyamityarthaḥ | etādṛśaṃ harimityanvayaḥ¹ | deśāntare śaṣayorvailakṣaṇyādantyaprāsopapattiḥ | gopakadambeti || gopakadambe² gopakule yāḥ nitambavatyo yuvatayaḥ tāsāṃ mukhacumbane vadanāsvādane lambhitaḥ āsaktaḥ lobho vāñchā yasya tam | sakalagopakāminīmukhacumbanalālasamityarthaḥ | kiñca bandhujīvo nāma raktapuṣpaḥ palvalāsthāyī³ gulmaviśeṣaḥ | tasya puṣpamapi bandhujīvam⁴ | ‘bandhūko bandhu jīvaka’ ityamaraḥ | tadvanmadhuro yo adharapallavaḥ dantavāsaḥ kisalayaḥ tatra kalitā prastutā darasmitaśobhā mandahāsakāntiryasya etādṛśam | mandahāsabhāsurādharbandhūkamityarthaḥ | taṃ harimityanvayaḥ |

6.8.3

vipulapulaketi || vipulā vistṛtā aviralā iti yāvat | tādṛśāḥ pulakāḥ romodgamāḥ yeṣu, tathāvidhānāṃ bhujānāṃ pallavairagrabhāgaiḥ, agrāvasthānasāmyāt pallavaśabdenāgrabhāgavyavahāraḥ| karatalapallavayorutsāvarṇyādvā atra karatalasya pallavatvarūpaṇaṃ, bhujānāṃ śākhātvarūpaṇamavagantavyam | ata eva ekadeśivivartirūpakam | tairvalayitaṃ veṣṭitam¹, āliṅgitamiti yāvat | yadvā² pallavaśab‍do lakṣaṇayā svādhiṣṭhānaśākhāṃ bodhayati | tathā ca bhujā eva pallavāḥ śākhāḥ tairāliṅgitaṃ², vallabhayuvatisahasraṃ, gopakāminīṣoḍaśasahasrāṇi yena tādṛśam | kiñca karāśca caraṇāśca uraśca karacaraṇoraḥ | prāṇyaṅgatvāt dvandvaikavadbhāvaḥ | kramadīpikādimantragrantheṣu bhagavato bahubhujavattvāyāḥ pratipādanāttathā vyākṛtamityavagantavyam | bahucaraṇavattā ca ‘sahasraśīrṣā puruṣaḥ | sahasrākṣaḥ sahasrapā’³dityādi śrutyavagantavyam | tasminsthitāni yāni maṇigaṇabhūṣaṇāni navaratnanirmitālaṅkaraṇāni, svarṇamayaviśiṣṭasamastābharaṇānītyarthaḥ | teṣāṃ kiraṇaiḥ mayūkhaiḥ vibhinnamapākṛtaṃ, tamisraṃ⁴ gāḍhāndhakāro⁵ yena tathāvidhamityarthaḥ⁵ | ‘tamisraṃ timiraṃ tama’ ityamaraḥ |

6.8.4

jaladapaṭaleti || jaladapaṭalena vārivāhasandohenopādhinā', calan cañcala ivābhāsamāno ya induḥ pūrṇacandraḥ, tasya vinindakaḥ nirāsakaḥ tiraskāraka yaścandanabinduḥ pāṭīratilakaṃ lalāṭe yasya saḥ tādṛśam | caladgrahaṇaṃ candrasyātiprakāśadyotanārtha, niścalajalade' satprakāśāsyābhāvāt | suratasamaye calatkuntalālaṅkṛtalalāṭe bhāsuracandanatilakamiti bhāvaḥ | pīnau' pīvarau payodharau, tayoḥ parisaraḥ paryantaḥ 'paryantabhūḥ parisara' ityamaraḥ| tatra nirdayaṃ dayāparā'ṅmukhaṃ hṛdayakavāṭaṃ kavāṭavadvistīrṇahṛdayaṃ yasya tādṛśam | gāḍhāliṅganatatparamityarthaḥ | parisaragrahaṇaṃ payodharayoratyantakāṭhinyasūcanārtham | anyathā tayoreva pīḍane tatkāṭhinyaṃ hrīyeta | tathā ca rasabhaṅga iti bhāvaḥ | maṇimayeti || maṇimaye ratnavikāre makarākāre manohare cittānandakare ye kuṇḍale¹ tābhyāṃ maṇḍitāvalaṅkṛtau gaṇḍau kapolau yasya tam² | udāraṃ gambhīram³ | iṣṭārthadānasamarthamityarthaḥ | kiñca pītavasanaṃ suvarṇavarṇāmbaram , kiñca anugatā anusṛtā, ye munimanujasurāsuravarāḥ munimanuṣyavidyādhararākṣasaśreṣṭhāḥ, ta eva parivārāḥ paricārakāḥ yasya tādṛśam⁴ | idaṃ tu bhūtagatyā bhāvigatyā⁵ vā hariviśeṣaṇaṃ na tu rāsakrīḍāsamaye | tadānīṃ munimanujādisannidhāne rasābhāsāpatteḥ | athavā bhagavataḥ śrīkṛṣṇasya viśvarūpatvāt tādṛśaṃ rūpāntaramaṅgīkṛtya vā virodhassamādheyaḥ |

6.8.5

viśadakadambeti || atra kadambaśabdena dhūlīkadambo grāhyaḥ, na kadambamātram | vasantakāle tasya puṣpodgamābhāvāt | viśadaṃ puṣpodgamena manoharaṃ yat kadambatalaṃ kadambavanapradeśaḥ tasmin militaṃ gopikābhiḥ pariveṣṭitaṃ, kalau yatkaluṣaṃ pāpaṃ tasmāt yad bhayaṃ tat⁶, śamayantaṃ svacaritraśravaṇena nivartayantam| sakalakalimalāpahamityarthaḥ⁷ | kiñca taraṅgati taraṅga ivācarati tadvat- vartamānā¹ yā anaṅgadṛk manmathoddīpakadṛṣṭistathā | athavā taraṅgantī dṛgyasmin manasi tādṛśena manasā | dṛksahāyacittākhyena hetunetyarthaḥ | dṛksahāyatvaṃ ca 'bahirasvatantraṃ mana' iti nyāyādavagantavyam | kimapi kiñcit svalpamityarthaḥ| māmapi davīyasīmapi ramayantaṃ² nikaṭasthagopikāṃ iva ramayantam³ | sudṛśā manasā ca davīyasīmapi māṃ ramayantamityapiśabdārthaḥ | athavā parisare vartamānāṃ māmapi saṃtoṣitām,⁴ anaṅgoddīpakadṛśā manasā ca ramayantamityarthaḥ | dūrasthavastudarśanaṃ kṛṣṇasya na viruddhaṃ ‘viśvataḥ cakṣuriti’ śruteḥ | gaditaṃ⁵ gītaṃ phalena yojayati śrījayadeveti || rāse śrījayadevena kavinā bhaṇitaṃ kathitaṃ⁶ adbhutaṃ sarvāścaryakaraṃ ata eva mohanaṃ sarvacittākarṣakaṃ madhuripoḥ śrīkṛṣṇasya rūpaṃ yasmin tādṛśam | ata eva saṃprati idānīṃ haricaraṇasmaraṇaṃ prati śrīkṛṣṇacaraṇāravindasmṛtiṃ prati anurūpamanukūlaṃ sādhanamidaṃ gītaṃ puṇyavatāṃ pūrvapuṇyaparipākaśā़lināṃ gātṛṇāṃ śrotṝṇāṃ ca śreyassādhanaṃ bhavatīti śeṣaḥ | viśeṣaṇaviśiṣṭamidaṃ gītaṃ puṇyavatāṃ haricaraṇasmaraṇaṃ prati anurūpamanuguṇasādhanaṃ bhavatīti vā śeṣaḥ⁷ |

6.8.6

gaṇayatīti || he sakhi | manaḥ madīyaṃ cetaḥ kartṛ valattṛṣṇe madriṣaye cañcalapremṇi asthirānurāga iti yāvat | ata eva māṃ vinā yuvatiṣu svacaraṇakamalaikaśaraṇāṃ māṃ vihāya maddyatiriktāsu gopakāminīṣu vihāriṇi satyapi evamaparādhaśālinyapi kṛṣṇe, bahirivāntarapi malinamanaske aviśvasanīya guṇagrāmaṃ guṇasamūhameva gaṇayati saṃkhyāti | natvavaguṇaleśa mityarthaḥ² | na³kevalaṃ kṛṣṇaguṇasaṃkhyānānuraktaṃ etat apitu madabhimateṣvaśanodakatāmbūlādiṣvanyaviṣayeṣu prasajya preritamapi tatra gamanameva mano'nukarotītyāha bhrāmamiti³ | bhramāt⁴ pramādādapi, kimuta yatnāditi bhāvaḥ | bhrāmaṃ bhramaṇaṃ guṇasakhyānatyāgamiti yāvat | nehate na kāṃkṣate | tādṛśasāpa rādhāvasthāyāmapi taṃ⁵ parityajya anyatra⁶ preritamapi mama manaḥ bhrāmaṃ necchatītyarthaḥ | svayaṃ sarvada|

6.8.7

cañcalasvabhāvo'pi¹ idānīṃ svaviṣayamahāparādhaśālī vartate | ata eva mattyāgasamayaśca² prāptaḥ | tathāpi na tyajati, aho kṛṣṇe³ dākṣiṇyamiti bhāvaḥ | na⁴- kevalaṃ manasaḥ kṛṣṇe'vasthānamātrābhāvamapi tu tasmin santoṣama pe dhārayatītyaha-⁴ vahatīti | aparādhaśālini kṛṣṇe paritoṣaṃ sarvadā santoṣameva vahati; na kadāpi vaimukhyaṃ bhajatītyarthaḥ | na kevalaṃ guṇagaṇanākāritvādirūpaguṇasapannatvamapi tu idānīṃ sphuṭaparādhatayā doṣāropārhe doṣāropaṇameva na karotītyāha doṣamiti | kṛṣṇa dāṣa doṣāropaṇaṃ dūrata eva vimuñcati tyajati | mahānubhāve doṣāropaṇasya mahāpātakatvasmaraṇāditi bhāvaḥ⁵ | pūrvaparicayavāsanāmapekṣya⁶ guṇagaṇanādikaṃ karotu nāma, idānīmekamanucitaṃ kāryaṃ karoti, tannivartane mamopāyastu na sphuratītyāha - punarapīti | he sakhi vāmaṃ vakraṃ anucitakāryakāritvānmama pratikūlamiti yāvat | etādṛśaṃ¹ punarapi āranālaprakṣepeṇa² dugdhadadhibhāṇḍayaṃtramārgedarśananyāyena kṛṣṇena parityaktamapi bhūyo'pi atra apiśabdāt³ kṛṣṇasya sutarāṃ kāmanāviṣayatvānarhatā sūcitetyavagantavyam | tasminneva kṛṣṇe kāmaṃ⁴- anurāgaṃ karoti⁴ | kiṃ karomītyataśca⁵ vakragatiśālino mama manasaḥ samādhānārthaṃ tvayā mahānupāyaḥ cintanīya iti bhāvaḥ⁶ |

Linked texts (1)