Gita Govinda 5
Commentary of Mānāṅka 5
- Language
- Sanskrit
5.1
he sakhi rādhe! madhau vasante mugdho manoharo hariḥ krīḍati| ⁶yato'harahaḥ avidyā tatkāryaṃ saṃsāraṃ haratīti hariḥ paramātmāpi san| mugdho'vivekī ca| ka iva| mūrtimān śṛṅgāra iva| kimbhūtaḥ| svacchandaṃ yathā syāttathā vrajasundarībhiḥ abhitaḥ purataḥ pṛṣṭhataśca āliṅgitaḥ| katham| pratyaṅgam aṅgam aṅgaṃ prati pratyaṅgam| kiṃ kurvan| janayan utpādayan| kim| ānandaṃ harṣam| keṣām| viśveṣāṃ jagatāṃ sakalaprāṇināṃ sthāvara⁷jaṅgamādīnāmapi| kena kṛtvā| anurañjanena prītibhāvena| punaḥ kiṃ kurvan| ⁸upanayan| kam| anaṅgotsavam| anaṅgasya kāmasya utsavaḥ utkarṣaḥ| tam| kaiḥ kṛtvā| aṅgaiḥ karādibhiḥ| kimbhūtaiḥ| indīvaraśreṇīśyāmalakomalaiḥ| indīvarāṇāṃ⁹ śreṇayaḥ rājayaḥ tadvat śyāmalāni ca tāni komalāni ca taiḥ|
sā rādhā rahaḥ ekānte sakhīṃ prati uvāca | kiṃbhūtā | līnā | na kevalaṃ līnā | dīnā duḥkhitā | kutra līnā | kvacidapi kasmiṃścit sthāne vartamāne latākuñje | latābhirviṃhitaṃ kuñjaṃ gatvā tasmin | kimbhūte | guñjanmadhuvrata-maṇḍalīmukharaśikhare | guñjatāṃ madhuvratānāṃ bhramarāṇāṃ maṇḍalī samūhaḥ tayā mukharaṃ śabdayuktaṃ śikharaṃ yasya tattathā tasmin | kiṃbhūtā gatā | kva | anyataḥ | kena īrṣyāvaśena | parotkarṣāsahanamīrṣyā | tasyā vaśaḥ tena | kasmāt | vigalita-nijotkarṣāt | vigalito vibhraṣṭaḥ sa cāsau nijaḥ svakīyaḥ utkarṣaśceti saubhāgyaṃ ca | tasmāt | kasmin sati | harau kṛṣṇe anyābhiḥ saha vane viharati krīḍati sati | kiṃbhūte rādhāsādhāraṇapraṇaye | rādhāyāṃ sādhāraṇa ityanyaviṣayaḥ praṇayaḥ prītiryasya sa tathā | kimuvācetyākāṅkṣāyāṃ tamāha |
saṃcaretyādi |
gurjarīrāge yatitāleḥ |
he sakhi rāse rāsakrīḍāyāṃ vihitavilāsaṃ kṛtakrīḍaṃ hariṃ iha nikuñje mama manaḥ smarati | kiṃbhūtam | ¹ kṛtaparihāsam | kṛtaḥ parihāsāe narma yena | ² sa tathā tam | ³ punaḥ kiṃbhūtam | saṃcaran adharasudhayā madhuro dhvaniryasya saḥ mukharitaḥ śabdaṃ kāritaḥ mohanaḥ trailokyasya avaimanasyakārī manoharāe vaṃśo yasya tam | veṇuvādanāvasthāṃ darśayati | punaḥ kimbhūtam | calitadṛgañcalacañcalamaulikapovilolovataṃsam | calitau cañcalau dṛgantau netrāntau yasya sa tathā | cañcalo maulirmukuṭo yasya sa tathā | ⁴ kapolayorviṃlole vata̍se karṇabhūṣaṇaṃ(ṇe) yasya sa tathā | ⁵vaṣṭi bhāgurirallopamavāpyorupasargayoḥ | akārasya lopaṃ kecidicchanti | calitadṛgañcalaścāsau cañcalamauliścāsau kapolavilolovataṃsaśceti yasya sa tam | candraketyādi |
5.2
he sakhi rādhe! adya adhunā vasantakāle śrīkhaṇḍaśailānilaḥ candanācala-samīraḥ īśācalaṃ himavantam anusarati| kasmādiva| utsaṅgavasadbhujaṅgakavala-kleśādiva| utsaṅgeṣu candanatarukoṭareṣu ¹²vartante te bhujaṅgāḥ phaṇinaḥ teṣāṃ kavalo
grasanam | ¹kartari ṣaṣṭhī | tena kleśo yathā tathā | tasmādiva | kayā anusarati | prāleyaplavanecchayā prāleyaṃ himaṃ tatra plavanaṃ avagāhaḥ tatrecchā tayā | tathā pikānāṃ kokilānāṃ giro vācaḥ unmīlanti pracaranti | kiṃrūpāḥ | kuhūḥ kuhūriti | kiṃbhūtāḥ kalottālāḥ | kalā madhurā asphuṭāśca tāḥ uttālāśca uccāḥ patāḥ uttānā ²iti pāṭhe ayamevārthaḥ| kasmāt | harṣodyāt | ³harṣasya ānandasya| udayaḥ udbhavaḥ tasmāt | kiṃ kṛtvā [ ālokya ] avalokya | kāni | rasālamaulimukulāni⁴ kusumakuḍmalāni tāni | athavā kiñcit snigdhāni ca tāni rasālamaulimukulāni ca tāni |
idānīṃ samayakathopakramaṃ ⁵parihāya gāyatāṃ śrṛṇvatāṃ cāśiṣamāha—
punaḥ kathambhūtam | candrakacārumayūraśikhaṇḍakamaṇḍalavalayitakeśam | candrakāśca candrākārāsteścāravaḥ sundarāḥ te ca mayūraśikhaṇḍakā mayūrapicchāni teṣāṃ maṇḍalaṃ nikaraḥ tena valayitā veṣṭitāḥ keśā yasya sa tathā | punaḥ kimbhūtam | pracurapurandaradhanuranurañjitameda̱ramudita(ra?)suveśam | pracuraṃ vistīrṇaṃ ca tat purandaradhanuśca tenānurañjito bhūṣitaḥ sa cāsau meduraḥ snigdhaḥ mudiro nīlameghaśca tasyeva veśo yasya sa tathā tam | ⁷ayaṃ śyāmaḥ pītavasanena śakracāpayuktanīlameghavatpratīyate | gopakadambetyādi |
5.3
pātu rakṣatu | kaḥ | hariḥ | ⁸rogaśokasantāpādikaṃ haratīti hariḥ arthāḍrakajanasya | kān | vaḥ yuṣmān | kathambhūto hariḥ | ⁹udbhaṭacumbitaḥ udbhaṭaḥ sotkaṭaṃ prakaṭaṃ yathā syāttathā cumbitaḥ |¹⁰ātmasukhena kṛṣṇasukha(kha) saṃyogi(gī)kṛtamityarthaḥ | kayā rādhayā | kathambhūtayā | premāndhayā | premṇā andhā sā tayā kṛṣṇasyātiprītyā | cakṣuḥprayojanābhāvādāsannasakhījanādikaṃ nāvalokayatītyarthaḥ | kasmāt | gītaśrutivyājāt | ¹¹gītasya sampūrṇabharatoktaguṇasahitasya śrutiḥ śravaṇam | tasyāḥ vyājaḥ chalaḥ tasmāt athavā gītaśrutivyājādvā gānapraśaṃsāvyājena vā | dhanyo'si bhadraṃ gāyasīti kiṃ kṛtvā | parirabhya āliṅgayaḥ(ṅgaya) | kim | uro vakṣasthalam | ¹²'uro vartsaṃ ca vakṣaśca pṛṣṭhaṃ tu caramaṃ tano'rityamaraḥ | kathaṃ yathā syāt | nirbharaṃ gāḍhaṃ yathā syāt | kasmin | abhyarṇaṃ nikaṭe | na kevalaṃ parirabhya vyāhṛtya uktvā ca | katham | iti | itītikatham | bho kṛṣṇa, sādhu śobhanaṃ yathā bhavati tathā tvadvadanaṃ mukhaṃ sudhāmayaṃ amṛtamayamiti | ¹³vaktrāsye vadanaṃ tuṇḍamānanaṃ lapanaṃ mukhamityamaraḥ | punaḥ kathambhūto hariḥ | smitamanohārī | smitena [ īṣad hāsena mano haratīti ] tasmāccumbanakuśalamākalayya īṣad hāsyena manoharaṇaśīla ityarthaḥ | iti śrīgītagovindaṭīkāyāṃ sāmoddāmodaro nāma prathamaḥ sargaḥ |
akleśakeśavaḥ | uttaragītaṃ ślokenāvatārayati | viharatītyādi |
punaḥ kimbhūtam | gopakadambamitambavatīmukhacumbanalabdhitalobham | lambitalobhamiti pāṭhe eṣa evārthaḥ | gopānāṃ kadambaḥ samudāyaḥ tasya nitambavatyo
nāryaḥ tāsāṃ mukhāni teṣāṃ cumbanaṃ tena lambhitaḥ prāpito lobho yasya sa tathā tam | punaḥ kimbhūtam | bandhujīvamadhurādharapallavakalitadarasmitaśobham | bandhujīva-vat raktapuṣpavad madhuraḥ sundaraḥ sa cāsau adharapallavaśca tasmin | kalitaṃ svīkṛtaṃ tacca tat darasmitaṃ īṣaddhāsayaṃ tena śobhā saundaryaṃ yasya tathā tam | ullasitasmitaśobhā yasya sa taṃ tathā | arthāddharapallava pava upamālaṅkāraḥ |
vipuletyādi |
5.4
punaḥ kiṃbhūtam | vipulapulakabhujapallavavalayitavapa[ ° valayitava ]llavayuvati-sahasram | vallavānāṃ gopānāṃ yuvatayo nāryaḥ tāsāṃ sahasram | vipulāḥ bahulāḥ pulakāvalayo yeṣu te tathā | te ca bhujāśca teṣāṃ pallavāḥ agrabhāgāḥ tairvalayitaṃ āliṅgitaṃ vallavayuvatisahasraṃ yena sa tathā | punaḥ kiṃbhūtam | karacaraṇorasi maṇigaṇabhūṣaṇakiraṇavibhinnatamiśra(sra)m | karau [ca] caraṇau ca uraśca karacaraṇoraḥ | samāhāradvandvainaikatvaṃ tasmin | karacaraṇorasi maṇīnāṃ gaṇāḥ samūhāḥ tairyuktāni bhūṣaṇāni teṣāṃ kiraṇā aṃśavaḥ tairvibhinnaṃ dūrīkṛtam tamiśraṃ(sraṃ) yena sa tathā tam | aluptasaptamīsamāsaḥ | prāṇyaṅgamiti vistaraḥ |
jaladetyādi |
5.5
punaḥ kimbhūtam | jaladapaṭalavaladinduvinindakacandanatilakalalāṭam | jalaṃ dadatīti jaladā meghāḥ | teṣāṃ paṭalaṃ samūhaḥ tatra valat prakaṭībhavat yo'sāvinduścandraḥ tasya vinindakastiraskarto(tā) candanasya tilako lalāṭe yasya sa tathā | punaḥ kimbhūtam | pīnapayodharaparisaramardananirdayahṛdayakapāṭam | pīnāḥ pīvarāśca te payodharāśceti teṣāṃ parisarā nikaṭapradeśāḥ teṣāṃ mardanaṃ nirdayaṃ dayārahitaṃ hṛdayakapāṭaṃ yasya sa tathā tam |
maṇimayetyādi |
5.6
punaḥ kimbhūtam | maṇimayamakaramanoharakuṇḍalamaṇḍitagaṇḍamudāram | ¹vara-maṇimayena nirmite ye makarākāre manohare kuṇḍale | maṇimaye ca te makaramanohara-kuṇḍale ceti | tābhyāṃ maṇḍitau bhūṣitau gaṇḍau yasya sa tathā tam | ²maṇi-mayeti pāṇinīyavyākaraṇamate prācuryavikāraprādhānyādiṣu mayaṭ | tathā udāraṃ śreṣṭham | punaḥ kimbhūtam | anugatamunimanujasurāsuravaraparivāram | munayaśca manujā manuṣyāśca surāśca asurāśca munimanujasurāsurā anugatā anusāriṇaśca te | te eva varāḥ śreṣṭhāḥ parivārā yasya sa tathā tam |
viśadakadambeti |
5.7
punaḥ kimbhūtam | militam | kasmin | viśadakadambatale | kadambasya talaṃ kadambatalam | viśadaṃ śuddhaṃ yat tat kadambatalaṃ ceti tasmin | punaḥ kimbhūtam | śamayantaṃ nivartayantam | kim | kalikaluṣabhayam | ⁴kaleḥ kaluṣaḥ (? kaluṣaṃ) pāpam | tasmāt bhayaṃ tat | punaḥ kimbhūtam | māmapi kimapi taraṅga-danaṅgadṛśā manasā ramayantam | kimapi taraṅgaṃ cañcalaṃ yathā syāttathā | darśanā-bhāvena kathaṃ ramayati | tadāha | kimbhūtena | anaṅgadṛśā anaṅgaṃ paśyatīti anaṅga-dṛk | ⁵kartari kvip tena sakāmenetyarthaḥ | kimbhūtaṃ harim | māmapi ramaya-ntam | yataḥ taraṅgaṃ ⁶taraṅgavantaṃ cañcalamityarthaḥ | punaḥ kimbhūtam | [⁷kimapi taraṅgaṃ kimapyanukūlaṃ kimapyalaṃ vastu tadapi gacchatīti kimapi taraṅgaḥ sarvavyāpīti |]⁸ ato manasā ramayatītyarthaḥ | kiṃ⁸ vitarke | vitarke paripraśne kṣepe nindāprakāśayo-riti vistaraḥ |
śrījayadeveti |
5.8
¹atisundaramohanamadhuripurūpam| atisundaraṃ mohanaṃ ca tat madhuripurūpaṃ ceti| ²madhudaityasya ripuḥ tasya rūpam| punaḥ kimbhūtam| ³śrījayadevena bhaṇitam| ⁴tat saṃprati satatamanukūlaṃ bhavati| keṣām| puṇyavatāṃ janānām| kaṃ prati| haricaraṇasmaraṇaṃ prati| ananyamanā nu kimiti smarati tadāha gaṇayatītyādi|
Linked texts (1)
- Gītagovinda — Jayadeva, Sanskrit