Pramāṇa · Search · About · API

Gita Govinda 9

Śrutirañjanī 9

Language
Sanskrit

Contents

9.8.1

ekatālena saha karnāṭarāgeṇedaṃ gīyate | karnāṭarāgeṇa gīyata ityasya ayaṃ bhāvaḥ | mitreṣvapi puruṣarāgāssanti iti sūcanāyoktamiti; tallakṣaṇaṃ tu 'kṛpāṇapāṇiḥ gajadantapatrameka vahan dakṣiṇakarṇapūram | sastūyamānaḥ suracāraṇaughaiḥ karnāṭarāgaḥ śikhi nīlakaṇṭha '|| tallakṣaṇaṃ likhitam | tatra 'sā viraha' ityārabhya 'līne'tyantaṃ dhruvapadam | ³-tat prathamaṃ vyākriyate-³| he mādhava kṛṣṇa⁴, tava virahe viprayoge sati, dīnā ananyagatikā sā rādhikā | manasijasya kāmadevasya; viśikhebhyaḥ śarebhyo bhayādiva śarapraharaṇa- sādhvasādivetyarthaḥ | śarebhya ityatra 'bhītrārthānāṃ bhayahetuḥ¹, ityāpādānāt² pañcamī | bhāvanayā anusandhānena tvayi līnā, madanaśarapatanabhayādiva³ tallakṣyabhūtamanesā saha tava hṛdaye nilīyāvasthitetyarthaḥ⁴| anenānyonyānuraktissūcitā | nirantaraṃ⁵ tvadekāyattacittā satī sthitetyarthaḥ | atra nilīyāvasthāne bhayādiveti hetūtprekṣaṇādutprekṣā | tathā ca bhayāturasāmyaṃ dhvanyata ityalaṅkāreṇa alaṅkāradhvaniḥ | līnā satī kiṃ karotītyākāṅkṣāyāṃ avaśiṣṭaiḥ pādaiḥ tatkṛtyamāha nindatītyādinā |

9.8.2

nindatīti || he mādhava, sā rādhikā tava virahe sati candanamaṅgarāgārthamānītaṃ⁶ malayajarajaḥ tanuliptaṃ vā candanaṃ nindati dhigiti dūṣayatītyarthaḥ | tasyoddīpaktvāditi bhāvaḥ | anu paścādindukiraṇaṃ sarvalokaślāghanīyaṃ candramayūkhaṃ ca nindati | kiraṇamiti jātāvekavacanam | anantaraṃ ca adhīram, dhiyaṃ buddhiṃ rāti gṛhṇātīti dhīraḥ buddhayanukūlaḥ | rā (lā) ādāne ityasmāddhātoḥ 'āto'nupasarge kaḥ⁷' iti kaḥ | etādṛśo na bhavatīti adhīraḥ, pratikūlatayā vedanīya ityarthaḥ | tādṛśaṃ khedaṃ duḥkhaṃ vindati labhate | adhīraṃ cañcalaṃ sarvatra prasaraṇaśīlamityarthaḥ | etādṛśamindukiraṇamanu candramabhilakṣīkṛtya khedaṃ vindati tāpamāpnoti⁸ | 'anurlakṣaṇa⁹' iti karmapravacanīyasaṃjñā | athavā adhīramiti kriyāviśeṣaṇam | tadā bhāvapradhāno nirdeśaḥ | athavā na vidyate dhīro yasmin viṣaye iti vyutpatyā khedaviśeṣaṇam | athavā adhīḥ virahavedanāvaśāt buddhihīnā satī aṃ viṣṇurūpaṃ tvāmanu khedaṃ vindati anubhavati | bhavannimittaṃ khe damanubhavatītyarthaḥ | buddhihīnatvaṃ candanendunindakatvāt avagantavyam | athavā adhīramiti malayasamīraviśeṣaṇam | tadā adhīraṃ cañcalamityarthaḥ | virahiṇāṃ pratikūlamiti vā etādṛśaṃ malayasamīraṃ dakṣiṇānilaṃ, vyālānāṃ uragāṇāṃ nilayāḥ āvāsabhūtāḥ malayadrumāḥ tairmilanena saṃparkaṇa hetunā garalamiva viṣamiva 'kṣveḍastu garalaṃ viṣa' mityamaraḥ | kalayati manute, yathā sarpasambandhāt viṣaṃ pratikūlatayā paśyati tathā malayānilamapi ityarthaḥ | candana taruṣu sarpāssantīti prasiddhiḥ |

9.8.3

aviraleti || he mādhava sā rādhikā aviralaṃ anavarataṃ nipatitaḥ samāgataḥ yo madanaśaraḥ kāmabāṇaḥ tasmāt sakāśāt, śarāditi jātāvekavacanam | bhavataḥ nirantaraṃ nijahṛdayasthitasya tava avanāya saṃrakṣaṇāya nayanādyākarṣaṇāyeva viśālaṃ vipulaṃ varma karoti | yatnagaurava- parihārārthametadviśeṣaṇamavagantavyam | sajalānāṃ jalena sahitānāṃ nalinīdalānāṃ jālaṃ samūham | atra jalasāhityaṃ dalānāṃ nibiḍasambandhadyotanārthamityavagantavyam | svasyāḥ hṛdayaṃ ' sarvanāmno vṛttimātre puṃvadbhāvaḥ³, iti puṃvadbhāvaḥ | tadeva marma jīvanasthānaṃ, hṛdayasya marmaṇi vā; varma kavacaṃ karoti | hṛdayāsaktabhavadavanāya dalajālaṃ kavacaṃ⁴ karotītyarthaḥ | atra bhavadavanāya varma karotīti utprekṣayā rādhāyāḥ svaprāgebhyo'pi kṛṣṇa premātiśayarūpavastupratīteralaṅkāreṇa vastudhvaniḥ | kusumeti || he mādhava, sā rādhikā analpā bahulā ye vilāsāḥ vibhramāḥ tadarthaṃ yāḥ kalāḥ śilpakarmaṇi taiḥ kamanīyaṃ ramaṇīyaṃ vilāsānukūlacitrakarmasametamityarthaḥ | etādṛśakusumaśayanīyaṃ pūrvaṃ bhavadviracitakusumaśayyā⁵ kusumaviśikhasya manmathasya śaratalpaṃ kusumanirmitarūpaṃ bāṇanirmitaśayyārūpaṃ vratamiva, tava parirambhasukhāya aliṅganasaukhyāya karoti | yathā loke kaścit kṣiprameva īśvaraprasādadvārā mahāsukhasiddhayarthaṃ asipatraśayanādikaṭhoravratācaraṇamīśvaramuddiśya karoti, tatheyamapi sahajakusumaśayanaṃ bhavatparirambhamahāphalāya madanaśaratalparūpaṃ vratamiva karotītyarthaḥ | atra 'vratamivetyutprekṣayā laukikavratācaraṇakartṛsāmyapratīteralaṅkāreṇa alaṅkāradhvaniḥ |

9.8.4

vahatīti || he mādhava sā rādhikā galitaṃ srastaṃ yadvilocanajalaṃ bhavadvirahavedanābaśādutpannamaśrujalaṃ tasya dharaṃ tadbibhrāṇaṃ⁶ galitāśrukamityarthaḥ | tadā'pyudāraṃ tādṛśāvasthāyāmapi darśanayogyamityarthaḥ | īdṛśamānanaṃ kamalamiva ānanakamalaṃ karma | vidhuṃ candraṃ tudati vyathayati, vidhuntudo rāhuḥ | ‘vidhvaruṣostud’ 1, iti khaśi ‘khityanavyayasya’ 2ti mum | vikaṭo bhayaṅkaraḥ, sa cāsau vidhuntudaśceti, tasya dantadalanaiḥ daśanapīḍanaiḥ galitāḥ, srastāḥ amṛtadhārāḥ sudhādhārāḥ yasmāt sa tādṛśaṃ vidhuṃ candramiva vahati 3| atropamānopameyasādhāraṇadharmasādṛśyavācakānāṃ caturṇāmupādānāt pūrṇopamālaṅkāraḥ | tena ca bhavadviyoge 4 sā nirantaraduḥkhākrāntā āsta iti vastu vyajyate ityalaṅkāreṇa vastudhvaniḥ | tena ca tvayā sā śīghagamanugrāhyeti anuraṇitavastudhvaniḥ |

9.8.5

vilikhatīti || he mādhava, sā rādhikā rahasi ekānte | anyathā parihāsassyāditi bhāvaḥ | kuraṅgamadena kastūrikayā kṛṣṇakastūrikayoḥ sāvarṇyāt kuraṅgamadenetyuktamiti jñeyam | asamaśarabhūtaṃ koṭikandarpasamānatejasam 5 | rūpamiti keṣucit pāṭhaḥ | tadāpyayamevārthaḥ | viyogadaśāyāmubhayorapi cittakṣobhakaratvāt tadāropaṇamityavagantavyam | etādṛśaṃ bhavantaṃ tvāṃ, adhaḥ bhūbhāge vilikhati | makaraṃ ca vilikhati ketanaṃ nirmātītyarthaḥ | atho ityodantāvyayapakṣe bhavantaṃ vilikhati phalakādāviti śeṣaḥ | atho anantarañca vilikhatītyanvayaḥ | kare navacūtaṃ nūtanasahakārakorakarūpaṃ śaraṃ bāṇaṃ vinidhāya nikṣipya, praṇamati śareṇa māṃ na prahareti praṇāmaṃ karotītyarthaḥ | loke'pi hi bādhakaṃ prati namaskārasya dṛṣṭatvāt iti bhāvaḥ |

9.8.6

pratipadamiti || he mādhava, sā rādhikā na kevalaṃ praṇamati, idaṃ vakṣyamāṇamapi pratipadaṃ pratikṣaṇaṃ nigadati vakti | uktiprakārameva abhinīya darśayati iti bhāvaḥ¹ | he mādhava, rādhikākartṛkasambodhanamidam | ahaṃ tava caraṇe patitā daṇḍavatpraṇamitāsmi, prasīdeti śeṣaḥ | anyathā tvayi vimukhe parāṅmukhe sati sapadi idānīmeva na tu kālāntare iti bhāvaḥ | anena kṛṣṇasya alaukikanigrahānugrahasāmarthyaṃ² dyotyate | sudhānidhirapi amṛtākāracandro'pi³ kimutānya iti bhāvaḥ | mayi viṣaye tanudāhaṃ śarīratāpaṃ tanute vistārayati | anena prakāreṇa sā nigadatītyanvayaḥ | atra kṛṣṇasya vaimukhye sati tāpāpanodanasamarthasyāpi ⁴-vastunastāpakāritvarūpavastunā tatsaumukhye sati sarvasyāpi hitācaraṇatvarūpavastu pratīteḥ vastunā vastudhvaniḥ-⁴ | tena ca kṛṣṇasyālaukikamahima sampannatvarūpaṃ vastu vyajyata iti anuraṇitavastudhvaniḥ | dhyānalayeneti || he mādhava, sā rādhikā durāpaṃ yogibhirapyagamyaṃ, bhavantaṃ tvām | dhyānaṃ nāma cittasya viṣayāntarasañcāraparihāreṇa ekasminneva vastuni sthirīkaraṇaṃ, tena hetunā layaḥ dhyeyavastusamāgamaḥ | tena hetunā, puraḥ agrabhāge, parikalpya asaṃnihitamapi tvāṃ dhyānena saṃnihitaṃ⁵ kṛtvā ;

9.8.7

athavā he mādhava, 'dhyānena bhavaccintanena, layaḥ bhavaddvyatiriktaviṣayasya1 kṣayaḥ'1 tena hetunā bhavantaṃ puraḥ parikalpyeti vā yojanā| puraḥ parikalpanaṃ ca kṛṣṇasya tasmai virahanimittakāviruddhavividhaceṣṭāvijñāpanārthamiti jñeyam2| bhavadvirahavedanābhrāntivaśāt viruddhāḥ ceṣṭāḥ karotīti śeṣaḥ| tā evāha vilapatītyādinā| sā3 rādhikā vilapati bhavadvirahavedanāvaśāt śrotṝṇāṃ karṇaśūlāyamānāni4 vākyāni vadatītyarthaḥ| hasati bhavadvirahajanitaduḥkhavaśāt kṛtrimahāsaṃ karotītyarthaḥ| niṣīdati virahavedanāvaśāt bhūmau pariluṭhatītyarthaḥ| 'pāghrādhme'tyādinā5 sadeḥ sīdādeśaḥ| roditi virahaśokāt sakhīnāṃ purataḥ aśrujalaṃ muñcatītyarthaḥ| 'rudādibhyaḥ sārvadhātuka6, iti iḍāgamaḥ| bhramati itastato vedanāvaśāt paryaṭatītyarthaḥ| tāpaṃ kṣaṇamātraṃ dehadāhaṃ ca vimuñcati; sukhena vyavasthitevābhātītyarthaḥ| atra vilapatītyādyuktadharmaiḥ7 priyaviyogajanitabhrāntisametajātaupamyasya gamyatvāt dīpakālaṃkāraḥ| 'prastutāprastutānāṃ tu sāmastye tulyadharmataḥ, aupamyaṃ gamyate yatra dīpakaṃ tannigadyata8' iti lakṣaṇāt | śrījayadeveti || he janāḥ, hareḥ kṛṣṇasya viraheṇākulāyāḥ vallavayuvateḥ rādhikāyāḥ sakhī yā tadvacanānurūpaṃ; śrījayadevena bhaṇitaṃ idaṃ samanantarameva varṇitam | adhikaṃ bahulaṃ yathā tathā manasā yadi naṭanīyaṃ abhyasitavyaṃ yadi syāt tarhi paṭhanīyam | sarvadā¹ geyamityarthaḥ | sakhī prakārāntareṇāpi rādhāvirahavedanāṃ kṛṣṇasya kathayati āvāsa iti |

9.8.8

atra³ rādhā mṛgī, mṛgayāsāmagrī nirūpyate | he kṛṣṇa, tvadviraheṇa bhavadviyogena hetunā, tasyāḥ āvāsaḥ krīḍāsadma⁴ vipināyate araṇyānīvācarati | 'kartuḥ kyaṅ salopaśce'ti⁵ kyaṅi 'akṛt sārvadhātukayoḥ⁶, iti dīrghaḥ | evaṃ sarvatra prakriyā | tvadviraheṇetyasya sarvatrānvayo jñeyaḥ | kiñca priyaṃsakhīnāṃ mālā samūho'pi⁷ atyantaraṅgatvaprakāśanārthaṃ⁸ priyagrahaṇam | athavā⁹ sarvakarmānukūlyasūcanadvārā¹⁰ rādhāvirahasya atidussahatvasūcanārthaṃ vā jālāyate vāgurāyate, sarvadiśānubaddhavāgurevācarati¹¹ | tathā tāpaḥ śarīradāho'pi niḥśvasitena upodbalakaniḥśvasitavātena dāvadahanasya |

9.8.9

atra dāvaśabdo vanavahnivācako, 1 vanavācakaśca| 2-tadā vanavahnivācakastadā karikalabha (vaṃśa ?) karīrādiprayogavannirvāhaḥ-2 | vanapakṣārthaḥ sugamaḥ| 'vane ca vanavahau ca davadāvau prakīrtitau' ityabhidhānāt| jvālānāṃ arciṣāṃ kalāpaḥ samūhaḥ sa ivācarati | yathā vanavahniḥ vāyunā saṃvardhitaḥ sarvaṃ vanaṃ dahati tathā niḥśvasitaḥ prabalīkṛtatāpo'pi ityarthaḥ | karālāyata iti keṣucitpāṭhaḥ | tadā jvālābhiḥ karālā bhayaṃkaraḥ, dāvadahanaścāsau jvālākarālaśca sa ivācarati | samāsānta ācārapratyayaḥ | tathā sā rādhikāpi vanādirūpavāsādyānuguṇyasamuccayadyotanārthā apiśabdaḥ 3 hariṇīrūpāyate mṛgīsvarūpamivācarati | hanta khede, hā kaṣṭamityarthaḥ | sakalaiśvaryasampannāyā api rādhāyāḥ kathaṃ evaṃvidhāvastheti kheda iti bhāvaḥ | evaṃ sāmagrīṃ sampādya tadanuyātāraṃ4 mṛgayumapi ghaṭayati, kaṃdarpo'pīti | kaṃdarpaḥ kāmaḥ śārdūlo nāmavyāghraḥ, 'śārdūla dvīpinau vyāghre' ityamaraḥ | śārdūlavikrīḍitavat vikrīḍitam5 | śārdūlavihārakalpaśaraprayogamityarthaḥ | viracayan kurvan, kathaṃ yamāyate yamakalpavyādha ivācarati | hā kaṣṭaṃ mātṛkalpāyāṃ tasyāṃ rādhāyāṃ kṛṣṇasutasya 6 etādṛśakarmāṃ caraṇasya anucitatvasūcanāya hā ityuktiḥ | atra kyaṅantadhātau aupamyapratīterupamā | taduktam— 'ivādilope dvividhe ṇamuli

9.8.10

kyaci ca kyaṅi, tathā ṇinau samāse ca saptadhaiva prakīrtitā', iti | eṣā upametyarthaḥ | yathā dayāvatā loke duravasthāyāmucyate mṛgī, tathā iyaṃ tvayā śīghraṃ moktavyeti vastu vyajyata ityalaṅkāreṇa vastudhvaniḥ | śārdūlavikrīḍitamiti-atra vṛttasya śārdūlavikrīḍitatvāt kaveḥ cāturyamanusandheyam | 'sūryāśvairmasajāḥ statāslaṃguravaśśārdūlavikrīḍita'miti lakṣaṇāt | tasyāḥ duravasthāmeva varṇayati | deśīrāgeṇa (deśākṣī ?) gīyate ||

Linked texts (1)