Gita Govinda 14
Rasamañjarī 14
- Language
- Sanskrit
Contents
- 14.5 — 4 parts
14.1
japañjhaṭiti phalasiddhirbhavatīti dhvanitam | taduktaṃ mañjūṣāyām | 'gṛhe goṣṭhavanā callrāmanadīnagasurālaye| anugrahādguroḥ siddhiḥ śīghraṃ syāduttarottaram' iti | 'muktiḥ kaivalyanirvāṇaśreyoniḥśreyasāmṛtam' ityamaraḥ |
abhisārasthalamevāha | dhīrasamīra iti | yamunātīre vane vanamālī vanamālāśālī kṛṣṇo vasati | kīdṛśe vane | dhīro mandaḥ samīro vāyuryatra tādṛśe | atra 'dhīra' iti padena vāyormandatvaṃ 'yamunātīra' ityanena śaityaṃ 'vane' ityanena saugandhyamuktam | kīdṛśo vanamālī | gopīnāṃ pīnapayodharamardanena cañcañcalaṃ yatkarayugaṃ tena śālate śobhata iti tathā| pāṭhāntare tu gopīpīnapayodharaparisarasya māṃsalastanaprāntasya mardanaṃ yatkarayugaṃ hastayugalaṃ tena śālituṃ śobhituṃ śīlaṃ yasya tādṛśaḥ | 'samīramārutamarujjagatprāṇasamīraṇāḥ' ityamaraḥ | 'dhīraḥ paṇḍitamandayoḥ' iti dharaṇiḥ || iti dhruvaḥ || yadi
14.2
'kartṛkaraṇayoḥ' iti sūtreṇa tṛtīyā |
5|
10|| punaḥ kṛṣṇasya rādhāviṣayiṇīmutkaṇṭhāṃ ślokenāha—pūrvamiti | he sakhi, mādhavaḥ kṛṣṇo bhūyastvadīyau yau kumbhāviva kucau stanau tayornirbharaṃ gāḍhaṃ yaḥ parīrambha āliṅganaṃ tadevāmṛtaṃ mokṣastaṃ vāñchati | sāndrānandasandohāvirbhāvajanakatvena tatkucakumbhaparirambhasya mokṣatvena nirūpaṇam | vedāntināṃ bhāṭṭānāṃ ca paramānandāvāptereva mokṣatvāt | kiṃ kurvan | tasminneva nikuñjarūpe manmathasya kāmasyādhiṣṭhānabhūte mahātīrthe'niśaṃ nirantaraṃ tvāmeveṣṭadevatāṃ dhyāyan | tavaivālāpasta eva mantrāsteṣāmevāvalīṃ paṅkiṃ japan | mahātīrthe hetugarbhe viśeṣaṇamāha—pūrvamiti | pūrvaṃ purā yatra tvayā saha ratipateḥ kāmasya cumbanāliṅganādirūpāḥ siddhaya āsāditā mādhavena prāptāḥ | tathā jhaṭiti vāñchitaphalapradatvena mahātīrthaṃ tadapi bodhyam | anyo'pi sādhako mokṣamamṛtaṃ vāñchan yatra siddhiṃ pūrvaṃ prāpnoti tatraiva siddhanikuñjādimahātīrthe kasyāściddevatāyā mantrāvalīṃ japati, tāmeva devatāṃ dhyāyati | atrāvalīpadopādānānmālāmantratvamasya pratipāditam | tatprayojanaṃ ca siddhasusiddhatvādikṛṇadhanādiśodhanamantreṇaiva phalasāmarthyaṃ pratipāditam | taduktaṃ yogaratnāvalyām—'svapne pade striyā datte (?) mālāmantre tathaiva ca | vaidikeṣu ca sarveṣu siddhādīneva śodhayet ||' iti | nikuñjādimahātīrthe mantrādi
kiñcitprasādonmukhīṃ rādhāṃ vegena gamanāya tvarayitumāha-ratisukheti| gītasyāsya gurjarīrāgaḥ| ekatālī tālaḥ| gītārthastu-he nitambini praśastanitambini, hṛdayeśvaraṃ kṛṣṇamanusara gaccha| gamanavilambanaṃ gamane kālakṣepaṃ mā kuru| kīdṛśaṃ tam| abhisāre'bhisaraṇasthāne gataṃ prāptam| kīdṛśe'bhisāre | ratisukhasya sāramutkṛṣṭaṃ phalaṃ yatra tādṛśe| punaḥ kīdṛśam | madanasya kāmasyeva manoharaścittaharaṇakṣamo veśo yasya tam | 'ākalpaveśau nepathyaṃ' ityamaraḥ | 'veśo veśyāgṛhe prokto nepathye gṛhamātrake' iti viśvaḥ |
kiṃ ca | patatīti | sa kṛṣṇaḥ śayanaṃ śayyāṃ racayati | kathaṃ yathā syādevam | patatriṇi pakṣiṇi patati gacchati sati śaṅkitaṃ tarkitaṃ bhavatyā upayānaṃ samīpe gamanaṃ yatra | evaṃ yathā syāt tathā | kīdṛśe patatre | vicalitaṃ patraṃ yasmāttanna kvacidvicalati | patra iti pāṭhaḥ sugama eva | sacakitanayanaṃ yathā syādevaṃ tava panthānaṃ tvadāgamanavartma paśyati | patre marmaracañcalābhyāmāyātā me prāṇeśvarīti śaṅkayā cakitaṃ panthānaṃ paśyatīti bhāvaḥ | 'patatraṃ pakṣapakṣiṇoḥ' iti dharaṇiḥ | tadupayānamityatra 'sarvanāmno vṛttimātra' iti puṃvadbhāvaḥ |
14.3
madvacane na pratyeṣi tadā kṛṣṇena vādyamānaṃ veṇumevākarṇayetyāha-nāmasametamiti| nāmasametaṃ yathā syāttavanāmākṣarasahitaṃ yathā syādevaṃ mṛduveṇuṃ vādayate | he rādhe, prāṇeśvari, he sundari, ityevaṃ kṛṣṇena vādyamānādveṇoḥ svara āvirbhavatītyarthaḥ | kīdṛśaṃ veṇum | kṛtasaṃketaṃ yadā yatra mayā veṇurvādyatāṃ tadā tatra tvaṃ rādhāṃ nayetyarthaḥ | yadvā mayā kṛto yaḥ saṃketastaṃ tvannāmasametaṃ tvannāmākṣarasahitaṃ veṇuṃ vādayate | ahametasminnikuñje tiṣṭhāmi, rādhe tvaritamehīti kṛṣṇena vādyamāno veṇurvadatītyarthaḥ | kiṃ ca | nanviti saṃbodhane | te tanusaṃgatastvadaṅgasaṃbandhī yaḥ pavano vāyustena calitamāgatamapi reṇuṃ dhūlīṃ bahu manute'dhikaṃ yathā syādevamādriyate | ayaṃ reṇurdhanyo yastadaṅgasaṅginā marutā spṛśyate, ahamapi dhanyo yastena rajasā spṛśye, ityevaṃ bahu manuta iti bhāvaḥ | 'reṇurdvayoḥ striyāṃ dhūliḥ' ityamaraḥ |
gamanotkaṇṭhitāṃ dṛṣṭvāha-mukharamiti | he sakhi, mañjīraṃ nūpuraṃ tyaja | kīdṛśam | kelau sulolaṃ cañcalamata evādhīramamandaṃ yathā syādevaṃ mukharaṃ śabdāyamānam |
kīdṛśaṃ harim | sadayaṃ dayāsahitam | punaḥ kīdṛśam | sukṛtena puṇyena kamanīyaṃ vāñchanīyam |
punarapi
14.4
tvarayitumāha-tvadvāṣpeti | he mugdhe, asāvabhisārakṣaṇo'bhisārayogyaḥ kṣaṇo ramyastato vilambanaṃ viphalaṃ niṣphalam | ramyahetumāha | tvadvāṣpeṇa tvadīyanetrajalena saha tigmāṃśuḥ sūryaḥ samagraṃ yathā syātsāmastyena yathā syādevamastaṃ gataḥ | tvadīyabāṣpamapyastaṃ gataṃ sūryo'pyastaṃ gata ityarthaḥ | kvacit 'vākyena samam' iti pāṭhaḥ | tadā tvadīyavākyena tvadīyavacanena samaṃ tigmāṃrequeststaṃ gataḥ | mayi gamanāya tvarayantyāmuttaramaprayacchantyāste vākyaṃ mukhānnopalabdhayata ityarthaḥ | tamastimiraṃ govindasya manorathena samaṃ vāñchayā saha sāndratāṃ nibiḍatāṃ prāptaṃ gatam | govindasya manoratho'ndhakāraśca nibiḍo jāta ityarthaḥ | kokānāṃ cakravākānāṃ karuṇasvareṇa karuṇarasagarbheṇa (dhvaninā) sadṛśī dīrghā vistīrṇā madabhyarthanā saṃpannā | yathā kokānāṃ karuṇasvaro nānāprakāraḥ śrūyata evaṃ madīyā vāguktayo'pi saṃprati tavāgre bhavantīti bhāvaḥ | ayaṃ sahoktināmālaṃkāraḥ | taduktaṃ daṇḍinā-'sahoktiḥ sahabhāvena kathanaṃ guṇakarmaṇām' iti |
punarapyandhakārasya naibiḍyakathanenābhisārakṣaṇasyātiramyatāmevāha-āśleṣāditi | iha tamasi dampatyorjā-
14.5.1
kamiva śatrubhiva | ripurapyadhīra uttaralo mukharo vācālaḥ kelau sulolaśca bhavatīti mañjīre tatsāmyam | he sakhi, satimirapuñjenāndhakārasamūhena sahitaṃ kuñjaṃ cala gaccha | nīlanicolaṃ pracchadapaṭaṃ śīlaya paridhehi | ‘mañjīro nūpuro'striyām’ ityamaraḥ | ‘nicolaḥ pracchadapaṭaḥ’ iti yādavaḥ | 4 || rādhāyā atyutkaṇṭhāṃ janayitumāha-urasīti | he pīte, gaurāṅgi | punaḥ kīdṛśe | sukṛtavipāke sukṛtasya puṇyasya vipākaḥ pariṇāmo yasyāstādṛśī | punaḥ kīdṛśe | upahitahāre'rpito hāro yayā tādṛśe | rativiparīte ratau surate viparīte vaiparītye puṃsībhavanāya tvaṃ murārerurasi hṛdaye rājasi | adhunaiva rājayiṣyasi | rājasītyatra bhaviṣyatsāmīpye vartamānaḥ | yadvā ‘sukṛtavipāke’ ‘upahitahāre’ iti dvayamapyurasītyasyaiva viśeṣaṇam | tadā tvatsukṛtasya vipākasvarūpe, upahitaḥ hāro yatra tādṛśe urasītyarthaḥ | keva | taḍidiva vidyudiva | urasi kīdṛśīva | taralabalāke | taralāścañcalā balākā bakapaṅktiyaṃtra tādṛśe | ghana iva megha iva | atra pītavidyuto rādhāyā upamānānmeghasajalatvaṃ vivakṣitam | taduktam ‘pītā varṣāya vijñeyā’ iti | atra kṛṣṇasya hṛdayaśyāmatvena sajalameghasāmyam | rādhāyāścañcalahārasya cañcalabalākāpaṅktisāmyam | rādhāyāśca tadānīṃ tarakatayā pītatayā pītavidyutsāmyam | atra yadyapi balākāyā meghasyādhaḥ sthitatvādvidyutaścopari vartamānatvādvāraviśiṣṭakṛṣṇorasthalasadbhādhopamānaṃ ca taralabakapaṅktiviśiṣṭameghoparisthitavidyuto viruddhaṃ, tathāpi meghopari bakapaṅktiryadi bhavati tadupari ca vidyuttadaitādṛśaṃ rādhāyā upamānaṃ bhavatītyabhūtopamā bodhyā |
14.5.2
taduktaṃ daṇḍinā-‘sarvapadmaprabhāsāraḥ samāhṛta iva kvacit | tavānanaṃ vibhātīti tāmabhūtopamāṃ viduḥ’ || yadvā taralabalāke ityapi rādhāyā eva viśeṣaṇam | tathā ca | he taralabalāke, he cañcalakāmukītyarthaḥ | tasminkoṭikandarpalāvaṇye dṛṣṭe tvameva kāmukī satī puruṣāyitamācariṣyasīti bhāvaḥ | ‘balākā bakapaṅktau syādvalākā bisakaṇṭhikā | puruṣāyitasukhotkaṇṭhāṃ kārayitvā saṃprati nāyakakṛtarītatkaṇṭhāṃ janayitumāha-vigalitamiti | he paṅkajanayane padmanayane rādhe, kisalayaśayane navapallavaśayyāyāṃ kṛṣṇena racitāyāṃ jaghanaṃ ghaṭaya āropaya | kīdṛśaṃ jaghanam | vigalitaṃ koṭikandarpalāvaṇyaśrīkṛṣṇadarśanena svayameva skhalitaṃ vasanaṃ yasya tat | ata evāpidhānamāvaraṇaṃ yatra īhitam | punaḥ kīdṛśam | parihṛtā dūrīkṛtā rasanā kṣudraghaṇṭikā yena tādṛśam | punaḥ kīdṛśam | harṣasyānandasya nidhānaṃ gṛham | kamiva | nidhimiva | 'rasanā kāñcījihvayoḥ' iti viśvaḥ |
14.5.3
yāpatyoḥ ko na vrīḍāvimiśro lajjāsamanvito rasa āvirbhavatītyarthaḥ | kīdṛśordampatyoḥ anyārthaṃ gatayoranyāṃ nāyikāmanyanāyakaṃ coddiśya gatayoḥ | punaḥ kīdṛśoḥ | āśleṣādanu āliṅganātpaścāccumbanaṃ, tadanu yo nakhollekhaḥ, tadanu yaḥ saṃbhramaḥ saṃbhogādaraḥ kāmodvegaḥ, tadanu yo ratārambhaḥ suratārambhaḥ, tadanu prītayorlabdhānandayoḥ saṃbhāṣaṇairjānatoranyanāyikānāmagrāhipatyuranyanāyakanāmagrāhipatnyāścālāpaiḥ kathaṃ patiḥ kathamiyaṃ me patnīti svaraviśeṣeṇa jānatorityarthaḥ | ratānte parasparaṃ jñāte'pi tulyāparādhātparasparadoṣodbhāvanam | kiṃtu | lajjāsahitaḥ śṛṅgārarasa evāvirbhavatītyarthaḥ | atha prathamamāśleṣastataścumbanaṃ tato nakhakṣataṃ tataḥ kāmodrekastataḥ saṃbhramastato ratāntastataḥ prītistato rasabhāvanamiti kāmaśāstrasiddhaḥ kramo'pi kathitaḥ | taduktaṃ bharate—'āśleṣacumbananakhakṣatakāmabodhaḥ śīghratvamaithunamanantasukhaprabodham | prītistatopi rasabhāvanameva kāryamevaṃ nitāntacaturāḥ suciraṃ ramante' || iti | nanvaṣṭadhā surataratamapyuktaṃ kāmaśāstre | tatra ca dantakṣatakūjitakeśagrahaṇādikamapyuktam | tathā ca kāmaśāstroktakramarakṣā neti na vācyam | tasya niḥśaṅkakelikramābhidhāyakatvādiha tu parapuruṣaṃ paranārīṃ coddiśya gatayoḥ śaṅkākulacittatvātsaṃkṣiptapūrvoktakrameṇaiva suratārambha ucita iti bhāvaḥ | tathāha rudraḥ—'īrṣyākulastrīṣu na nāyakasya niḥśaṅkakelirna parāṅganāsu' iti | tasmādetādṛśe gāḍhāndhakāre te gamanavilambanamanu-
14.5.4
punarapi tvarituṃ kṛṣṇotkaṇṭhāmāha-sabhayeti | he sumukhi, subhagaḥ śobhanaḥ śrīkṛṣṇastvāṃ paśyankṛtārthatāmupaitu prāpnotu | kīdṛśam | timire'ndhakāre sati pathi vartmani tadā bhayacakitaṃ bhayasahitaṃ yathā syādevaṃ dṛśaṃ netraṃ vinyasyantīmarpayantīm | punaḥ kīdṛśīṃ tvām | pratitaru | taruṃ taruṃ prati muhuḥ punaḥ punaḥ sthitvā mandaṃ yathā syādevaṃ padāni vitanvatīm| gāḍhāndhakāre tamālaviṭapeṣu ko vedātra kṛṣṇaḥ sthito bhaviṣyatītyāśayena vāyameva kṛṣṇa iti bhramāttadantikamupetya paścādviśeṣadarśane sati tata utthāya punaragre tathetyevaṃ pratitaru sthitvāgacchantīmiti bhāvaḥ | punaḥ kīdṛśīm | kathamapi śanaiḥ śanaiścaraṇākṣepādinā raha
14.6
haririti | hariḥ kṛṣṇo'bhimānī manasvī | tathā caitāvatā dainyenāpi durmahamatyajantyāṃ tvayi ko vedaudāsyamevācarediti bhāvaḥ | iyaṃ rajanirapi rātrirapīdānīṃ virāmamavasānaṃ yāti | tathāca mama vacanaṃ 'cala sakhi kuñjam' ityādi madrākyaṃ kuru | kīdṛśam | satvaraṃ tvarayā vegena sahitaṃ gamanaṃ racayeti satvararacanam | madhuripoḥ kṛṣṇasya kāmaṃ vāñchāṃ pūraya | nāyikā cātrābhisārikā | tallakṣaṇaṃ ca rasārṇave'madanānaṃlasaṃtaptā yābhisārayati priyam | jyotsnītamasvinīyānayogyambaravibhūṣaṇā || svayaṃ cābhisaredyā tu sā bhavedabhisārikā' | iti |
citamiti bhāvaḥ | 'dampatī jampatī jāyāpatī bhāryāpatī ca tau' ityamaraḥ |
(atra rādhāmmugdhetyādiślokasya ṭīkā nopalabdhādarśapustake |) |
14.7
śrījayadeveti | śrījayadeve kavau | kṛtā hareḥ sevā yena tādṛśe paramaramaṇīyaṃ yathā syādevaṃ bhaṇati sati | he janāḥ, hariṃ kṛṣṇaṃ namata | kathaṃ yathā syāt | pramuditamānandayuktaṃ hṛdayaṃ yasya tādṛśam |
ekāntasthalaṃ prāptām | punaḥ kīdṛśīm | anaṅgatāraṅgibhiranaṅgasya kāmasya yastaraṅgaḥ punaḥ punarudbodhastadyuktairaṅgairupalakṣitām | aṅgairityatra viśeṣaṇe tṛtīyā |
no bhūyāḥ (pāḥ) kati santi teṣu viralā vidvadguṇagrāhiṇaḥ tanmadhye'pi navaprabandhagaṇanānirvandhino durlabhāḥ | dvitrāsteṣvapi kaiṭabhadviṭ...premānubandhāḥ kṣitāveteṣāṃ dhura eka eva vahati śrīśālināthaḥ prabhuḥ || iti śrīmanmahāmahopādhyāyaśrīśaṃkaramiśraviracitāyāṃ śrīśālināthakāritāyāṃ gītagovindaṭīkāyāṃ rasamañjaryākhyāyāṃ pañcamaḥ sargaḥ |
14.8
balākā kāmukī proktā balākā ravako mataḥ’ (?) iti śāśvataḥ |
ślokenāpi nāyakasyotkaṇṭhāmāha-vikiratīti | he kānte, tava priyo madanakadanaklāntaḥ | madanaḥ kāmastajjanitaṃ kadanaṃ duḥkhaṃ tena klānto glāno vartate | muhurvāraṃvāraṃ śvāsānsaṃtāpaniḥśvāsānvikirati kṣipati | nāsāpuro nāsāgraṃ muhurvāraṃ vāramīkṣate | dhyānenāpi priyāṃ paśyāmīti nāsāgraṃ vīkṣyamāṇastvāṃ dhyāyatīti bhāvaḥ | dhyānasamaye nāsāgravīkṣaṇena manaḥsaṃyamo bhavatīti nāsāpura ityuktam | kacit 'śvāsānāśā' iti tālavyaśakāravānpāṭhastadā śvāsānvikirati | atha pura āśāḥ purobhāgasthā diśa anena vartmanāgamiṣyatītyāśayena dṛṣṭvā muhurīkṣata ityarthaḥ | muhurvāraṃvāraṃ kuñjaṃ praviśati guñjanśabdaṃ kurvankadācidanena vartmanāgatya nilīya tiṣṭhatītyāśayena dhyāne tvāṃ dṛṣṭvā kelaye vā kuñjaṃ praviśatītyarthaḥ | muhurvāraṃvāraṃ bahudhikaṃ yathā syādevaṃ tāmyati glāno bhavati | dhyānavicchede tvāṃ tatrāpaśyaṃstāmyatīti bhāvaḥ | kvacit 'kūjanmuhustāmyati' iti pāṭhaḥ | tadā kūjannārttanādaṃ kurvaṃstāmyatītyarthaḥ | muhurvāraṃvāraṃ śayyāṃ racayati | etāvatkālaṃ gurujanabhītyā nāyātāntaḥ paramāyāsyatīti śayyāṃ racayatīti bhāvaḥ | muhurvāraṃvāraṃ parita ākulaṃ yathā syādevamīkṣate | 'nāsā tu nāsikāyāṃ syāt' iti viśvaḥ | 'āśāstṛṣṇā diśaḥ proktāḥ' iti ca |
Linked texts (1)
- Gītagovinda — Jayadeva, Sanskrit