Gita Govinda 9
Commentary of Mānāṅka 9
- Language
- Sanskrit
9.1
rādhikāsakhī gītārthaṃ ślokena prāha | mādhavaṃ pratyāha | kā | rādhikāsakhī | rādhikāyāḥ sakhī | kimbhūtam | mandaṃ yathā syāttathā sthitam | kutra | yamunātīravānīranikuñje | vānīrasya vetasasya nikuñjaṃ yamunātīre vānīranikuñjaṃ tasmin | kimbhūtam | premodbhrāntam | prema prītiḥ tasya bharaḥ ādhikyam | tena ²udbhrānto vihvalaḥ |
³kānaḍarāge ekatālītāle yadeva prāha taddarśayati nindati candanetyādi |
9.2
he mādhava tava virahe viyoge tanugataṃ candanaṃ nindati | dahanamiva dūṣayati | anu tadanantaraṃ indukiraṇaṃ ca nindati | ⁷yato'dhīrā khedaṃ kleśaṃ vindati labhate | tathā ca | ⁸malayasamīramapi garalamiva kalayati manute | malayasya malayācalasya samīraḥ pavanastam | garalaṃ viṣamiva tulyam | kena | vyālanilayamilanena | vyālānāṃ uragānāṃ nilayā āśrayāścandanataravaḥ | taiḥ saha milanaṃ saṃsparśaḥ tena | ato
dīnā duḥkhitā līnā ¹śaraṇāgatā| kasmin| tvayi| kayā| bhāvanayā| hṛdisthatvadrūpadhyānena| kasmādiva| manasijaviśikhabhayādiva| ²manasi jātaḥ manasijaḥ kandarpaḥ| śalyaksamāso'yam| ³tasya viśikhaḥ| śaraḥ tasmādayam| tasmādiva| tattathā|
aviraletyādi|
9.3
sā sajalanalinīdalajālaṃ varma kavacaṃ karoti| jalena saha vartamānāni sajalāni ca tāni nalinīdalāni ceti karmadhārayaḥ samāsaḥ| teṣāṃ jālaṃ samūhaḥ yatra tat| kasmin| svahṛdayamarmaṇi| svahṛdayameva marma jīvanasthānam| tasmin| kimbhūtam| śabilaṃ vistīrṇam| kasmai| bhavadvadanāya| ⁴tādarthye caturthī| bhavato'vanaṃ rakṣaṇaṃ tasmai| bhayahetumāha| kasmāt| aviralanipatitamadanaśarāt| aviralo nipatito madanaśarastasmāt| ⁵anena kimuktam| prayojanamāha| ⁶santāpayuktāpi rādhikā svahṛdayasthaṃ kṛṣṇaṃ satataṃ paśyati jānātītyarthaḥ|
kusumetyādi|
9.4
⁷tathā ca| kusumaśayanīyaṃ ⁸puṣpaśayanīyaṃ puṣpaśayyāṃ karoti| kimbhūtaṃ tat| ⁹kusumaviśikhaśaratalpamanalpavilāsakalākamanīyam| analpā yā vilāsasya kalāḥ tābhiḥ kamanīyaṃ manoharam| ¹⁰tatkimiva| vratamiva| kasmai| ¹¹tava parirambhasukhāya| parirambhaṇasyāliṅganasya sukhaṃ tasmai| anyo'pi yaḥ kaścidbhīṣṭaphalākāṅkṣī bhavati so'pi duṣkara¹²vratādikaṃ karoti| ¹³anena kimuktam| nārāyaṇavirahasantāpāt kusumaśayanīye'pi duḥkhaṃ na jahātītyarthaḥ|
vahati cetyādi |
9.5
sā rādhikā ānanakamalaṃ mukhapadmaṃ ca vahati dhārayati | ²vaktrāsye vadanaṃ tuṇḍamānanaṃ lapanaṃ mukham ityamaraḥ | tatkimbhūtam | galitavilocanajaladharam | vilocane eva jaladharau vilocanajaladharau galitau vṛṣṭau vilocanajaladharau yasmin tattathā | athavā vilocanayorjalaṃ galitaṃ ca tat vilocanajalaṃ ceti tat dhārayatīti ³tattathā | tatkimiva | vidhumiva | candramiva | kimbhūtaṃ vidhum | vikaṭavidhuntudadantadalanagalitāmṛtadhāram | vidhuṃ candraṃ tudati vyathayatīti vidhuntudo rāhuḥ | ⁴alukkarmapadasamāsaḥ | tasya dantāḥ ⁵vikaṭāḥ bhayaṅkarāḥ unnatā natā vidhuntudasya dantāḥ tairdalanaṃ pīḍanam | tena galitā amṛtadhārā yasmāt tattathā | ⁶athavā vikaṭo bhayaṅkaraḥ sa cāsau vidhuntudo rāhuśceti | tasya dantāḥ tairdalanaṃ pīḍanaṃ tasmādgalitā amṛtadhārā yasmin saḥ taṃ tathā | atra kṛṣṇavirahotpannaduḥkhameva rāhuḥ |
vilikhatītyādi |
9.6
sā rādhā bhavantaṃ ⁹preyāṃsaṃ kuraṅgamadena kastūrikayā vilikhati | kva | rahasi pakānte | ¹⁰kuraṅgasya madaḥ kuraṅgamadastena | 'mṛge kuraṅgavātāyuhariṇājinayonayaḥ' ityamaraḥ | ¹¹kathambhūtaṃ bhavantam | asamaśarabhūtam | ¹²kandarpatulyam | ¹³asamā viṣamāḥ pañcaśarā yasya sa tathā | kiṃ kṛtvā vilikhati | makaraṃ matsyaṃ kāmavāhanam ¹⁴dho vinidhāya | adhastādāropya saṃsthāpya | ¹⁵na kevalaṃ makaramadho vinidhāya | kare navacūtaṃ rasālakusumaṃ śaraṃ vinidhāya | patatkṛtvā praṇamati namaskāraṃ karoti | ¹⁶anena kimuktam | citrarūpiṇaṃ bhavantamavalokya prāṇān dhārayatītyarthaḥ |
pratipadamityādi |
9.7
sā rādhikā pratipadaṃ pratikṣaṇaṃ nigadati vakti | ³kim idam | idamiti brūte | sapadi tatkṣaṇādeva | sudhānidhirapi candro'pi tanudāhaṃ dehasaṃtāpaṃ tanute vistārayati | anena kimuktam | svāmini viparīte sati sajjano'pi ⁴duḥkhadāyako bhavatītyarthaḥ |
dhyānalayenetyādi |
9.8
sā rādhikā puro'gre dhyānalayena (dhyāna)yogena dṛṣṭvā bhavantam | parikalpya saṃmukhaṃ kṛtvā | atīva durāpaṃ ⁶matvā vilapati | śocati | dhyānaṃ cittavṛttinirodhaḥ, tasya layaḥ aikāgryaṃ tena | atīva durāpam | atiśayena duṣprāpyam | na kevalaṃ vilapati | hasati | māṃ ⁷surūpāṃ ⁸tyaktvānyāmu⁹pasarasīti hāsyaṃ karoti | athānantaraṃ mama premādikaṃ na smarasīti vipīdati khedaṃ cidadhāti | athavā yadyahaṃ saubhāgyavatī bhavāmi tarhi kathaṃ māṃ ¹⁰hariḥ pariharatīti ¹¹roditi | aśrumukhībhavati | ¹²cañcati śanaiḥ śanairgacchati | ¹³tvaddarśanārthaṃ itastato vrajatītyarthaḥ | mama guṇātiśayaṃ smṛtvā svayameva harirāgamiṣyatīti tāpaṃ muñcati | saṃtāpaṃ parityajatītyarthaḥ |
9.9
idaṃ gītam | śrījayadevabhaṇitam adhikaṃ yathā syāttathā manasā hṛdayena naṭanīyamasti | tarhi bhaktajanaiḥ paṭhanīyam | kiṃ harivirahākulaballavayuvatisakhī | tasyāḥ vacanam | śeṣamarthaṃ ślokena saṃpādayati |
'āvāso vipināyate' ityādi |
9.10
he priya kṛṣṇa | asyā rādhikāyāḥ āvāsaḥ krīḍāharmyaṃ vipināyate ²kaṇṭakākrāntāraṇyamivācarati | tathā priyasakhīmālāpi iṣṭasahacarīpaṅktirapi jālāyate jālamivācarati | ³ānāyaḥ puṃsi jālaṃ syā⁴tsaṇasūtraṃ pavitrakam ' ityamaraḥ | priyā cāsau sakhī ceti tasyā mālā | śvasitena saha tāpo'pi dāvadahanajvālākalāpāyate | dāvadahano vanāgniḥ tasya jvālā tasyāḥ kalāpaḥ samūhaḥ śokadāyakaḥ bhayaṅkaro vā tadvadācaratītyarthaḥ | ⁵tathā hanteti viṣāde kaṣṭe vā | he svāmin sā rādhā hariṇīrūpāyate | hariṇīrūpamivācarati | cintā-tivartate | kena kṛtvā | tvadviraheṇa | tava viraho viyogastena | hā kaṣṭam | ⁶kathametadyujyate | ⁷tathā viṣayatvāttasyāḥ kiṃ kandarpo'pi madano'pi yamāyate | yama ivācarati | athavā hā kaṣṭam | sā hariṇīrūpāyate | anyacca | kandarpo'pi yamāyate | kiṃ kurvan | śārdūlavikrīḍitaṃ viracayan | śārdūlo vyāghraḥ vyāghravadbhayaṃ janayan | yamavad duḥkhamātanotītyarthaḥ | ⁸vṛttamapi śārdūlavikrīḍitaṃ nāma | ⁹deśākhyarāge | ekatālītāle | stanetyādi |
Linked texts (1)
- Gītagovinda — Jayadeva, Sanskrit