Gita Govinda 21
Commentary of Mānāṅka 21
- Language
- Sanskrit
21.p1
atrāntaretyādi |
21.1
²atrāntare ityādinā vakṣyamāṇasya sambandhaṃ ślokenāha | nārāyaṇaḥ atrāntare asmin samaye sānandaṃ gadgadapadaṃ yathā syāttathāgre vakṣyamāṇam uvāca | ānandena saha vartate iti sānandaṃ gadgadapadaṃ yasmin tattathā tasmin tat | kiṃ kṛtvā | dinānte sāyaṃ sandhyāsamaye ³rādhāmupetya samīpaṃ gatvā | kām | sumukhīṃ suṣṭhu śobhanaṃ mukhaṃ yasyāḥ sā tathā tām | kimbhūtām | satrīḍaṃ salajjaṃ yathā syāttathā īkṣitasakhīvadanām | īkṣitamavalokitaṃ ⁴sakhīvadanaṃ mukhaṃ yayā sā tām | ⁵kasmāt | masṛṇaroṣavaśāt | masṛṇaścāsau roṣaśceti tasya vaśaḥ tasmāt | punaḥ kimbhūtām | asīmaniḥśvāsaniḥsahamukhīm | asīmaḥ ⁶atidīrghāyāmaśvāsau niḥśvāsaśceti tena niḥsahaṃ mukhaṃ yasyāḥ sā tām | athavā haripakṣe | satrīḍaṃ ⁷salajjam īkṣitasakhīvadanam pavaṃviśiṣṭā cediyaṃ sakhyā kṛtaprasādā mama vacanatoṣyā ⁸bhaviṣyatītyānandakāraṇaṃ yathā syāttathā | keśavo'pi priyavacasā mama mānakhaṇḍanaṃ karotīti rādhikā svagataṃ matvā salajjaṃ yathā syāttathā kimuvācetyāha | ⁹deśīyavarāḍīrāge aṣṭatālatāle |
vadasi yadītyādi |
he ¹priye rādhe ²mayi madviṣaye mānamabhimānaṃ ³muñca | tyaja | kimbhūtam | anidānam | nāsti nidānaṃ ⁴kāraṇaṃ yasya sa tathā tam | ahetukamityarthaḥ | kimbhūte | he cāruśīle | cāruḥ ⁵manojñaṃ śobhanaṃ śīlaṃ svabhāvo yasyāḥ sā tasyāḥ sambodhanam | na kevalaṃ mānaṃ muñca | mukhakamalamadhupānaṃ dehi | ⁶mukhameva kamalaṃ tasya madhu makarandaḥ puṣparasaḥ tasya pānam kimartham | sapadi idānīṃ madanā- nalaḥ ⁷kandarpāgniḥ mama mānasaṃ ceto dahati | ⁸madanasyānalaḥ madanānalaḥ virahāgni- rityarthaḥ | kiñca | yadi kiñcidapi vadasi bhāṣase | tarhi dratimiraṃ harati vināśayati daro bhītiḥ sa eva timiraṃ tat | kā | tava dantarucikāmudī dantānāṃ rucirdīptiḥ saiva kaumudī candrikā | kathaṃbhūtaṃ timiram | atighoram atyugraṃ bhayā- nakam | kiñca | tava vadanacandramāḥ me mama locanacakoraṃ rocayatu tṛptiṃ nayatu | locanameva cakoraḥ pakṣiviśeṣaḥ tam | kimarthaṃ kasmai | sphuraddharasīdhave | adharasya sīdhuḥ adhararasāmṛtam | sphuraccāsā adharasīdhuśceti tasmai ⁹rucyarthaṃ caturthī | nanu kṛtāgasi mayi kimapyupakārādikaṃ na karoṣī ¹⁰tyāśaṅkate tarhi apakāramevā- pyetādṛśaṃ kuruṣvetyāha | satyamevāsītyādi |
21.2
he ¹²sphurati | śobhanā dantā yasyāḥ sā sudatī, tasyāḥ saṃbodhane he sudati | dantasya dad bahuvrīhau | satyameva yadi mayi viṣaye kopinyasi krodhayuktāsi | tarhi ¹³kharanayanaśaraghātaṃ dehi | nayanameva śaraḥ tasya ghātaḥ prahāraḥ | kharaḥ tīkṣṇaḥ | śāṇottīrṇa iva nayanaśaraḥ tasya ghātastam | kaṭākṣabāṇaprahāramityarthaḥ | tathā bhujabandhanaṃ ghaṭaya | bhujābhyāṃ bandhanam | tathā radakhaṇḍanaṃ janaya utpādaya | radena
dantena khaṇḍanaṃ tat| yena vā bhavati sukhajātaṃ vā athavā, yena prakāreṇa sukhajātaṃ sukhasya janma bhavati| vairaśuddhirbhavatu| krodhamapanaya| prasannā ¹bhava| māmavalokaya ityarthaḥ| tvamasītyādi |
21.3
he priye| tvaṃ mama bhūṣaṇamasi| na kevalaṃ bhūṣaṇaṃ tvaṃ mama jīvanaṃ prāṇadhāraṇamasi| na kevalaṃ jīvanaṃ mama tvaṃ mama bhavajaladhiratnamasi| bhava eva jaladhiḥ samudraḥ tatra jātaṃ ratnamiva| sarvāsāṃ saṃsārasthitastrīṇāṃ tvaṃ rūpavatī² ratnabhūtāsi| ³jātau jātau yadutkṛṣṭaṃ taddhi ratnaṃ pracakṣate| ihāsinmayi viṣaye satatamanavarataṃ bhavatī tvam anurodhinī anusāriṇī bhavatu| kimartham| tatrāha| atra anurodhaviṣaye mama hṛdayam atiyatnaṃ vartate| atiśayena yatnaḥ prayatno yasya tattathā| nīlanalinetyādi |
21.4
he tanvi tavedaṃ locanaṃ nīlanalinābhaṃ nīlotpalasadṛśamapi kokanadarūpaṃ raktā-tpalarūpaṃ dhārayati| ⁵yadi idaṃ locanaṃ kṛṣṇaṃ rañjayasi anuraktaṃ karoṣi| kena| kusumaśaravāṇabhāvena kusumaśaraḥ kāmaḥ tasya vāṇabhāvena| tadā patadrūpam ucitam anurūpaṃ bhavati| yadi vyathayasi tadā na bhavati| sphuratyityādi |
21.5
he kānte tava kucakumbhayorupari maṇimañjarī ⁶maṇīnāṃ mañjarī mālā sphuratu bhavatu| tava hṛdayadeśaṃ rañjayatu alaṅkarotu| tathā ⁷rasanā mekhalāpi rasatu śabdaṃ
karotu | kasmin sthāne | ghanajaghanamaṇḍale ghanaṃ nibiḍaṃ ca jaghanamaṇḍalaṃ ceti tasmin | ¹na kevalaṃ rasatu manmathanideśaṃ kāmājñāṃ ca ghoṣayatu śrāvayatu | maṇḍanānāṃ prayojanaṃ sārthakaṃ bhavatu |
sthaletyādi |
21.6
he masṛṇavāṇi| masṛṇā komalā ⁴snigdhā vāṇī yasyāḥ sā tathā, tasyāḥ sambodhanaṃ he masṛṇavāṇi| tvaṃ bhaṇa brūhi| tava ⁵padapaṅkajaṃ ⁶caraṇāravindadvayaṃ sarasalasadalaktakarāgam ahaṃ karavāṇi| rasena saha vartata iti sarasaḥ sa cāsau lasacca alaktakasya lākṣārasasya rāgo dravaguṇo yasmin tattathā tat| kimbhūtaṃ caraṇadvayam| sthalakamalagañjanam| sthale bhūmau yatkamalaṃ tadgañjayatīti tathā tat| punaḥ kimbhūtam| mama hṛdayarañjanaṃ hṛdayaṃ rañjayati ⁷hlādayatīti tattathā| punaḥ kimbhūtam| janitaratiraṅgaparabhāgaṃ janitaḥ utpāditaḥ ratiraṅge suratasaṅgrāmabhūmau parabhāgaḥ śobhābhāvo guṇotkarṣo yatra tattasmin tattathā|
smaretyādi |
21.7
he priye udāraṃ sundaraṃ padapallavaṃ dehi| kimbhūtam| mama śirasi maṇḍanaṃ bhūṣaṇam| kimbhūtam| smaragaralakhaṇḍanaṃ smara eva garalaṃ viṣaṃ tatkhaṇḍayatīti ¹⁰tat| adhunā niṣṭhatu paścāddāsyāmi| tatrāha| mayi jvalati madanakadanāruṇaḥ madanena kadanaṃ bāṇaprahārapīḍājanitaduḥkhasantāpaḥ tadeva aruṇaḥ savitā sa tathā| punaḥ kimbhūtaḥ| dāruṇo bhayānakaḥ| tarhi padaṃ kiṃ kariṣyati| tatrāha| tava padapallavaṃ haratu| kam| ¹¹tadupāhitavikāram| tena madanakadanāruṇena ¹²upāhitaḥ utpāditaḥ sa cāsau vikāraśceti tam| aparamapi pallavācchāditaṃ yacchiraḥ tatra sūryatāpo na prabhavati| ¹³aruṇo sphuṭarāge syāt| sūryeṇa sūryasya sārathau || kandarpabāṇaje anekārthaḥ |
duḥkhe| tathā lauhitamede (? °bhedayoḥ)|| anekārthaḥ| athavā kopaścettarhi mastake pādaprahārānantaraṃ mānabhaṅgaḥ syāt| tasmāt kuru |
iticaṭuletyādi |
21.8
iti gītaṃ ⁵jayatu| sarvotkṛṣṭatayā vartatām| kimbhūtam| padmāvatīramaṇa-jayadevakavibhāratībhaṇitam| ⁴padmāvatyāḥ ramaṇo nāthaḥ sa cāsau jayadevaśceti tasya bhāratī vāṇī tayā bhaṇitam uktam| itīti kim| muravairiṇo murāreḥ śrīkṛṣṇasya rādhikāmadhikṛtya vacanajātaṃ bhūtam| utkaprakāreṇa| kimbhūtam| caṭulacāṭu ⁵caṭulaṃ priyavākyayuktam| cāṭu prītikaram| punaḥ kimbhūtam| paṭu caturaṃ kāryasādhanasamartham| punaḥ kimbhūtam| cāru ramaṇīyaṃ manojñamityarthaḥ| athavā vacanajātaṃ samūhe iti| kimbhūtam| atiśāntaṃ atiśayena śāntamityarthaḥ| 'dāntastu damite śāntaḥ śamite prārthite'rdite' ityamaraḥ| athavā ⁷pāṭhāntaram| jayati jayadevakavibhāratībhūṣitaṃ māninījanajanitaśātam| bhāratyā bhūṣitamalaṅkṛtamityarthaḥ| māninījanitaṃ ⁸śātaṃ sukhaṃ yena tattathā|
pariharetyādiḥ |
Linked texts (1)
- Gītagovinda — Jayadeva, Sanskrit