Gita Govinda 10.2
Rasamañjarī 10.2
- Language
- Sanskrit
10.2.1
pūrvasarge kṛṣṇasya virahāvasthā varṇitā | atra tu rādhāyāstāpamāha—yamuneti | rādhikāyāḥ sakhī mādhavaṃ kṛṣṇaṃ vakṣyamāṇamuvāca | rādhiketyatrānukampāyāṃ kaḥ | kīdṛśaṃ kṛṣṇam | yamunātīravānīranikuñje vetralatācchannapradeśe mandaṃ svairamāsthitamāsīnam | tatra hetugarbhaviśeṣaṇamāha—premeti | premabhareṇa rādhikāviṣayasnehādhikyenodbhrāntamudvignam | tathā ca premabhareṇa dhyānaparamparayā tāṃ sākṣātkṛtya tadanveṣaṇaṃ vihāya latāgṛhasthitamiti bhāvaḥ | ‘atha vetase | rathābhrapuṣpavidulavetravānīravañjulāḥ’ ityamaraḥ | ‘mandaḥ khale mandagate mūrkhe svairiṇi rogiṇi’ iti viśvaḥ | 1 || nindatīti | gītasyāsya kānaḍarāgaḥ ekatālītālaśca | gītārthastu—he mādhava, sā rādhā tava virahe tvadviśleṣe candanaṃ
10.2.2
nindati | atha ca indukiraṇamanulakṣīkṛtyādhīramalapaṃ khedaṃ duḥkhaṃ vindati prāpnoti | malayasamīrajaṃ malayaparvatasaṃbandhinaṃ vātaṃ vyālanilayamilanena vyālānāṃ sarpāṇāṃ nilayo nivāsaścandanavṛkṣastasya milanena saṃsargeṇa garalamiva viṣamiva kalayati manyate | candanavṛkṣasthitaiḥ sarpaiḥ pītodgīrṇāḥ | etena malayajavāyavo'ta eva viṣamayāḥ kathamanyathā śarīrasaṃparkādeva mūcrchāṃ me janayantīti manyata iti bhāvaḥ | kutastathā manyata ityato hetugarbhaviśeṣaṇamāha—dīneti | dīnā duḥkhitā | tathā ca duḥkhitasya sukhaheturapi duḥkhāyaiva bhavatīti bhāvaḥ | punaḥ kīdṛśī | bhāvanayā dhyānena tvayi līnā magnā | kasmādiva | manasijasya kāmasya ye viśikhā bāṇāstadbhayādiva | ‘vyāḷo bhujaṅgame proktaḥ śvāpade duṣṭadantini’ iti viśvaḥ | ‘garalaṃ tu viṣe māne garale tṛṇapūrake’ iti ca | aviraleti | sā svahṛdayarūpamarmasthāne viśālaṃ sajalanalinīdalajālaṃ jalasahitaṃ kamalinīpatrasamūhaṃ varma kavacaṃ karoti | kimarthamiva | aviralaṃ yathā syādevaṃ nipatito yo madanaśaraḥ kāmabāṇastasmādbhavadavanāya bhavato rakṣaṇāyaiva | tasyā hṛdaye tvaṃ sarvadā tiṣṭhasi ato'viratanipatadbhirmadanaśaraiste pīḍā mā bhūditi padminīpatraiste sannāhamiva sā karotīti bhāvaḥ| kecittu—kīdṛśaṃ varma | aviralanipatitamadanaśarādavanāya svarakṣaṇāya bhavadiva saṃpannamānamiveti vyākurvanti | ‘avanaṃ rakṣaṇe prītau’ iti viśvaḥ |
10.2.3
maśayanīyaṃ puṣpaśayyāṃ karoti racayati | kīdṛśam | analpavilāsakalāyāṃ bahutarakrīḍākalāyāṃ kamanīyaṃ kāṅkṣaṇīyam | daivasya gatiṃ jñātuṃ śakyate | ko vedākasmādeva bhagavān nāgacchatītyāśayena kusumaśayyākhyātvanmārge ekaniṣṭheva tiṣṭhatīti bhāvaḥ | kimiva karoti | kusumaviśikhaḥ kāmastasya ye śarāḥ kusumasvarūpāsteṣāṃ talpaṃ śayyā tannā tatsvarūpaṃ vratamiva | tava parirambhasukhāya tavāliṅganajanyasukhaprāptaye karoti | 'talpaṃ ca śayanīye syāttulyavṛndakalatrayoḥ' iti viśvaḥ | etaistribhiḥ padairudvegākhyā prapañcāvasthā kathitā | tallakṣaṇaṃ prāgevoktam | 4|| vahatīti | sā udāramānanakamalaṃ śreṣṭhaṃ mukhapadmaṃ vahati dhārayati | kīdṛśam | valite tvanmārgavilokanāya tiryakprasārite vilocane netre eva jaladharau meghau yatra tādṛśam | atra nirantarāśruvarṣitvena netrayorjaladharatvena nirūpaṇam | kamiva | vidhumiva | kīdṛśaṃ vidhum | vikaṭāḥ karālā viśālā vā ye vidhuntudasya rāhārdantāstairdalanaṃ khaṇḍanaṃ tasmādgalitā pracyutāmṛtasya dhārā yatra tādṛśam | atra mukhasya vidhunā netrajalasya cāmṛtadhārārūpasādṛśyādvākyārthopamā bodhyā | 'vikaṭaḥ sundare prokto viśālavikarālayoḥ' iti viśvaḥ | 'tamastu rāhuḥ svarbhānuḥ saiṃhikeyo vidhuṃtudaḥ' ityamaraḥ | iyaṃ conmādākhyā saptamāvasthā | taduktaṃ śṛṅgāratilake- 'śvāsaḥ praṇodanotkampavasudhāśleṣaṇairapi | vyāpāro jāyate yatra sa unmādaḥ smṛto yathā ||' iti |
10.2.4
5 || kiṃ ca vilikhatīti | rahasyekānte kuraṅgamadena kastūryā bhavantaṃ vilikhati | kīdṛśam | asamaśarabhūtaṃ kāmasvarūpiṇaṃ tava kare navacūtaṃ śaraṃ nidhāya tavādhaḥ āsanasthāne makaraṃ nidhāya tathā praṇamati | kusumaśaro makaravāhanastvamevāsītyanena cūtarūpapuṣpaśareṇa kimiti māṃ tāpayasīti praṇamya tvāṃ yācata iti bhāvaḥ || 'mṛganābhirmṛgamadaḥ kastūrīgandhakeśare' hārāvaliḥ | 6 || dhyāneti | dhyānaṃ cintanaṃ tatra yo layastatparatvaṃ tenātīvātiśayena durāpaṃ duḥkhena prāpyaṃ bhavantaṃ puro'gre parikalpya sā rādhā vilapati | śaṭha, tatkālaṃ yābhiḥ saha krīḍāṃ kṛtavānasi tatraiva gacchetyādyuktvā roditi | bhāvavaśādāgato'pyatinirbhartsanātko veda punaryātītyanurāgaprakaṭanāya hasati | paścātpuraḥsthito'pyayaṃ durlabhāliṅganādinā na saṃbhāṣayatīti viṣīdati viṣādaṃ prāpnoti | punaḥ kathamayaṃ vaśyaḥ syāditi vicārya roditi | yato nāyikānāṃ nāyakasya purato rodanaṃ paramavaśīkaraṇe kauśalyata iti | taduktam—'ruditamuditamātraṃ yoṣitāṃ vigraheṣu' iti | paścādrodane tadaudāsīnyamālakṣya gacchantī māmayamanuneṣyatītyabhiprāyeṇa cañcati sthānāntaraṃ gacchati | tatra gatā dhyānanaiva tatsaṅgaraparikalpanayā tāpaṃ muñcati | kilikiñcitākhyo vāyaṃ hāvaḥ | taduktaṃ rūpake—'krodhāśruharṣabhītyādeḥ saṃkaraḥ kilikiñcitam' iti | iyamapyunmādākhyāvasthā alaṃkāraśceha dīpakamiti | taduktam—'saiva kriyāsu bahvīṣu kārakaśceti dīpakam' iti | yathā'rthaḥ—bahvīṣu kriyāsu kārakasya saddvṛttireva dīpakamiti |
10.2.5
7 || pratipadamiti | vipadamitastataścalantī padaṃ padaṃ pratipadaṃ nigadati | he mādhava, tava caraṇe'haṃ patitā
Linked texts (1)
- Gītagovinda — Jayadeva, Sanskrit