Gita Govinda 8
Śrutirañjanī 8
- Language
- Sanskrit
Contents
- 8.8 — 18 parts
8.8.1
taṭāntakuñje viṣasādetyuktam | tatprakāramevābhinaya darśayati | māmiyamiti || idaṃ gītaṃ gurjarīrāgeṇa gīyata ityuktam | kaverayamāśayaḥ | guṇḍakriyopasthānānantaraṃ tatsapatnyā evopasthāna yuktamiti, yadvā priyādvā punarupasthānamiti rūpakatālena⁴ geyam | tālalakṣaṇamuktam⁵ | tatra harirityārabhya kupitevetyantaṃ dhruvapadam | iyaṃ rādhikā vadhūnicayena vallavīnikurumbena vṛtamāvṛtaṃ māṃ vilokya dṛṣṭvā calitā matsamīpaṃ⁶ parityajya anyatra nirgatā satī ; mayāpi rādhāyāmatipremaśālinā mayāpītyapiśabdārthaḥ | athavā samīpavartinā vadhūnicayaparigatatvopakṣīṇena⁷ mayā tu sutarāmapītyarthaḥ| aparādhena saha vartata iti sāparādhaḥ | tasya bhāvaḥ tattā tayā | prāṇasamāṃ⁸
8.8.2
rādhāṃ parityajyānyasambhogarūpaḥ yo'parādhaḥ tatsadbhāvena¹ hetunetyarthaḥ | ata eva atibhayena aparādhaniṣpannaṃ yat atibhayaṃ mahābhayaṃ tena hetunā na vāritā | kimiti gacchasīti na niruddhā | aparādhineva ²-sākṣādaparādhyāpi sadya eva cittasantoṣakaraṇasya-² prāyaśo lokaviruddhatvāditi bhāvaḥ | ata eva hṛtaḥ apagata iti yāvat | tādṛśa ādaraḥ³ yasyāḥ tasyāḥ bhāvastattā, tayā | ‘tvatalorguṇavacanasye⁴’ti puṃvadbhāvaḥ | matkṛtādararahitayetyarthaḥ⁵ | ata eva kupiteva kopaśīlanasampanneva | vastugatyā mayi tasyāḥ kopodayaḥ syāditi bhāvaḥ | ata evopekṣaṇaṃ gatā, anucitakāriṇaṃ māmanādṛtya, tādṛśasya mama purato'vasthānamanucitamityanyatra nirgatetyarthaḥ | nirgamanajanyakhedamabhinayati hari hari iti | dvirukto'yaṃ śabdaḥ prakṛtakhedadyotakaḥ | ayaṃ prayogo lokānusārīti kecit | snānakāle hari, hariritivat | iṅgāla⁶ iti vat deśabhāṣānusārī prayoga ityapare | ⁷-avyayagaṇe paṭhita ityanye-⁷ | vyākaraṇāntarasiddhamiti keṣāñcit sampradāyaḥ | vayaṃ tu brūmaḥ ‘orguṇa⁸’ iti jñāpakāt saṃjñāpūrvakavidheranityatvāt ‘hrasvasya guṇa⁹’, iti nātraguṇaḥ | kintu ‘eṅ hrasvātsaṃbuddhe¹⁰’riti sulopaḥ sarvatra | pakṣe prakṛtakhedadyotaka evāyaṃ na viṣṇuvācakaḥ | prakārāntareṇāpi siddhayati |
8.8.3
kiṃkariṣyatīti || sā rādhikā ciraṃ cirakālaṃ viraheṇa madviyogena hetunā kiṃ kariṣyati kiṃ kāryaṃ kariṣyati, virahavedanāmasahamānā viṣapānādinā prāṇatyāgādikāryaṃ kariṣyati kimityarthaḥ| kiṃ kiṃ vacanaṃ vadiṣyati prāṇasamāṃ māṃ parityajya vidīrṇahṛdayaḥ kṛṣṇaḥ kathaṃ vartata iti | māṃ śapate kimityarthaḥ | ato mama anena dhanena kiṃ, kiṃ kāryaṃ, rādhāṃ vinā kiṃ makuṭādibhūṣaṇena,¹ kastūrikādiparimaladravyeṇa, kṣaumādidivyavastreṇa, tāmbūlādibhogasādhanarūpeṇa dhanena kiṃ kiṃ kāryam , na kimapītyarthaḥ | janena kiṃ kāryam | rādhāṃ vinā mama priyajanena na kimapi kāryamityarthaḥ | sukhena kim² | vipañcīśravaṇādisādhanajanitasukhena³ mama na kiṃcat prayojanamityarthaḥ | ⁴gṛheṇa kiṃ kāryam | athavā rādhāṃ vinā mama suvarṇādinirmitaharmyādivihāreṇa na kimapi prayojanamityarthaḥ⁴| sukhena alaukikasukhasādhanena gṛheṇeti vā yojanā | anukūlakāminīsamāgamena hīnasya maṇḍanādibhogasya vyarthatvāditi bhāvaḥ | uktaṃ ca— ‘⁵kiṃ maṇḍanaiḥ kiṃ ramaṇīyavastraiḥ kiṃ mālyatāmbūlasugandhalepaiḥ | vinā striyaṃ svātmamanonukūlāṃ pumbhogasārā hi mṛgāyatākṣyaḥ ’ | anyacca ‘kiṃ mandiraiḥ kiṃ maṇibhistapobhiḥ, kiṃ putrapautrādidhanaiḥ kimetaiḥ | vināṅganāṃ svasya guṇānurūpāṃ, sarvairhi mānyāṃ satatānukūlā’⁵miti | atra bhāvasandhiranusandheyaḥ |
8.8.4
cintayāmīti || kopabhareṇa kopātiśayena¹ 'apyathātiśayo bhara' ityamaraḥ | athavā kopadhāraṇena kuṭile vakrākāre bhruvau yasmin tādṛśam | madupekṣājanitakopakuṭilīkṛtabhrūsametamityarthaḥ² | etādṛśaṃ tasyā rādhikāyāḥ ānanaṃ mukhaṃ, upari ūrdhvabhāge, bhramatā saṃcaratā³ bhramareṇa madhukareṇa, ākulaṃ vyāptaṃ, śoṇapadmamiva aruṇakamalamiva cintayāmi dhyāyāmi | athavā śoṇapadmamivasthitaṃ tadānanaṃ cintayāmīti yojanā | atra kuṭilabhruvoḥ bhramarasāmyaṃ, kopabhareṇetyetacca mukhasya raktimasaṃpādanārthaṃ saṃgṛhītam | loke'pi hi kupitaṃ mukhaṃ raktavarṇaṃ dṛśyate | ata eva śoṇapadmamivetyupamā | upari bhramaṇaṃ tu bhrūbhramarayossādhāraṇam | 'śoṇapadmamive'tyekaṃ padam | atra bhāvodayaḥ pratyetyavyaḥ | virahāturassan bhrāntavadāha tāmahamiti || hṛdi hṛdaye saṅgatāṃ hṛdi sthitāṃ, athavā saṅgatāṃ pūrvaṃ mayā saṃyuktāṃ, idānīṃ mayā viyuktāṃ rādhikāṃ aniśaṃ sadā, bhṛśamatyarthaṃ hṛdi hṛdaye ramayāmi anubhavāmi⁴ | ataḥ iha vane latākuñjeṣu tāṃ rādhikāṃ kiṃ kimarthamanusarāmi; tasyāḥ mārgaṇaṃ kimiti karomītyarthaḥ | grīvāsthagraiveyakānveṣaṇavṛttanmārgaṇasya⁵ lokaviruddhatvāditi bhāvaḥ⁶ | iha vana eva vṛthā kimarthaṃ vilapāmi; asyā bāhyasambhogabhāvaniimattakaṃ paridevanaṃ⁷ kimiti karomītyarthaḥ | loke'pi antarāsaktipūrvikāyāḥ bāhyāsakteḥ ślāghanīyatvāt tādṛśīmantarāsaktiṃ anā-
8.8.5
hṛtya bāhyāsaktiḥ svīkṛtetyarthaḥ | mayā kṛtaṃ mārgagādikaṃ kathaṃ na mūḍhaceṣṭitamanusaratīti bhāvaḥ | antarāsakteḥ ślāghanīyatvaṃ mālatīmādhave—'anubhavati padārthānāntaraḥ ko'pi hetuḥ, na khalu bahirupādhīn prītayaḥ saṃśrayante | vikasati hi pataṅgasyodaye puṇḍarīkaṃḥ, dravati ca himaraśmāvudgate candrakāntaḥ, iti | anyatrāpyuktaṃ—'ahamihaiva vasannapi tāvaka, stvamapi tatravasantyapi māmakī | hṛdayasaṅgama eva susaṅgamo, na tanusaṅgama eva susaṅgama.' iti | atradvitīyāvasthā avagantavyā | ramayāmītyatra caurādiko ṇijavagantavyaḥ | virahāturassan prakārāntareṇāpi pralapati tanvīti || he sakhi, rādhe, mohavaśādasannahitāyā api sannihitavat sambodhanam | kutaḥ yakasmātkāraṇāt gatāsi, māṃ parityajya anyatra gatavatyasi | tatkāraṇamahaṃ na vedmi na jāne | atastava hṛdayaṃ kevalamasūyayā īrṣyāyā khinnaṃ duḥkhitaṃ na tu matkṛtāparādhena khinnamiti ākalayāmi niścinomi | tenāsūyākaluṣitatvakāraṇena te tvāṃ nānunayāmi na sāntvayāmi iti kecit | athavā te tubhyaṃ na anunayāmi, priyaṃ na karomītyarthaḥ | asūyāviṣayacetasaḥ priyavacanāsādhyatvāditi bhāvaḥ | te ityatrādyavyākhyāne karmaṇītyevetibhāvaḥ | kecit iti vacanāt 'bhaje-
8.8.6
śambhoścaraṇayo ritivat karmaṇi ṣaṣṭhā | dvitīyavyākhyāne tu 'kriyāmātrayoge caturthī vaktavye'ti caturthī | vyākhyānāntaraṃ vā; he tanvi tava hṛdayamasūyayā kāminīkadambabhogalolupam | tiraskārajaniterṣyā khinnamākalayāmi jāne | tarhi tāṃ parityajya tasyāsūyājanitakhedāpākaraṇaṃ kimiti na kriyata ityākāṃkṣāyāmāha tanna vedmīti | asi tvamarthe'vyayam | asi tvaṃ kutaḥ kutra yātā māṃ parityajya kasmiṃścana sthale sthitā tatsthalamahaṃ na vedmi na jāne; tena sthalāparijñānarūpakāraṇena te tvāṃ nānuyāmi anusṛtya nāgato'smi | ajñātasthalagatānasaraṇyāśakyatvāditi bhāvaḥ | atha nirantarabhāvanājanitarādhāsākṣātkāraḥ asannihitā'pi sannihiteva yā, tayā saha saṃlapati dṛśyase iti || he tanvi, me purataḥ mamāgrapradeśe dṛśyase sākṣādvīkṣyase, punaḥ kimarthaṃ gataiva madagrabhāgāvasthānaṃ vihāya anyatra nirgatāsi | atha cāgataṃ punarāgamanameva kimarthaṃ vidadhāsi karoṣi | pureva viprayogāvasthātaḥ pūrvaṃ ivetyarthaḥ | sasaṃbhramaṃ sasantoṣaṃ yathā tathā, parirambhaṇamāliṅganaṃ kiṃ kimarthaṃ, na dadāsi na prayacchasi | agrato dṛśyase, prayojanavaśādanyatrāpi gacchasi | anantaramāgacchasi | athavā purato dṛśyase | atha ca gatāgatameva gamanāgamanameva dvandvaikavadbhāvaḥ | kiṃ kimarthaṃ vidadhāsi, pureva sasaṃbhramaṃ yathā tathā parirambhaṇaṃ kimiti na dadāsi | purato'grataḥ dṛśyase | prayojanavaśādanyatrāpi gacchasi ca | atha ca āliṅganādikaṃ prayacchasi | idānīṃ tu tadvaiparītyaṃ kimiti vidadhāsītyarthaḥ |
8.8.7
madanavyathāturaḥ san tāṃ punarapi prārthayate kṣamyatāmiti || he rādhe, kṣamyatāṃ maskṛtoparādhaḥ sahyatāmityarthaḥ | amaryādasya puruṣasyāparādhaḥ kathaṃ kṣantavya ityākāṅkṣāyāmāha īdṛśamiti | he tanvi īdṛśaṃ tvadupekṣārūpaṃ aparaṃ kṛtāparādhādanyaṃ aparādhaṃ tava viṣaye kadā'pi na karomi | anena kṛṣṇasyonmāditvaṃ nirastamiti jñeyam | aparādhasahanaphalaṃ kimiti āśaṅkāyāmāha dehīti | he sundari anavadyasarvāṅgi prārthyamānadarśanānukūlahetugarbhasambodhanamidam | mama darśanaṃ tvadīyarūpasākṣātkāraṇaṃ¹ dehi² prayaccha | darśanena kiṃ sādhyamata āha—manmatheneti | ahaṃ manmathena anvarthasaṃjñena kāmadevena dunomi tāpaṃ prāpnomīti svasminneva sākṣātparitāpamanubhavāmi | na tu paritāpena tāpamanubhavāmītyarthaḥ | anena mahatī vyathā sūcitā | tathā ca madanakṛtasarvāṅgeṇamadīyaśarīraparitāpaṃ niravadyatvadīyatanulatāpradarśanāmṛtena nivārayetyarthaḥ |
8.8.8
varṇitamiti || hareḥ kṛṣṇasya pravaṇena³ tatpareṇa tadbhaktenetyarthaḥ | tindubilvanāmā jayadevasya janmavaṃśa iti kecit | janmagrāma ityapare | sa samudra iva tadvadvipula ityarthaḥ | tasmāt saṃbhavantīti tatsaṃbhavāḥ | tindubilvavaṃśākhyasamudrotpannā ityarthaḥ | teṣāṃ rohiṇīramaṇaḥ candraḥ, teṣāṃ sa ivāhlādakara ityarthaḥ| anenāyāṃ vaṃśonnatimūlakāraṇamityuktaṃ bhavati tena | athavā sambhavatyasminniti sambhavo janmādhikaraṇaṃ⁴, tindubilvasamudra iva janmādhikaraṇaṃ tasya rohiṇīramaṇaḥ yathā candraḥ svajanmasthānasamudrollāsakaraḥ tadvadayamapi vaṃśollāsakara ityarthaḥ| īdṛśena jayadevakena 'svārthe kaḥ'; nirahaṅkāradyotanārthamalpārthe vā kanpratyayaḥ| varṇitaṃ kṛṣṇavirahavarṇanākāreṇa grathitamidaṃ gītaṃ gātṝṇāṃ śrotṝṇāṃ ca aihikāmuṣmikasukhaṃ¹ karotviti śeṣaḥ | athavā uktaviśeṣaṇaviśiṣṭena jayadevakenedaṃ pūrvoktagītaṃ varṇitaṃ² racitamityarthaḥ | atha virahatāpaṃ nivartatāmiti³ buddhyā dhṛtamuddīpakamaṃ kāminīkadambabhogārthaṃ dhṛtaṃ vā, bisahārādikaṃ ca haraparikara (harasyā'yaṃ hāraḥ) ityevaṃ buddhyā bhrāntyā prahartumudyuktaṃ kāmadevaṃ harinivartayati—hṛdīti|| he anaṅga kāmadeva, anaṅgeti sambodhanaṃ haraviṣayapraharaṇasya avasthāṃ bhāvitvasya⁴ sūcanāyaḥ, tenaiva kāmadevasya aṅgahānyāpādanāt⁵ | ata eva⁶ praharaṇanivṛttiprārthanañcopapadyate | yasmāt hṛdi vakṣaḥsthale ayaṃ paridṛśyamānaḥ padārtho na bhujaṅgamanāyakaḥ harahārabhūto⁷ na bhavati | kintu bisalatāhāraḥ, virahavedanānivṛttyarthaṃ⁸ dhṛtā mṛṇālakāṇḍamālikā | yā ca kaṇṭhe paridṛśyate na sā garaladyuti
8.8.9
kālakūṭakālimā na bhavati, kintu kuvalayadalaśreṇī' | virahatāpanivṛttyarthaṃ dhṛtā nīlotpalapatramālikā | yaccedaṃ sarvāṅgīṇatayā paridṛśyamānaṃ tattu bhasma bhasitaṃ na bhavati | parantu malayajaraja' tāpopanodanāya ghanaścandanāṅgarāgaḥ | tasmāt kāraṇāt harabhrāntyā parikaradarśanajanitaharabhrāntyā haro'yamiti viparītabuddhyā hetunā priyārahite vallabhāviyogadu khite asahāya ityārthaḥ | evaṃvidhe mayi viṣaye na prahara praharaṇaṃ mā kuru | asahāyasya ca duḥkhitasya ca prahārasya śūrammanyasya atilāghavadāyakatvāditi bhāvaḥ | athavā krudhā haraḥ iti bhrāntyā sañjātakopena kimarthaṃ dhāvasi māṃ prahartu praharaṇaṃ dadhānaḥ śīghramāyāsītyārthaḥ | '(laṭi) satervegitāyāṅgitau dhaurādeśaḥ' | atra bhujaṅgatvadiniṣedhena bisalatāhāratvādyāropaṇāt apahnutyalaṅkāraḥ | 'niṣidhya viṣayaṃ sāmyādanyāropehyapahnuti'riti lakṣaṇat | kāvyaliṅgaṃ ca | ito'pi madviṣaye bhavādṛśaprahāraśca na yukta ityāha pāṇāviti | krīḍayā līlayā anāyāsenetyarthaḥ | nirjitaṃ viśvaṃ yena tādṛśaḥ | uktaṃ
8.8.10
ca jagajjetṛtvaṃ ratirrahasye 'parijanagade bhṛṅgaśreṇī, pikāḥ paṭuvandino, himakarasitacchatraṃ, mattadvipāṃ malayanilaḥ, kṛśatanurdhanurvallī līlākaṭākṣaśarāvalī, manasijamahāvīrasyoccairjayanti jagajjitaḥ', idaṃ hetugarbhaviśeṣaṇam | etādṛśa he manasija kāmadeva madviṣaye cūtasāyakaṃ sahakārakorakarūpaśaraṃ pāṇau mā kuru hastena tūṇānna gṛhāṇetyarthaḥ | cūtasāyakatvaṃ ca 'aravindamaśokañca cūtañce'ti vacanāt jñeyam | cāpamikṣuśarāsanañca māropaya nādhijyaṃ kurvityarthaḥ | yadi kutsitadarpeṇa cāpāropaṇaṃ śaraprayogaṃ ca karoṣi tarhi asya kṛtyaṃ nāstītyāha mūrcchiteti | mūrcchitajanasya niśceṣṭitajanasya āghātena prahāreṇa kiṃ kiyatpauruṣaṃ puruṣakāraḥ syāditi śeṣaḥ, na kimapītyarthaḥ | krīḍānirjitaviśvasya bhavādṛśasya mahāvīrasya² mādṛśavirahasammūrcchitajanāghāto na kevalaṃ pauruṣanāśakaḥ³; api tu ayaśaskaro'poti bhāvaḥ | prakṛtalakṣyasya mūrcchitatvaṃ kathamityāśaṅkya upapādayati tasyā iti | mṛgyāḥ mṛgāṅganāyāḥ dṛśāviva viśāle dṛśau yasyāstathāvidhāyāḥ, tasyā eva rādhikāyā eva preṅkhantaḥ calanto ye kaṭākṣaviśikhāḥ apāṅgā eva bāṇāḥ teṣāṃ śreṇiḥ paramparā tayā jarjaritaṃ jīrṇaṃ parigalpitaṃ rādhākaṭākṣaśaraparamparānirbhinnamityarthaḥ | etādṛśaṃ mama manaḥ adyāpi idānīmapi jarjaritasamayamārabhya bahukālavyāpitayā vartamānakāle'pītyarthaḥ | manāgīṣadapi sarvaṃ tu dūre eveti bhāvaḥ | na sandhukṣate sandhānaṃ na prāpnoti | tat⁴ kaṭākṣacchinnamano'vayavāḥ idānīmapi parasparaṃ na
8.8.11
milantītyarthaḥ | ataḥ piṣṭapeṣaṇavat tāvadarthameva mama manaḥpīḍanaṃ iti bhāvaḥ | sandhukṣyate iti keṣucitpāṭhaḥ | tadā sandhukṣaṇaṃ sandhānaṃ na prāpyate svāsthaṃ na labhata iti bhāvaḥ | pūrvoktau¹ saṃpūrvāt duherlaṭa | dvitīye dhukṣeḥ kartari laṭ | atha virahāturassanneva paribhāvitarādhāṅgasaundaryasañjātavyathātura tadīyāṅgajātaṃ nindati bhrūcāpeti ||— he tanvi rādhe,² bhrūcāpe bhrūkārmuke nihito nyastaḥ, tava kaṭākṣa eva viśikho bāṇaḥ, marmavyathāṃ mama jīvanakartṛbhūtasthānavyathāṃ³ pīḍāṃ nirmātu karotu; nātra khedaḥ | prayuktaviśikhasya marmabhedakatvasya svābhāvikatvāditi bhāvaḥ | ataḥ kaṭākṣasya marmabhedakabāṇatvarūpaṇāt nindyatvam | kiñca śyāmātmā nīlavarṇaḥ malinacittaśca kuṭilaḥ bhaṅguraḥ vakrasvabhāvaśca⁴ | utkaladeśe keśapāśasya vakrākāratvāt tathoktamiti jñeyam | etādṛśaḥ kabarībharaḥ dhammillabhāro'pi mārodyamaṃ mama māraṇodyogam | ṇyantāt ghañ⁵ | athavā mārasya
8.8.12
kāmadevasya udyamaṃ mama vyathākaraṇodyamaṃ, kabarībhārasya kāmoddīpakatvena manmathodyamakāritvasya svābhāvikatvāditi bhāvaḥ | anyatra māro ghātukaḥ tasya udyamaṃ karotu tanutāt | loke'pi yastu malinacittaḥ kuṭilasvabhāvaśca sa tu mānyasya maraṇe mārake vā udyogaṃ karoti, kabarībhārasyāpi tādṛśaguṇasampannatvena svocitakāryakāritvāt nātrāpi mama kheda iti bhāvaḥ | he tanvi, ayaṃ ca paridṛśyamānaḥ rāgavān aruṇarūpavān anurāgavān ca, yastava bimbādharaḥ bimbakalpadaśanacchadaḥ | bimbādhara ityatra madhyamapadalopisamāsaḥ; anyasya tadvidhāyakatvābhāvāt | uktaṃ ca vāmanena — 'bimbādharādau vṛttau madhyamapadalopi syā' diti | mohaṃ tāvadajñānadīpāṅkurādityarthaḥ | tāvaditi vākyālaṅkāre; tanutāṃ vidhattām | loke'pi hi yastu buddhināśakaḥ rāgasahitaśca sa tu paraṃ mohayati | ayamapi tādṛgguṇayogitvena svānuguṇakāryakaraṇena asmākaṃ manaḥ kleśayatīti bhāvaḥ | atra bimbāyāḥ mohakāritvāt tatkalpatvenādharasyāpi mohakāritvamavagantavyam | bimbāyāḥ mohakāritvaṃ bāhaṭena kathitam--' sadyo buddhiharā bimbā sadyo buddhikarā vaśā | sadyaḥ prāṇaharā vṛndā sadyo balakaraṃ payaḥ ' iti | bimbaśabdasya phalaparatvenāstrīliṅgatā | 'bimbo'strī maṇḍale dehe cchāyāyāṃ bimbikāphale' ityabhidhānāt |
8.8.13
he tanvi, sadvṛttaḥ san darśanasparśanayogyaḥ, sa cāsau vṛtta vartulaśca; anyatra samīcīnavartulam | etādṛśaḥ san tava stanamaṇḍalaḥ kucabhāraḥ, mama prāṇaissaha kathaṃ krīḍati ? madanabhītyā mama dehāntarnilīyāvasthānāt¹ prāṇān gṛhītvā tava vakṣaḥsthale kathaṃ krīḍatītyarthaḥ | sadvṛttasya paraprāṇāpahārasya ayaśaskaratvāditi² bhāvaḥ | kiñca duṣṭanāmapi kaṭākṣādīnāṃ prāṇahāniparyantavyāpāro nāsti | sadvṛttasya stanamaṇḍalasya tu prāṇahāniparyanto vyāpāro jāta iti mahadāścaryamidamiti bhāvaḥ | ādyapāde marmavyathānirmāṇe cāpanihitatvalakṣaṇapadārthasya hetutvakalpanāt³ kāvyaliṅgamalaṅkāraḥ⁴ | ‘hetorvākyapadārthatve kāvyaliṅgamudāhṛta⁵’ miti lakṣaṇāt | evamavaśiṣṭapādadvaye kāvyaliṅgaṃ samam | ādyapāde bhrūcāpakaṭākṣaviśikha ityatra rūpakañca | ‘āropaviṣayasya syādatirohitarūpiṇaḥ, uparañjakamāropyamāṇaṃ tadrūpakaṃ mata⁶’ miti lakṣaṇāt | dvitīyatṛtīyayoḥ śyāmātmā, kuṭilaḥ, rāgavān, ityatra ca śleṣaḥ | bimbādhara ityatrāpi upamābhedaḥ | caturthe sadvṛtta ityatrāpi śleṣaḥ | sataḥ asatpuruṣakṛtyānurūpakāryotpatteḥ⁷ viṣamālaṅkāraḥ | ‘viruddhakāryotpattiryatrānarthasya vā bhavet | virūpaghaṭanācāsau viṣamālaṅkṛtistridhe⁸’ ti lakṣaṇāt | eṣāṃ yathāyogaṃ saṃsṛṣṭisaṅkarā draṣṭavyāḥ | saṅkaralakṣaṇañca
8.8.14
tānīti || sahajasambhogakāle yāni sparśasukhāni āliṅganajanitasaukhyāni idānīmapi tānyeva bhāvanayā anubhūyanta iti | taralāḥ snigdhāḥ cañcalāḥ nirmalāśca ye dṛśo vibhramāḥ pratyakṣasambhogakālīnāḥ apāṅgavilāsāḥ idānīmapi te ca ta eva, cakāro'vadhāraṇārthakaḥ | bhāvanayā anubhūyante | yadvaktrāmbujasaurabhaṃ sambhogakālīnamukhakamalasaurabhaṃ tadevedānīṃ anubhūyate | yā bimbādharamādhurī pratyakṣāsvādanakālīnaṃ bimbakalpādharamādhuryamadhunaiva bhāvanayāsvādyate | evaṃ virahakāle'pi bhāvanayā bāhyendriyāṇāṃ sāphalyaṃ sampādya tadanugrāhakamanasasya viśeṣataḥ sāphalyaṃ sampādayati mānasaṃ cediti | mānasaṃ cenmanastu, tasyāṃ rādhikāyāṃ lagnaāsaktaḥ, samādhiḥ samādhānaṃ yasya tattādṛśam | viṣayāntaraṃ parityajya tadekāyattaṃ jātamityarthaḥ | iti pūrvoktaprakāreṇa viṣayaiḥ sparśā' āsamantāt saṅge virahatāpanivartakasarvendriyat sambandhe satyapi, athavā viṣayeṇa rādhārūpaviṣayeṇa āsaṅge pūrvoktasambandhe satyapi, virahavyādhiḥ virahākhyovyādhiḥ virahajanitavyādhirvā kathaṃ vartate | hanta, virahavyādhinivartakaviṣayasaṅgarūpauṣadhisevāyāmapi tadvyādhinivartanaṃ mahākaṣṭamityarthaḥ | ślokasya vyākhyānāntaram - sparśasukhāni tānyeva, tadānīṃtanānyeva pratyakṣasambhogakālīnanyeva, nedānīṃtanānyevetyarthaḥ | evamanyatrāpi yojyamiti pūrvoktaprakāreṇa viṣayaiḥ sparśādibhiḥ rādhāyā 4-asaṅge saṅgābhāve-4virahavyādhiḥ kathaṃ vartate | hanta loke viṣayabhogādhikyavaśāt vyādhirbhavati | idānīṃ tādṛśaviṣayabhogābhāve'pi virahavyādhirvartata iti mahadetatkaṣṭamityarthaḥ ||
8.8.15
nanu manassaṅgābhāvakṛto'yaṃ vyādhirityāśaṅkāyāmāha-mānasamiti | manastu tasyāṃ lagnasamādhi tadekāyattameva | evamapi virahavyādhi rvartata iti mahadetatkaṣṭamityarthaḥ | sudhāsyandītyatra 'supyajātā'5viti ṇiniḥ | vakrimetyatra pṛthvāditvādimanic 6 | bimbādhara ityatra madhyamapadalopo vyākhyātaḥ | mādhurītyatra 'brāhmaṇāditvāt ṣyañ 7', ṣitvāt ṅīṣ' || virahapravṛttisāmagryāṃ 1 satyāmapi2 tadanivṛtteḥ3 viśeṣoktiralaṅkāraḥ | prakārāntareṇāpi pralapati— bhrūpallaveti || bhrūpallavaṃ bhrūkiśalayaṃ bhrūrekhetyarthaḥ | ‘pallavo'strī kisalaya’ mityamaraḥ | utpattikāle pallavasyāpi vakrākāratvāt bhruvastathātvarūpaṇaṃ, bhrūpallavaṃ yasya taddhanurvat, vakratvāttasya dhanuṣṭvarūpaṇam | apāṅgayoḥ netrāntayoḥ, ‘apāṅgau netrayorantā’dityamaraḥ | tayostaraṅgitāni taraṅgavadācaritāni5, paramparā ityarthaḥ | tānyeva bāṇāḥ śarāḥ | apāṅgayorapi smṛtidarśanābhyāṃ marmodvedakatvāt paramparākāratvācca, lākṣaṇakāropaṇam 6 | tathā śravaṇapāliḥ karṇakuṇḍalaṃ guṇaḥ maurvī | śravaṇapāleḥ kuṭilatvāt karṇasamīpavartitvācca tathā rūpaṇamiti | evaṃrūpāṇi nirjitāni jaganti yaiḥ tāni nirjitasakalalokānītyarthaḥ | evaṃrūpāṇyastrāṇi bāṇāḥ smareṇa kāmadevena, anaṅgasya aṅgahīnasyāpi kāmadevasya jaye, sakalalokaparibhavāpādāme maṅgaladevatāyāṃ adhidevatāyāṃ madanakartṛkasakalalokajayasya mūlakāraṇabhūtāyāmityarthaḥ | jaṅgamadevatāyāmiti keṣucitpāṭhaḥ | jaṅgamadevatāyāṃ sthāvaretaradevatārūpāyāmityarthaḥ | evaṃ
8.8.16
rūpāyāṃ rādhikāyāmarpitāni kiṃ sthāpitāni kimityarthaḥ | no cedanādidussantāpiṇo mama mandaspamā śraṇaṃ kathaṃ kuryādityarthaḥ | atra rūpakotprekṣayoḥ saṅkaraḥ | pūrvvaṃ kṛṣṇasya ra.dhikāyāmatyantānuraktyabhāvaḥ sūcitaḥ | idānīṃ tatparihārāya tasyāmatyantānurāgaṃ sūcayan śrotṝjanaṃ pratyāśiṣamācarati— tiyyaṅgāta || tiryyagiti || tiryyakkaṇṭhaḥ narttanānukūlagānajanakavaṃśanālavivareṣu yathā yogaṃ adharapuṭāspādanārthaṃ īṣadvakritagalaḥ; anena kṛṣṇasya gānānutūlaprayatnanipuṇatvaṃ³ sūcitam; vilolamauliḥ svaraviśeṣasampādanārthaṃ vilolo mauliḥ śīrṣaṃ yasya saḥ | anena tasya miśrāmiśrasvaranaipuṇyaṃ saṅgītarahasyajñatvaṃ ca vyañjitam | ata eva taralaḥ cañcalaḥ, uttaṃso⁴ vataṃsaḥ, vilāsārthaṃ karṇanikṣiptanīlotpalādyavataṃso yasya | madhusūdanasya madhudaityahantuḥ kṛṣṇasya vaṃśe veṇau uccarantyaḥ yā gītayaḥ gānāni tāsāṃ sthānāni sthānaviśeṣāḥ, teṣu kṛtaṃ avadhānaṃ samavadhānaṃ madhusūdanoccaritanarttanānukūlagānaviśeṣamanassamādhānaṃ yābhiḥ tāḥ | anena tāsāṃ madhuratarasvaraviśeṣe⁵ atyantānuraktiḥ sūcitā | tāsāṃ
8.8.17
lalanānāṃ lakṣaiḥ na saṃlakṣitā na dṛṣṭāḥ | gānaviśeṣadattacittānāṃ tāsāṃ kṛṣṇāpāṅge dṛṣṭyabhāvāditi bhāvaḥ | madhure sundare¹ rādhāyāḥ nijapriyanāyikāyāḥ mukhamānanaṃ tadevenduriti rūpakaṃ tasmin, saṃmugdhaṃ madhuraṃ yathā tathā| mṛduḥ komalaḥ syandaḥ srāvaḥ yatra tattathā | kandalitāḥ sañjātāni kandalāni yāsāṃ tāḥ | rādhāmamukhendau viṣaye preritā ityarthaḥ | 'tadasya sañjātaṃ tārakādibhyaḥ², iti itac pratyayaḥ | īdṛśyaḥ³ kaṭākṣormayaḥ apāṅgā evormayaḥ taraṅgā iti rūpakam | " bhaṅgastaraṅga ūrmirvā" ityamaraḥ | ciraṃ bahukālaṃ kṣemaṃ kuśalaṃ 'kuśalaṃ kṣemamastriyā, mityamaraḥ | vo dadhatu bibhratu | anena kṛṣṇasya rādhāmmukhacandragocarātyantānurāgavattvaṃ vastu vyajyate | atha rādhāvirahavedanāpākaraṇāya tatsakhī kṛṣṇānayanārthaṃ nirgatā³ | taṃ⁴ mṛgayamāṇā bhāgyavaśenaiva ekāntāvasthānaṃ kṛṣṇamālokya svocitaṃ brūte⁵ yamunātīreti | rādhikāyāḥ sakhī rādhikāsakhī | atra ṣaṣṭhītatpuruṣassamāsaḥ | ⁶-yamunātīre kālindītaṭe vānīranikuñje vetasamandire, āsthitaṃ ā samantāt sthitamityarthaḥ | 'āṅ īṣadarthe'bhivyāptau' ityamaraḥ-⁶ | premṇā rādhāviṣayapraṇayena bhayena⁷ rādhāvyatiriktakāminīkadambasambhogarūpāparādhajanitasādhvasena codbhrāntamākulam | athavā premavaśādaparādhajanitaṃ yadadhikaṃ bhayaṃ, tena udbhrāntaṃ⁸ rādhāviṣaye⁹ premātiśayena tasyāḥ parimārgaṇaṃ kṛtavanta-
8.8.18
mityarthaḥ | yadvā premarasena prītirasena udbhrāntamāsaktamityarthaḥ | etādṛśaṃ mādhavaṃ kṛṣṇaṃ mandaṃ śanairyathā tathā prāha brūte | atra vakṣyamāṇavacanasya rahasyarūpatvena itaraśravaṇāyogyatvāt mandamityuktamiti jñeyam¹ | āhetyatra ṇalantatvena bhūtatvaṃ bhramāt | taduktaṃ vāmanena — 'āheti bhūte ṇalantabhramāt² bruvo laṭi' | iti | uktaprakārameva³ gītena vyaktaṃ karoti nindatīti |
Linked texts (1)
- Gītagovinda — Jayadeva, Sanskrit