Pramāṇa · Search · About · API

Arjuna and the Hunter 2.2

Traisargika 2.2

Language
Sanskrit

2.2

māninī yadavocata, tad vacanaṃ vāgadhipasyāpi vismayaṃ vidadhīta | māninīti mānena nityasambaddhetyarthaḥ | tathācoktaṃ — ‘‘bhūmanindāpraśaṃsāsu nityayoge'tiśāyane | saṃsarge'stivivakṣāyāṃ bhavanti matuvādayaḥ ||’’ iti | paraparibhavāsahanaheturabhimānaḥ paramārthāvagamasādhanamanumānādipramāṇaṃ ca draupadyā iva nānyasyāḥ striyā astītyasādhāraṇaguṇāvagamahetunā māninīti viśeṣaṇenaiva viśeṣyasiddheḥ pārṣatītyādi viśeṣyapadaṃ na prayuktam | parito vīkṣyeti | paritaḥ samantataḥ | vīkṣya viśeṣeṇekṣitvā dṛṣṭvā | asmākamanaparāghitvaṃ dhārmikatvaśaktimattvādīn guṇāṃśca dviṣatāmaparāghitvamadhārmikatvadaurbalyādīn doṣāṃśca prajānāmasmāsu sagauravamanurāgaṃ pareṣu tadviparyayaṃ yadupāncālādisuhṛddāmasmadabhiprāyānukūlyaṃ sāmarthyaṃ ca sphuṭataramavagamyetyayamarthaḥ parito vīkṣyetyanena pratīyate | parito vīkṣaṇe hetumāha — snehamayena cakṣuṣeti | cakṣuśśabdena mano lakṣyate, bāhyārthaviṣayasya cakṣuṣo vivakṣitasūkṣmatamopāyādivīkṣaṇe sādhanatvāyogāt | tenāvahitasya manasaścakṣuṣa ivāsaṃdigdhasphuṭatarāvagamasādhanatvaṃ dyotyate | tathācoktam — ‘avahitaṃ hi cittamarthān paśyatī’ti | snehamayeneti, snehavikāreṇetyarthaḥ | sāmrājyasampādanatātparyamiha snehaśabdenavivakṣyate | tātparyeṇāvadhānaṃ bhavati, tena sadupāyādivimarśaḥ, tena kṛtyākṛtyaṃtattvanirṇaya iti tātparyameva krameṇa manaḥ karatalāmalakavat kṛtyākṛtyamavalokayituṃ samarthaṃ karotītyayamarthaḥ snehamayaśabdena dyotyate | avocata idānīmuktavatītyarthaḥ | suduḥsahaparibhavavyasanajanitābhiṣaṅgamuṣitavivekavijñānadhṛterasyā vacastadānīṃ paramārthavisaṃvādi syādapi | idānīṃ tu munijanasaṃvāsajani-
tavinayavivekadhairyavijñānāyā yājñasenyā vacanaṃ kṛtyanirṇaye pramāṇamevetyayamartho'dyatanabhūtārthenā'vocateti luṅpratyayena dyotyate | paribhavaparihārarūpamātmasaṃbandhi phalamabhisandhāya tadupāyamavagamyaiveyamidaṃ vacanamuktavatī | tenedaṃ vacanaṃ prayojanaparyavasāyītyavocatetyātmanepadena dyotyate | vāgadhipasyeti adhikamasādhāraṇaṃ rakṣaṇaṃ kurvan patiradhipaśabdenocyate | vāgādhipasya vācāmadhipaterbṛhaspaterityarthaḥ | asādhāraṇaiḥ svoktiguṇaiḥ sarveṣāṃ vāgmināṃ vismayaṃ janayato vāgādhipasya kathamanyavacanaṃ vismayaṃ vidhāsyatīti virodhamapiśabdo dyotayati | vismayamityāścaryam , idamanyatrādṛṣṭamiti pratītamityarthaḥ | vidadhīta kurvītetyarthaḥ | saṃbhāvanāyāṃ liṅpratyayaḥ | praśasyatamenāpyasyā vacanene na vismayaṃ gamiṣyāmīti kṛtavyavasāyasya vāgādhipasya dhairyamavadhūya prasahya vismayaṃ kartuṃ śakyamidaṃ vacanamiti dyotayituṃ vacanaṃ vismayaṃ vidadhītetyuktaṃ na vacanena vismayo bhavediti | vacanena vihitavismayaḥ tyaktābhimāno bṛhaspatiratra praśaṃsāṃ kariṣyatīti vismayavidhānaphalaṃ vacanapraśaṃseti vacanasaṃbandhi kriyāphalamabhipretya vidadhītetyātmanepadaṃ prayuktam | vismayavidhāne hetumāha— durvacamiti | vāgādhipasyetyatrāpi saṃbadhyate | śeṣalakṣaṇaiveyaṃ ṣaṣṭhī | na kṛdyogalakṣaṇā, tasyā 'na lokā—' (2. 3. 69) ityādinā niṣedhāt | athavā vāgādhipeneti vibhaktivipariṇāmena vāgādhipaśabdo'trānuṣajyate | idamīdṛgguṇaviśiṣṭaṃ vacanam | evaṃ vaktuṃ vāgādhipo'pi na śaknuyāditi khadurvacaṃ vacanaṃ niśamya kathamasau na vismayeteti bhāvaḥ |
yo guṇo yatra na saṃbhāvyate sa tatra dṛśyamāno'samagro'pi sarvasya vismayaheturbhavatīti strījanamanovacanāviṣayanayaikadeśasparśenāpyasyā vaco vismayavidhāyi syāt | tāvatā na kṛtyanirṇayahetuḥ syāditi yudhiṣṭhirasya śaṅkāyāṃ paṇḍitairapi durlabho guṇo'tra vismayaheturityāha — viṣamo'pītyādinā |

Linked texts (1)