Gita Govinda 31
Rasamañjarī 31
- Language
- Sanskrit
Contents
- 31.1 — 4 parts
31.1.1
sucireti-kāpi sakhī rādhāṃ jagādovāca | kva sati | pradoṣe sphurati sati | kīdṛśe | dṛgvimoṣe dṛṣṭau vimuṣṇāti, corayati viṣayagrahaṇāyamarthe karotīti tādṛśe | gāḍhāndhakāre ityarthaḥ | punaḥ kva sati | keśave mṛgākṣīṃ hariṇanayanāṃ rādhāṃ suciraṃ bahukālaṃ yathānunayena prīṇayitvā kuñjaśayyāṃ latāveṣṭitakuṭīrābhyantarasthaśayanīyaṃ gatavati gate sati | kīdṛśe keśave | kṛtaveśe kṛtālaṃkaraṇe | kīdṛśīṃ rādhām | racitā rucirā manoharā bhūṣālaṃkṛtiryayā tām | punaḥ kīdṛśīm | niravasādāṃ nirgato'vasādaḥ kṛṣṇāgamanajanyaṃ duḥkhaṃ yasyāstām | tadeva gītena kathayati-viraciteti | gītasyāsya vasantarāgo yatitālaḥ | gītārthastu-he mugdhe rādhe, madhumathanaṃ kṛṣṇamanusara | kīdṛśam | anugataṃ tvāmanusṛtam | anugatatvamevāha-viraciteti | viracitā vihitā cāṭuvacanasya racanā saṃdarbhoṃ yena tādṛśam | punaḥ kīdṛśam | tava caraṇe racitaḥ praṇipātaḥ praṇāmo yena tādṛśam | dyotanārthatvānnikuñjopādānam | punaḥ kiṃbhūtam | viracitacāṭuvacanaracanam | punaḥ kiṃbhūtam | caraṇe racitapraṇipātam | api ca | ghaneti | he ghanajaghanastanabhārabhare | jaghane ca stanau ca jaghanastanam | ghanaṃ ca tajjaghanastanaṃ ca | tasya deśe bharo'tiśayo yasyāstasyāḥ saṃbuddhiḥ | mukharitamaṇimañjīraṃ nūpuraṃ yathā syāttathā upaihi āgaccha | tena cāgamanena marālānāṃ haṃsānāṃ nikāraṃ jayaṃ vidhehi | kathaṃ yathā bhavati tathā | daramanthareti | īṣanmantharacaraṇavinyāsaṃ yathā syāttathā |
31.1.2
satītyarthaḥ | bhāvaṃ kṛṣṇānurāgaṃ bhajāśraya | atra pikanikarajhaṃkāreṇa kṛṣṇamadhurālāpasya paraira lakṣyatayā tadīyaniḥśaṅkabhāṣitanyapi tvaṃ tatrāgatā satī śroṣyasīti dhvanitam | atha ca pikasya madhurasvaro yātrāyāṃ śakuna ityapi dhvanitam | 'bandinaḥ stutipāṭhakāḥ ' ityamaraḥ | 3 || aniṣketi | he karabhoru, karabhaḥ kaniṣṭhānto maṇibandhaparyantaḥ karasya bahirbhāgastadvannignonnatau ūrū yasyāstādṛśi | gatiṃ gamanaṃ prati vilambaṃ kālakṣayaṃ muñca | anilataralakisalayanikareṇa kareṇa | anilena vāyunā taralaścañcalo yaḥ kisalayanikaro navapallavasamūhastatsvarūpeṇa kareṇa latānikurambaṃ latāsamūhastava preraṇamiva karoti | kisalayakampacchalenāsamañjasamasahamāno latāsamūho'pi tvāṃ prerayatīti bhāvaḥ | athavāgre pallavitavṛkṣādidarśanaṃ yātrāyāṃ phalasiddhisūcakam | ato gamanaṃ prati vilambo na kārya iti dhvanitam | taduktaṃ śakunaśāstre-' vāme madhuravākpakṣī vṛkṣaḥ pallavito'grataḥ | anukūlo vahanvāyuḥ prayāṇe śubhasūcakaḥ' iti | 'nikurambaṃ kadambam |' ityamaraḥ | 'maṇibandhādākaniṣṭhaṃ karasya karabho bahiḥ' |
31.1.3
4 || sphuriteti | amuṃ kucakumbhaṃ stanakalaśaṃ pṛccha | sakhī samīcīnaṃ vā vadatīti praśnaṃ kuru | kīdṛśam | sphuritaṃ sakampam | kasmādivānaṅgata raṅgavaśādivānaṅgasya kāmasya yastaraṅga ūrmistadvaśādiva | atrānaṅgetyanena tasyā rasataraṅgiṇītvamākṣipyate | anyo'pi kumbho nadyāstaraṅgaiḥ preryamāṇaḥ sakampo bhavatītyayamapi te kucakumbhastvayi rasataraṅgiṇyāmanaṅgata raṅgaiḥ preraṇādiva sakampa iti bhāvaḥ | ivaśabde utprekṣādyotakaḥ | punaḥ kīdṛśaṃ kucakumbham | manoho yo hāraḥ sa eva nirmalā jaladhārā yatra tādṛśam | atra stanoparisthitasya hārasya jaladhārātvarūpaṇātstanayoḥ pūrṇakalaśatvena rūpaṇamākṣipyate | pūrṇodeva kalaśāttaraṅgairāndo- api ca | adhigatamiti | he caṇḍi, sakhīsakāśāllajjārahitaṃ yathā syāttathā abhisara | arthātkṛṣṇavasatim | yato'khilasakhībhiridamadhigataṃ jñātam | idamiti kim | tava vapuratīva ratiraṇāya vihitasāmagrīkaṃ varttate iti sakhīnāmagre vapuṣaiva niveditam | ato lajjāṃ mā kuru | kiṃbhūtaṃ vapuḥ | rasito raśanāvalireva ḍiṇḍimaḥ paṇavavādyaviśeṣo yena | api ca kiṃbhūtam | sarasaṃ sarāgam | ata eva raṇodyatāyāścaṇḍīti viśeṣaṇamucitam | 6 || api ca | smaraśareti | he sakhi, kareṇa sakhīmavalambya salīlaṃ cala | apiścārthe | ca punaḥ | nigaditaśīlaṃ nigaditaṃ tava pratīkṣayā subhaṭaṃ vyākhyātaṃ śīlaṃ yasya | athavā pūrvapadadoṣatvena sakhībhirjñānaparaṃ nigaditaṃ ca tacchīlaṃ ca bhavatyāścaritraṃ tat | harimapi bodhayetyapiśabdārthaḥ | kiṃbhūtena smaraśarasubhaganakhena smaraśaravatpuṣpavatsubhagā nakhā yasya | 7 || api ca | iti dhvanitam |
31.1.4
7 || śrī jayadeveti | idaṃ śrījayadevena bhaṇitaṃ harivinihitamanasāṃ harau vinihitaṃ tatparaṃ mano yeṣāṃ tādṛśānāmavirāmamanavarataṃ kaṇṭhataṭīmadhitiṣṭhatu kaṇṭhadeśe vasatvityarthaḥ | kīdṛśam | adharīkṛtaḥ svaguṇairhīnīkṛto hāro yena tādṛśam | punaḥ kīdṛśam | udāsitā svaguṇaistiraskṛtā rāmā yena tādṛśam | yadyapi hārasya rāmāṇāṃ ca kaṇṭhadeśasthityā śobhāpradatvaṃ saṃbhavati, (tathāpi) tayo rāgiṇāmeva śobhāpradatvaṃ na mumukṣūṇām | tatrāpi tāruṇya eva na tu sarvadā | jayadevabhaṇitaṃ tu kṛṣṇakathātvena sarvavayaḥsu śobhāpradamiti hārāpekṣayā nāyikāpekṣayā cedamadhikamiti bhāvaḥ | kaṇṭhataṭīmityatra ‘adhiśīṅsthāsāṃ karma’ ityadhikaraṇe dvitīyā | 8 || idānīṃ harerutkaṇṭhādhikyamāha—sā māmiti | he sakhi, rādhā āgatya māṃ drakṣyati īkṣiṣyate | dṛṣṭvāpi māṃ smarakathāṃ vakṣyati kathayiṣyati | smarakathāmuktvāpi sā pratyaṅgāvayavaṃ mamāliṅganaiḥ prītiṃ yāsyati |
31.2
api ca | śṛṇviti | he mugdhe, ramaṇīyataraṃ taruṇījanamohanaṃ madhupānāṃ virutaṃ śṛṇu | api ca kāmājñāstutipāṭhake pikasamūhe bhāvamamabhiprāyaṃ bhaja | kimuktaṃ bhavati | madhupaśabdena kṛṣṇa upalakṣyate varṇataḥ sāmyena tvadauṣṭhamadhupānena ca | atha madhordaityasya pātanāvchoṣaṇānmadhupaḥ kṛṣṇaḥ | taruṇījanamohanaśvāsau madhupaśca tasya bhavatassaṅgame viśiṣṭānsītkṛtādiśabdāñchṛṇu | anu ca tvamapi tadā svātmagataṃ roṣaṃ tyaktvā kokilasvarā tamānandayetyarthaḥ | kusumaśarāsana-
nanvalaṃkaraṇaracanāṃ vidhāya gantavyamityata āha-akṣṇoriti | abhisārasāhasakṛtāmabhirūpaṃ sāhasaṃ kurvantītyabhisārasāhasakṛtastāsāmata eva dhūrtānāṃ śaṭhānāṃ sudṛśāṃ nāyikānāṃ dhvāntaṃ tamo nikuñje viṣvaksarvataḥ | pratyaṅgamaṅgamaṅgaṃ prati āśliṣyati | tadeva viśeṣaṇairāha—akṣṇoriti | kiṃ kurvattamaḥ | akṣṇornayanayorañjanaṃ kajjalaṃ nikṣipadarpayat | kucayoḥ stanayoḥ
31.3
prītimuktāpi mayā saha raṃsyate keliṃ kariṣyati (iti) cintākulaḥ sankṛṣṇaḥ sthiratamaḥpuñje sthirāndhakārasamūhe nikuñje tvāṃ paśyati dhyānadṛṣṭyā kimiyaṃ paruṣaṃ vadiṣyati ceti bhiyā sādhvasena vepate kampate pulakayati | aṅgānītyarthāt | dhyānenaiva tavāliṅganaṃ parikalpya sādhvasena romāñcayukto bhavatīti bhāvaḥ | paścāddhyānenaiva tvatsuratakeliṃ parikalpyānandayukto bhavatīti | tato dhyānenaiva suratasukhaṃ parikalpya svidyati prasvedayukto bhavati | paścātkeliṃ kṛtvotthāya gantuṃ pravṛttāyāṃ tvayi pratyudgacchati pratyutthānaṃ karoti | paścāddhyānavicchede tvāmadṛṣṭvā mūrcchāṃ prāpnoti |
kiṃ ca saṃprati maṇisuvarṇābharaṇaṃ nopādeyamityata āha—kāśmīreti | kāśmīravatkuṅkumavadgauraṃ vapuḥ śarīraṃ yāsāṃ tādṛśāmabhisāraparāṇāṃ nāyikānāmabhita ubhayato maṇimañjarībhirmaṇiparaṃparābhirābaddhā rekhā yena tādṛśametattamāladalanīlatamaṃ tamāladalavattamālapallavavadatiśayena nīlaṃ tamisramandhakāraṃ tatpremahemanikaṣopalatāṃ tanoti vistārayati | saṃketabhūmiṃ vrajantīnāmabhisārikāṇāṃ tāṭaṅkakaṅkaṇamañjīrādikhacitamaṇidīptibhirubhayapārśve udyote sati rekhākāratayā lakṣyamāṇātigauratarāṅgakāntirandhakārarūpakaṣapaṭṭikāyāṃ tatpremasuvarṇarekheva bhātīti bhāvaḥ | atha caitādṛśyapi gāḍhāndhakāre kāntāre sarve muktavaikāntābhisāraprasthānena premṇaḥ śuddhiṃ parīkṣyata iti dhvaniḥ | ‘pāṣāṇaprastaragrāvopalāśmānaḥ śilā dṛṣat’ ityamaraḥ |
31.4
kastūrikāpatrakaṃ mṛgamadaracanāṃ nikṣipet | kīdṛśaṃ dhvāntam | nīlanicolacāru nīlanira colavatkañcukavaccāru manoharam | tathā ca tavābhisārayogyābharaṇāni tama evārpayiṣyatīti kimalaṃkaraṇena vilambeneti bhāvaḥ | atra strīṇāmalaṃkaraṇādiracanā napuṃsakādīnāmeveti napuṃsakanirdeśena dhvanitam | ‘kālaskandhastamālaḥ syāttāpicchaḥ’ ityamaraḥ | ‘syādgucchaḥ stabake tvanthe hārabhedakalāpayoḥ’ iti viśvaḥ |
hārāvalīti | athānantaramiyaṃ dūtī sakhīṃ rādhāmiti vakṣyamāṇamuvāca | kīdṛśīṃ sakhīm |
Linked texts (1)
- Gītagovinda — Jayadeva, Sanskrit