Arjuna and the Hunter 2
Traisargika 2
- Language
- Sanskrit
Contents
2.1
vihitāmityādi | atha vṛkodaro nṛpaṃ vacanamūce | dhīmatyā dharmapatnyāḥ sopapattyupacchandanātmakaṃ vacanaṃ kimasāvajātaśatrurnābhinandati, yuktiyuktamapi strīvākyaṃ na pramāṇīkartavyamiti pratītyā vā mativiparyayeṇa vā | sarvathā mahārājo mativiparyaye yuvarājena bodhanīyaḥ | tasmādasyā vākyasya guṇān sopapattibhirvākyairupabṛṃhayan mahārājasya mativiparyayaṃ parivartayiṣyāmīti vṛkodaravimarśanānantaryamathaśabdena dyotyate | priyayā manaḥpriyāṃ vihitāṃ giraṃ garīyasīṃ niścitya | priyayeti premaviṣayabhūtayetyarthaḥ | manaḥpriyāmiti | vastutattvamananavṛttermanaso'ntaḥkaraṇasya prītikarīmityarthaḥ | na khalu kaścid viṣayo bāhyendriyasya prītimakṛtvā'ntaḥkaraṇasya prītiṃ karotīti manaḥpriyāmityanenaiva śrotrapriyāmityapi sidhyati | tatra hetumāha - vihitāmiti | vihitāṃ kṛtām | abhinavairarthopapattiguṇālaṅkārairyojayitvoktāmiti labhyate | giraḥ priyāsambandhena śrotrapriyatā pratīyate, vihitāmityanena dyotitairguṇaiḥ manaḥpriyeteti vibhāgaḥ | vihitāmiti niṣṭhāpratyayena bhūtārthena tadguṇanirūpaṇāvasaraḥ, satyevāvasare yudhiṣṭhirasya draupadīvārganābhinandanadyotanaimavacanaṃ ca vyajyate | priyayā vihitāmityanvayakrame sukara eva vyutkramoccāraṇena guṇādhikyād yathā gīradhikaṃ prītikarī na tathā priyāsambandhāditi dyotyate | garīyasīṃ niścityeti, mānyatarāmavadhāryetyarthaḥ | taduktaṃ dviṣadabhiyogaṃ kartavyameva matveti labhyate | 'udājahāra drupadātmajā gira' (sa0 1. ślo0 27) ityatra pratipādanaprakārabhedādbhinnānāmavāntaravākyānāṃ bahutvamavekṣya bahuvacanaṃ prayuktam , atra tu tāsāṃ girāmekābhiprāyaparyavasānakṛtamekatvamāśrityaikavacanamityavirodhaḥ | kīdṛśaṃ vacanamūca iti tatrāha - upapattimadūrjitāśrayamiti | upapattiryuktiryasminnasti tadupapattimat | ūrjitaṃ balamāśrayamāspadaṃ yasya tadūrjitāśrayam | vacanakriyāprayojakatvamihāśrayatvamabhipretam | barlāvastambanaṃ niścityoktamiti labhyate | tena balasya prādhānyena pratipādyatvaṃ dyotyate | nītimato mahārājasya mano'nukūlayituṃ prathamaṃ prayatnenopapattimupanyasyai tato vṛkodarasya vacanaṃ punaḥ svabhāvavaśena balaprādhānyapratipādanaparyavasitamityupapattyūrjitayoḥ kramoccāraṇena pratīyate | nṛpamiti nṛṇāṃ manuṣyāṇāṃ pālakaṃ tathaiva janaiḥ pratītaṃ cetyarthaḥ | kṣitirakṣaṇameva tava svadharmo na japopavāsādīti rājadharmasmāreṇa yudhiṣṭhirasya viparyayaṃ vyāvartayituṃ vṛkodarasyodyamaṃ dyotayituṃ nṛpamityuktaṃ na gurumityādi | vṛkodaraśabdaḥ pūrvaṃ vyākhyātaḥ | tena devādiyuddheṣvapyajñātabhayaḥ sapatnocchedaṃnaṃ sukarameva manvāna iti labhyate | svapratijñātaḥ suyodhanādivadhaḥ svasambandhī vaktā vṛkodareṇa vacanaphalatvenābhisaṃhita ityūca ityātmanepadena dyotyate | brūño 'bruvo vaciḥ' (1. 4. 53) iti vacādeśe ūce iti rūpam | duhmādiparigaṇanena dvikarmako bruvidhātuḥ | 'akathitaṃ ca' (1. 4. 51) iti nṛpasya karmatvaṃ 'karturīpsitatamaṃ' (1. 4. 79) iti vacanasya |
praśaṃsayā priyāvacasi gauravamutpādya yudhiṣṭhiraṃ tadanukūlaṃ kartuṃ prathamaṃ tāvad vacaḥ praśaṃsati — yadavocatetyādinā |
2.2
māninī yadavocata, tad vacanaṃ vāgadhipasyāpi vismayaṃ vidadhīta | māninīti mānena nityasambaddhetyarthaḥ | tathācoktaṃ — ‘‘bhūmanindāpraśaṃsāsu nityayoge'tiśāyane | saṃsarge'stivivakṣāyāṃ bhavanti matuvādayaḥ ||’’ iti | paraparibhavāsahanaheturabhimānaḥ paramārthāvagamasādhanamanumānādipramāṇaṃ ca draupadyā iva nānyasyāḥ striyā astītyasādhāraṇaguṇāvagamahetunā māninīti viśeṣaṇenaiva viśeṣyasiddheḥ pārṣatītyādi viśeṣyapadaṃ na prayuktam | parito vīkṣyeti | paritaḥ samantataḥ | vīkṣya viśeṣeṇekṣitvā dṛṣṭvā | asmākamanaparāghitvaṃ dhārmikatvaśaktimattvādīn guṇāṃśca dviṣatāmaparāghitvamadhārmikatvadaurbalyādīn doṣāṃśca prajānāmasmāsu sagauravamanurāgaṃ pareṣu tadviparyayaṃ yadupāncālādisuhṛddāmasmadabhiprāyānukūlyaṃ sāmarthyaṃ ca sphuṭataramavagamyetyayamarthaḥ parito vīkṣyetyanena pratīyate | parito vīkṣaṇe hetumāha — snehamayena cakṣuṣeti | cakṣuśśabdena mano lakṣyate, bāhyārthaviṣayasya cakṣuṣo vivakṣitasūkṣmatamopāyādivīkṣaṇe sādhanatvāyogāt | tenāvahitasya manasaścakṣuṣa ivāsaṃdigdhasphuṭatarāvagamasādhanatvaṃ dyotyate | tathācoktam — ‘avahitaṃ hi cittamarthān paśyatī’ti | snehamayeneti, snehavikāreṇetyarthaḥ | sāmrājyasampādanatātparyamiha snehaśabdenavivakṣyate | tātparyeṇāvadhānaṃ bhavati, tena sadupāyādivimarśaḥ, tena kṛtyākṛtyaṃtattvanirṇaya iti tātparyameva krameṇa manaḥ karatalāmalakavat kṛtyākṛtyamavalokayituṃ samarthaṃ karotītyayamarthaḥ snehamayaśabdena dyotyate | avocata idānīmuktavatītyarthaḥ | suduḥsahaparibhavavyasanajanitābhiṣaṅgamuṣitavivekavijñānadhṛterasyā vacastadānīṃ paramārthavisaṃvādi syādapi | idānīṃ tu munijanasaṃvāsajani-
tavinayavivekadhairyavijñānāyā yājñasenyā vacanaṃ kṛtyanirṇaye pramāṇamevetyayamartho'dyatanabhūtārthenā'vocateti luṅpratyayena dyotyate | paribhavaparihārarūpamātmasaṃbandhi phalamabhisandhāya tadupāyamavagamyaiveyamidaṃ vacanamuktavatī | tenedaṃ vacanaṃ prayojanaparyavasāyītyavocatetyātmanepadena dyotyate | vāgadhipasyeti adhikamasādhāraṇaṃ rakṣaṇaṃ kurvan patiradhipaśabdenocyate | vāgādhipasya vācāmadhipaterbṛhaspaterityarthaḥ | asādhāraṇaiḥ svoktiguṇaiḥ sarveṣāṃ vāgmināṃ vismayaṃ janayato vāgādhipasya kathamanyavacanaṃ vismayaṃ vidhāsyatīti virodhamapiśabdo dyotayati | vismayamityāścaryam , idamanyatrādṛṣṭamiti pratītamityarthaḥ | vidadhīta kurvītetyarthaḥ | saṃbhāvanāyāṃ liṅpratyayaḥ | praśasyatamenāpyasyā vacanene na vismayaṃ gamiṣyāmīti kṛtavyavasāyasya vāgādhipasya dhairyamavadhūya prasahya vismayaṃ kartuṃ śakyamidaṃ vacanamiti dyotayituṃ vacanaṃ vismayaṃ vidadhītetyuktaṃ na vacanena vismayo bhavediti | vacanena vihitavismayaḥ tyaktābhimāno bṛhaspatiratra praśaṃsāṃ kariṣyatīti vismayavidhānaphalaṃ vacanapraśaṃseti vacanasaṃbandhi kriyāphalamabhipretya vidadhītetyātmanepadaṃ prayuktam | vismayavidhāne hetumāha— durvacamiti | vāgādhipasyetyatrāpi saṃbadhyate | śeṣalakṣaṇaiveyaṃ ṣaṣṭhī | na kṛdyogalakṣaṇā, tasyā 'na lokā—' (2. 3. 69) ityādinā niṣedhāt | athavā vāgādhipeneti vibhaktivipariṇāmena vāgādhipaśabdo'trānuṣajyate | idamīdṛgguṇaviśiṣṭaṃ vacanam | evaṃ vaktuṃ vāgādhipo'pi na śaknuyāditi khadurvacaṃ vacanaṃ niśamya kathamasau na vismayeteti bhāvaḥ |
yo guṇo yatra na saṃbhāvyate sa tatra dṛśyamāno'samagro'pi sarvasya vismayaheturbhavatīti strījanamanovacanāviṣayanayaikadeśasparśenāpyasyā vaco vismayavidhāyi syāt | tāvatā na kṛtyanirṇayahetuḥ syāditi yudhiṣṭhirasya śaṅkāyāṃ paṇḍitairapi durlabho guṇo'tra vismayaheturityāha — viṣamo'pītyādinā |
2.3.1
nayo vigāhyate viśeṣeṇāmūlamavatīryate | nayaśabdena nayaśāstraṃ lakṣyate tādarthyāt | tayoranvayaniyamena pratibhāsūlanayābhāsasya nayatvaṃ vyāvartayitum | viṣamo'pīti | ekarūpyeṇa niścetumaśakyo'rtho viṣamaśabdenocyate | ekasminneva vipakṣādau sandhivigrahādiviruddhārthapratipādakatvaṃ nayavaiṣamyamiha vivakṣyate | athavā laukikasāṅketikaśabdārthasaṃkīrṇatayā sāmyābhāvād viṣama ityucyate | apiśabdo virodhadyotakaḥ | jalāśayakarmikāṃ pādakaraṇaprāptirūpāmavataraṇakriyāṃ vadatā gāhatinā nayakarmikā manaḥkaraṇaprāptirūpāvagamanakriyā lakṣyate yathā pādavigāhanaviṣayo jalāśayaścakṣurviṣayo ghaṭādiriva na sphuṭaṃ gṛhyate na ca kārtsnyena, tathaiva manovimarśaviṣayo naya iti nayasya gahanatvaṃ dyotayitum | vaiṣamyād duravagāhasya nayasya vigāhyatve hetumāha — kṛtatīrtha iti | tīrthaśabdena sampradāya iha vivakṣyate | kṛtaṃ tīrtha sampradāyo yasmin sa kṛtatīrthaḥ | lokaprasiddho'pi sampradāyasādhyo'rthastatpūrvaprayatnaprāpya iti dyotayituṃ kṛtatīrtha ityuktaṃ nāśritatīrtha ityādi | kartṛviśeṣānuktyā sarvairvigāhyata iti sidhyati | tena sampradāye sati strīṇāmapi śāstrīyo vyavahāraḥ śakya iti tanmātraṃ na vismayaheturiti bhāvaḥ | nanvatigahano nayaḥ kṛtatīrtho'pi sarvairna vigāhyata iti tatrāha — payasāmāśaya iveti | payasāṃ jalānāmāśaya ādhāraḥ saritprabhṛtiḥ | āprātadarśane jalapravāhapratibhāsānāṃ sāmyābhāvād viṣamo'pi yathā jalāśayaḥ kṛtatīrthaḥ kṛtāvatāramārgaḥ kṛtasampradāyo vā sarvairvigāhyate tathā nayo'pītyarthaḥ |
2.3.2
asyā vacasi sampradāyasādhyasāmayikasiddhiśaktiguṇodayādikathanaṃ kṛtyasāmānyopapādanaṃ ca na vismayaheturiti bhāvaḥ | sakṛdvigāhanenaiva jalāśayasya pāraṃ prāpyate na nayasyeti nayasya jalāśayād vyatirekaṃ dyotayitumupamāṅgīkṛtā na rūpakam | gabhīrabuddhinā bhāraviṇā dyotito'yamartha uttānamanasā māghena sphuṭīkṛtaḥ — "ṣaḍguṇāḥ śaktayastisraḥ siddhayaścodayāstrayaḥ | granthānadhītya vyāhartumiti durmedhaso'pyalam ||" iti | kastarhyasmin vacasi vismayaheturguṇa iti tatrāha - sa tu tatretyādi | tatra sa tu viśeṣadurlabhaḥ, yaḥ satkṛtya varmopanyasyati | tatreti tacchabdena sāmānyarūpaḥ prakṛto nayaḥ parāmṛśyate 'yataśca nirdhāraṇam' (2. 3. 41) iti | tuśabdo viśeṣadyotakaḥ | sāmānyaviṣayābhyāṃ viśeṣāṃkāṃkṣibhyāṃ tacchabdābhyāṃ kartrapekṣiṇyopanyāsakriyayā ca nayaviśeṣa iti taducitaḥ śabda ākṣipyate | tena tatra nayasāmānye sa nayaviśeṣastu durlabha ityanvayaḥ sidhyati | kṛtyasya sandhivigrahādervartma mārgamupanyasyati samīpe nikṣipati sphuṭataraṃ karotītyarthaḥ | apādānadeśādi prāpyadeśāntaṃ padavikṣepasthānaṃ prasiddhaṃ vartma | sandhivigrahāderacetanasyāmūrtasya tanna sambhavatīti pravṛttiprārambhanimittatve sati prāptisādhanatvādibhiḥ sādhāraṇairguṇairvartmaśabdenopāyo lakṣyate cakṣurviṣayasya vartmana iva manoviṣayasyopāyasya sphuṭataratvaṃ dyotayitum | upāyaviśeṣa eva vartmaśabdena lakṣyate nopāyasāmānyam | pravṛttiprārambhaprayojakatvādayo lakṣaṇāhetavaḥ sādhāraṇaguṇā upāyaviśeṣasyaiva sambhavanti nopāyasāmānyasya |
2.3.3
anvayavyatirekābhyāṃ niścitaphalaṃ sandhivigrahādeḥ kṛtyasyopāyaviśeṣaṃ yaḥ pradarśayatītyarthaḥ | saditi kṛtyavartmaviśeṣaṇam | praśasyamityarthaḥ | doṣarahitaṃ guṇānvitaṃ praśasyam | laghuttaropāyantarasadbhāvavilambitaphalatvasvalpaphalatvādaya upāyasya doṣāḥ, tairdoṣairviyuktaṃ guṇairyuktaṃ ca sadityarthaḥ | athavā saditi vartamānamucyate, tadā tadapekṣitaṃ dvitrikṣaṇamasthāyi anvayavyatirekāsahamityarthaḥ | viśeṣadurlabha iti, bhedaprakarṣārtho viśeṣaśabdaḥ, atra tu bhṛśārthaḥ, bhṛśadurlabhaḥ atikṛcchralabhya ityarthaḥ | athavā sajātīyeṣūpāyāntareṣu avidyamānā guṇagaṇā viśeṣaśabdena vivakṣyante | viśeṣairdurlabho viśeṣadurlabhaḥ | hetau tṛtīyā | 'kartṛkaraṇe kṛtā bahulam' (2. 1 32) iti samāsaḥ | kṛtyavartmopanyāse karaṇabhūtasya nayasya kartṛtoktyā kartuḥ karaṇāntaraparivṛttyasahatvaṃ dyotyate | nayaviśeṣasyānyadurlabhatoktistasya draupadīvacanaviṣayatāyāṃ paryavasyati | asyāṃ daśāyāmasmin viṣaya etatprayojano'yamupāyo'nenaiva prayoktavya iti tattadupāyaviśeṣaparyavasāyitvādasyā vaco vismayahetuḥ, na nayasāmānyoktimātreṇeti tātparyārthaḥ | dyotitān priyavacanasya guṇān vivicya darśayati - pariṇāmasukha ityādinā |
2.4.1
asmin vacasi bahurguṇo dṛśyate | guṇaprakārabahutvāpekṣayā bahuśabdaḥ| ekaprayojanaparyavasāyitvenaikavacanam | dṛśyata iti, sphuṭataraṃ pratīyata ityarthaḥ | alpīyasi alpatare | bahuguṇadarśanoktyā pūrvoktaṃ vacanasya durvacatvaṃ sādhyate | alpatarasya bahuguṇādhāratvaṃ kathamiti tatrāha — garīyasīti | atigambhīre dhvanimattare, bahutarārthadyotanasamartha ityarthaḥ | pariṇāmasukha iti | pariṇāme udakè sukhayatīti pariṇāmasukham | pariṇāmena phalena svargādinā sukhayatīti vā, tasmin | lokāntarasukhahetuviśiṣṭadharmapratipādakamidaṃ vaca iti bhāvaḥ | kṣataujasāṃ vyathaka iti | kṣataṃ hiṃsitamojo balaṃ yaiste kṣataujasaḥ śatravaḥ chadmakṛtena paribhavenāsmadvalavīryayorkīrtimayīṃ kṣatiṃ kurvantaḥ śakunisuyodhanādayaḥ, teṣāṃ vyathake vyathākāriṇi | etadvacaḥpratipādyasyāsmadvikramasya prārambha eva dviṣanto vyathanta iti teṣāṃ vadho jayo vā sukara iti bhāvaḥ | paribhūtānāṃ tejasvināṃ dviṣadūcchedaḥ sukhamiti dviṣadūcchedopāyakramapratipādakatayā sukhasādhanamidaṃ vaca iti kṣataujasāṃ vyathaka ityanena dyotyate | ativīryavatīti | praśastaprabhūtavīryapratipādaka ityarthaḥ | utsāhaprakarṣo vīryaṃ praśastaṃ prabhūtaṃ vā vīryamativīryam | sāmrājyasādhakatvaṃ vīryasya prāśastyaṃ prabhūtatvaṃ vehābhipretam | sāmrājyaprāptyupāyavīryapratipādakamidaṃ vaco'rthasādhakamiti bhāva iti trivargānuguṇatvaṃ vacaso'bhipretya bahurguṇo'smin vacasi dṛśyata ityuktam | athavā samayadūṣaṇavidhāyitayā draupadīvākyasya dharmavirodhamāśaṅkyaivamuktam |
2.4.2
ekaḥ samayabhaṅgapratipādanadoṣo mahati guṇanicaye nimajjatīti bhāvaḥ | vigrahapratipādakatayā puruṣakṣayadhanavyayaprayojakamidaṃ vaco duḥkhahetuḥ syāditi tatrāha — pariṇāmasukha iti | yadyapīdaṃ vacanamādau kṣayavyayaprayojakatayā duḥkhaśaṅkādāyi syāt, tathāpi sāmrājyaprāptyupāyaprayojakatayā pariṇāme sukhasādhakamityarthaḥ | nanu vikramasyāniyatajayatvāt sahasā tatkartavyatāpratipādakena vacasā kṛtyanirṇayo na syāditi tatrāha — kṣataujasāṃ vyathaka iti | vaiklavyaśaṅkāsāditamanobalānāṃ bhayacalanakāriṇītyarthaḥ | vikramapratipādakaṃ vacanaṃ niśamya vīrā na vyathante | pratyuta hṛṣyantyeveti bhāvaḥ | vikramapratipādakavākyaśravaṇe bhavādṛśānāṃ vīrāṇāṃ kāmaṃ harṣo bhavatu, tathāpi praśastavīryāṇāṃ bhīṣmādīnāṃ nivāraṇopāyapratinirūpakāṇāṃ na bhavediti yudhiṣṭhirasya śaṅkāyāmāha — ativīryavatīti | atikrāntā vīryavanto yena tadativīryavat tasmin | vīryavattaradhanañjayādiśaktipratāpaprakāśanena vīryavato bhīṣmādīnadhaḥ kurvatītyarthaḥ | sapatnocchedasāmrājyalābhakṣatradharmādayaḥ praśaṃsāhetavo bahavo guṇā asmin vacasi dṛśyanta iti kitavakalpitasamayabhaṅgopapādanaṃ na doṣāvahamiti bhāvaḥ | athavā guṇaśabdaḥ sandhyādivācī | na vigraha evaiko guṇo'smin vacasi pratipādyate, anye'pi guṇāḥ sandhyādayo yathocitaṃ pratipādyatayā prakaṭaṃ pratīyanta ityāha — asmin vacasi bahuguṇo dṛśyate iti | pariṇāmasukha ityanena sandhiścotyate |
2.4.3
vigrahapratipādakamapīdaṃ vacanaṃ svapratipādyavigrahaphale prakṛtiprajābhūpālasandhvanubandhini durātmanāṃ dviṣatāmucchede pariṇāme sukhaṃ na vigrahamātraparyavasitamiti bhāvaḥ | kṣataujasāṃ vyathaka iti dyūtanikṛtisāditānāṃ mandaujasāṃ dviṣatāṃ dāruṇavigrahadvāreṇa vyathākāriṇītyarthaḥ | vigrahapratipādake vacasi vigrahāvinābhūte yānāsane ca vyajyete ityābhipretya bahuguṇa ityuktam | vigrahādīn guṇān sāmrājyasiddhayanuguṇatayā pratyāyayitum | praśastaṃ vīryaṃ sāmarthyamasyāstītyativīryavat tasmin | bhavatāpi śrutamidānīmidaṃ vacaḥ, tat kiṃ mayā tubhyamasya guṇavattvaṃ jñāpyata ityabhipretyāsminniti draupadīvacanasyāparokṣatāṃ dyotayati | kathamalpīyaso bahuguṇatvaṃ kathañcana mahattaraprayojanaparyavasāyitvamiti tatrāha — bheṣaja iveti | bhiṣagbhirauṣadhayogena vipāktimaṃ ghṛtarasāyanagulikādi bheṣajamucyate nauṣadhamātram | dṛṣṭānte'pi viśeṣaṇāni yojanīyāni | pariṇāmasukha iti | tiktakaṣāyādirasatayopayogasamaye duḥkhakare'pi pariṇāme pākaparyyāptau dhātusāmyasampādanena bala buddhivivardhanena ca sukhakara ityarthaḥ | garīyasīti mātrāniyamaṃ vinā yatheṣṭamupayoge durjaratara ityarthaḥ | kṣataujasāṃ vyathakaṃ iti kṣutpipāsādi- sāditasattvabalānāmupayogaprārambhe kṣutpipāsādipravardhanena bhayacalanakara ityarthaḥ | ativīryavatīti | paryāptamārogyaṃ janayituṃ praśastaśaktiyukta ityarthaḥ | alpīyasīti prasthamātre kākāṇikāmātre vetyarthaḥ |
2.4.4
etaduktaṃ bhavati — dussahatayā durjaratayā doṣakopatayā ca prārambhe duḥkhakaramapi bheṣajaṃ yathā svalpatarameva samaārogyasampādanena pariṇāme sukhadaṃ bhavati tathaivedaṃ vaco'pi vigrahavairānubandhapratipādakatayā dāruṇārambhamapi samagrasāmrājyaprayojakatayā pariṇāme sukhadameveti | kiñca kavirapi śrotṝjanaprītipratyayasampādanāya svakāvyasya guṇabhūmānamanenaiva ślokenānusvānadvāreṇa dyotayati | asmin vacasi vākyasamudāyarūpe prabandhe bahurvahutvasaṃkhyāsamavetaḥ kāvyācāryaiḥ prakāśitaḥ śleṣādiguṇo dṛśyate | bahuśabdena bahutvasāmānyamucyate | tricaturādiśabdaistu tadvyaktaya iti na bahuśabdasya bahuvacananiyamaḥ | tathaikatvasāmānyavācina ekaśabdasya naikavacananiyamaḥ | prayogānusandhānagamyā na tarkamātrapratyāyyā śabdaśaktiḥ | pariṇāmasukha ityanena paripākaramyatārūpaḥ prauḍhisaṃjño guṇo lakṣyate | garīyasīti gāmbhīryaṃ sphuṭaṃ pratīyate | kṣataujasāṃ vyathaka ityaśaktyā anirvyūḍhaujoguṇānāmanyakavivacasāṃ vyathake paribhāvaka ityarthaḥ | varṇānāṃ padānāṃ ca gāḍhatvamojaḥ tadanvitamidaṃ vaca iti bhāvaḥ | ativīryavatīti | vācyavacane vyaṅgyavyañjane ca paryāptaśaktāvityarthaḥ | tena prasādo guṇo lakṣyate | antaḥkaraṇārdrīkaraṇasāmarthyaṃ ca vīryaśabdena vivakṣitamityāhlādakatvarūpamādhuryamapyanena dhvanyate | śleṣādyaḥ śeṣā guṇā asminnityabhinayena vyajyante | vyaṅgyārthānāṃ mahīyastvamapekṣya vacaso'lpataratvamuktaṃ na śabdanyūnatayetyalaṃ bahunā ||
2.4.5
evaṃ praśaṃsayā priyāvacanasyādaraṇīyatāyāṃ dyotitāyāmanāvirbhūtatadādarasya mahāmatermahārājasyābhiprāyamabhivyaṅktuṃ tadvāca ādaraṇīyatāṃ sākṣāddarśayati — iyamityādinā |
2.5
iyaṃ bhāratī bhavate'pi rocatām | rocatāmiti ruciṃ karotvityarthaḥ | 'rudir aśruvimocane', 'jīva prāṇadhāraṇe' ityādivad dhātvarthanigīrṇakarmatvādakarmako rucidhātuḥ | iyaṃ bhāratī asmākaṃ ruciṃ janayatītyetāvatā na pravṛttiparyavasāyinī | tasmāt prayojanānubandhiparyāptapravṛttikarī bhavato'pi ruciṃ janayatviti bhāvaḥ | 'rucyarthānāṃ prīyamāṇaḥ' (1. 4. 33) iti sampradānasaṃjñāvidhānena bhavata iti caturthī | apiśabdaḥ samuccayārthaḥ | ekasyāṃ kriyāyāṃ guṇe vā dvayorbahūnāṃ vā kārakatvena saṃbandhitvena vā samāveśaḥ samuccayārthaḥ | yeṣāṃ yāvatāṃ kriyāyāṃ kārakatvena samuccayo vivakṣitaḥ teṣvekasya kārakatvābhāve sā kriyā na puṣkalā | sā yathā dvādaśānāmādityānāṃ saṃvatsarasampādanakriyāyāṃ kārakatvena samuccaye vivakṣite teṣvekasya kārakatvābhāve sā viphalaiva | atra ca draupadīvacanakartṛkāyāṃ rucikriyāyāṃ pāṇḍavānāṃ sarveṣāṃ sampradānatvena samuccayo'bhipretaḥ | tatra yudhiṣṭhirasyānyasya vakasya sampradānatvābhāve rucikriyā na paripūrṇā | bhīmādīnāṃ tu rucikriyā prati sampradānatvaṃ siddhamiti 'yāvadaprāptaṃ tāvad vidhīyata' iti nyāyādapiśabdaḥ samuccayadyotakaḥ sādhya yudhiṣṭhirasya sampradānatvaṃ loṭpratyayārthena yojayati na bhīmādīnāmityalamatiprasaṅgena | śāstrasaṃskṛtā vāg bhāratīti prasiddhā na vācyātram | bhāravyā rucyatāyāṃ hetudvayamāha — iṣṭaguṇāya rucirārtheti | iṣṭāḥ priyā guṇāḥ yasya sa iṣṭaguṇaḥ tasmai| guṇavidābheva guṇā iṣṭā bhavantīti | iṣṭaguṇāyetyanenaiva guṇajñāyetyapi sidhyati | rucirāḥ śobhanā nirdoṣā guṇānvitāścārthā abhidheyāḥ prayojanāni vā yasyāṃ sā rucirārthā | iyamityanubhūyamānaprasādmādhuryagāmbhīryādiguṇetyarthaḥ | bhāratītyanusvānamukhena bharatavaṃśociteti dyotyate | rucirārtheyaṃ bhāratīṣṭaguṇāya bhavate rocatām | iṣṭaguṇo guṇajño bhavān guṇānvitāmimāmādriyatāmiti bhāvaḥ| strīvaktṛke vacasi guṇānvayo'pi ghuṇakṣatākṣarasama iti strīvākyaṃ sahasā na kṛtyanirṇāyakamiti śaṅkāmuttarārdhena pariharati — vipaścito vacane vaktṛviśeṣanispṛhā nanu | nanviti nipātaḥ praśne niścaye ca vartate | ubhayamatra saṃbhavati | guṇadoṣasvarūpavyaktyadhiṣṭhānatayā vacanaṃ vaktṛviśeṣāśrayo bhavatīti vacana iti saptamī | vakturviśeṣo vaktṛviśeṣaḥ vyaktirvyāvṛttirvā| nirastā spṛhā yaiste niḥspṛhāḥ vaktṛviśeṣe niḥspṛhā vaktṛviśeṣaniḥspṛhāḥ|
yadviṣayā spṛhautsargikī tadviṣaya evāpavādarūpaḥ tannirāso'pi yukta iti spṛhāviṣayo vaktṛviśeṣaḥ spṛhānirāsasyāpi viṣaya eveti vaktṛviśeṣa iti saptamī viṣayarūpe'dhikaraṇe vartate, śauṇḍāderākṛtigaṇatvāt | 'saptamī śauṇḍaiḥ' (2. 1. 40) iti samāsaḥ | athavā vaktṛviśeṣāśnirastā spṛhā yaiste vaktṛviśeṣaniḥspṛhāḥ, 'pañcamī bhayena' (2. 1. 37) ityatra pañcamīti yogavibhāgena samāsaḥ | athavā vacanasamavetā sattā kriyā vipaścitkartṛkāyāḥ spṛhānirāsakriyāyā lakṣaṇatvena vivakṣiteti 'yasya ca bhāvena bhāvalakṣaṇam' (2. 3. 37) iti vacana iti saptamī | vacane sati vipaścito vaktṛviśeṣaniḥspṛhā ityarthaḥ | vipaścitaḥ paṇḍitāḥ guṇadoṣaprayojakavida ityarthaḥ | vacanagatairguṇairdoṣaiśca vaktṝṇāṃ guṇadoṣāśca niścīyante na strītvapuṃstvādibhirviśeṣairiti vacanasya guṇavattve satyayaṃ ced vaktedaṃ vacaḥ pramāṇam ayaṃ cenneti vaktṛviśeṣaṃ nāpekṣanto nopekṣante cetibhāvaḥ | atra hetumāha—guṇagṛhyā iti | guṇapakṣapātina ityarthaḥ | 'padāsvairivāhyāpakṣyeṣu ca' (3. 1. 119) iti pakṣye'bhidheye graheḥ kyappratyayaḥ |
evaṃ priyāvacanasya rucyatāyāṃ sākṣādupapāditāyāmapi mahārājaṃ tatrānabhivyaktarucimabhivyaktaudāsīnyaṃ viparyayajñānagṛhītaṃ niścitya sapraśaṃsopālambhakhedamāha--catasṛṣvapītyādinā |
2.6
viparyayametya kathaṃ te matiravasīdati | viparyayamanyathājñānam | etyāgatyābhimukhaṃ gatvā, saṃśayānadhyavasāyādivyavasāyaṃ vinā prāpyetyarthaḥ | kathaṃ kena prakāreṇa | te matiḥ tava mananasamarthā buddhiḥ | avasīdati
avapatya tāmyati | kenacidapi prakāreṇāvasaṃtuṃ nārhatīti bhāvaḥ | avasādānarhatāyāṃ hetumāha-nṛpa ! vidyāsu nirūḍhimā gateti | vidyāsu vedanasādhaneṣu śāstreṣu | nirūḍhiṃ nirvahaṇaṃ paryāptiṃ prasiddhiṃ vā | āgatā āvṛttyāgatā | vidyānāṃ pāṭhapravacanaprayogasamayeṣu tadā tadā pratyagreva prathityerthaḥ| katiṣu vidyāsu, catasṛṣu | ānvīkṣikītrayīvārtādaṇḍanītayaścatasro vidyāḥ | ātmatattvānvīkṣaṇasādhanaṃ tarkaśāstramānvīkṣikī | ṛgyajussāmāni trayī | teṣāṃ samāhāro'tharvaveda iti so'pi trayīśabdenokta eva | vṛttisādhanaṃ kṛṣivāṇijyādyarthārjanopāyapradarśakaṃ śāstraṃ vārtā | daṇḍopāyaprayojakamartharakṣaṇaśāstraṃ daṇḍanītiḥ | apiśabdaḥ samuccayadyotako'nuktā dharmaśāstrādyā vidyāḥ samuccinoti | na kevalaṃ catasṛṣu vidyāsu nirūḍhimāgatā te matiḥ, anyāsvapi caturdaśasu vidyāsu nirūḍhimāgatetyarthaḥ | sarvaśāstrasādhāraṇayuktipramāṇatattvanirūpaṇādānvīkṣikī tāvadavaśyamāśrayaṇīyā | svādhyāyasya nityavidheyatayā yajñādidharmasya vaidaikapramāṇatayā copanautaistraivarṇikaistrayī tu sādaraṃ saniyamaṃ samāmnātavyā | artha vinā kasyāpi vṛttireva na bhavati, kiṃ punaḥ pravṛttirityarthārjanopāyaviśeṣaprakāśinī vārtā ca sarvairādaraṇīyā | daṇḍaprayogo nṛpasya viśeṣadharmaḥ| sa caucityena vidhīyamāna evābhyudayaheturanyathā pratyuteti daṇḍaprayogaucityaṃ pradarśayantī daṇḍanītirnṛpeṇāvaśyamadhyetavyeti catasṛṇāṃ vidyānāmāvaśyakatvāt sākṣāduktiḥ | anyāsāmapiśabdena dyotanam | "vidyāsu vidvāniva so'bhireme patnīṣu rājā tisṛṣūttamāsu” iti bhaṭṭikāvye vārtāyā daṇḍanītāvantarbhāvamabhipretya tisro vidyā uktā ityavirodhaḥ | vidyāsu niṣṇātāpi matirvivekasahakṛtaivocitakṛtyaprayojiketi vivekasāhityaṃ materantaraṅgamiti sa vivekaśca tava mateḥ satatastītyāha - vivekinīti | vidyānaipuṇaṃ vivekasāhityaṃ tvadīyatvaṃ ceti mateḥ prakāreviparyayāprāptihetavaste samastāstava mateḥ santīti kuto'syā viparyayasaṃbhāvaneti bhāvaḥ | matirviparyayaṃ prāpteti kathaṃ jñāyata iti tatrāha - nṛpeti | he nṛpa! he narapāla ! | nṛpasya manuṣyādipālanaṃ dharmo, na japādiḥ | japādistu
brāhmaṇānāṃ dharmaḥ | tvayi kṣatradharmādarśanaṃ brāhmaṇadharmadarśanaṃ ca tatkāraṇaṃ tava materviparyayajñānamanumāpayatīti bhāvaḥ | yudhiṣṭhiramatiranyairanuttāryā, viparyayaprāptirdurantatarā ceti kariṇīpaṅkadṛṣṭāntena dyotyate | sthale garte vā patitaḥ svayamutthātuṃ prabhavati, na paṅkapatitaḥ | paṅkapatito'pi gaurmṛgo vā balavatā puruṣeṇottāryate | kariṇī tu paṅkapatitā kenottārayituṃ śakyeti bhāvaḥ | sadausthyāyāḥ kariṇyāstiryagyonitayā sadya eva vaivaśyaṃ bhavati, yudhiṣṭhiramatestu sattvottaratayā krameṇa | paṅkāduttāro bahutaraprayatnasādhyaḥ, viparyayāduttārastu matiprasādamātrasādhya iti kariṇīpaṅkābhyāṃ tanmativiparyayayorvyatirekaṃ dyotayitumupamā svīkṛtā, na rūpakam | mādṛśāṃ matirviparyayāndhā bhavādṛśairvibodhanīyāḥ | bhavanmatistu viparyayagrastā kena vibodhayituṃ śakyeti dārṣṭāntikābhiprāyaḥ | paṅkapatitā kariṇī yathā balavattamena kariṇottāryate, tathaiva viparyayapatitā tava matistvayā svāyattamatinā vipaścittamenottārayituṃ śakyeti ca kariṇīdṛṣṭāntena dyotyate | prāmādikaṃ materviparyayamavadhūya prakṛtiṃ prāpnuhīti tātparyārthaḥ |
matiravasīdatīti kuto jñāyata iti tatrāha - vidhuramityādinā |
2.7
tvayi pauruṣamavasīdati yad ataḥ paraṃ kiṃ vidhuram | ato'nyaḥ ko'vasādaḥ | vyadhestāḍanārthasya karmakartari kuracpratyaye samprasāraṇe pūrvarūpe ca kṛte vidhureriti rūpam | vidhuraḥ svayameva viddhaḥ sukaravyadhaḥ, daivopahata ityarthaḥ | athavā vihitā dhūravaśyakartavyā kriyā yasya sa vidhuraḥ| 'ṛkpūrabdhūḥpathāmānakṣe'(5. 4. 74) iti samāsāntapratyaye sati vidhureriti rūpam | prakāradvaye'pi bhāvataddhatorabhedopacārād vidhuratvavācī vidhuraśabdaḥ, yathā guṇavacanaḥ śuklaśabdo guṇini vartate | anabhivyaktasattvarajaḥ sāmānyarūpaṃ bhāva-
vastvabhidadhatāṃ śabdānāṃ napuṃsakaliṅgatā prāyeṇa prayogeṣu dṛśyate | vidhuramiti, daivopahatatvamātmocitakriyaiārāhityaṃ cetyarthaḥ | athavā vidhuraviṣamagahanādayaḥ śabdā vyasanavācina iti vidhuraśabdena vyasanamevocyate | pauruṣaṃ puruṣakarma nayavikramādi | tvayi, tvadāśrayamityarthaḥ | svakāle'darśanameva pauruṣasyāvasādo, na sarvadeti taducitaṃ kālamāha — avagītāṃ daśāṃ parairgamita iti | avagītāṃ ninditām | paraiḥ sapatnraiḥ | gamite prāpite | daśāyā avagītatvamabhinayena darśayati — imāmiti | imāmanubhūyamānāṃ rājyabhraṃśavanavāsādikrapāṃ bhūśayanādiśocyakleśabahulāmityarthaḥ | īdṛśaḥ paribhavo yadā bhavati, tadā parākrama eva yukto na tūṣṇīmāsiketyabhiprāyaḥ | tvayītyasya viśeṣaṇaṃ gamita iti | tena paribhūte'pi tvayi pauruṣaṃ sthitameva, tvaṃ tu tannādriyasa iti dyotyate | kīdṛśaṃ pauruṣaṃ, surairapi sambhāvitavṛtti | vṛttiśabdo'ntaḥkaraṇavyāpāre vartate | sambhāvitā bahumatā vṛttiryasya tat sambhāvitavṛtti | manovṛttipauruṣayoḥ kāryakāraṇabhāvaḥ sambandhaḥ | nirdoṣaguṇavanmanovṛttinirvartitaṃ pauruṣamityarthāt sidhyati | tena tasya phalānvayaniyamo dyotyate | kaiḥ sambhāvitavṛttīti tatrāha — surairiti | dīptasattvavṛttibhirdevairityarthaḥ | apiśabdo virodhaṃ dyotayati | unnatamanovṛttīnāṃ devānāṃ tucchāsvanyamanovṛttiṣu sambhāvanā na sambhavatīti tādṛśamanovṛttayo'pi devāstvanmanovṛttiṃ sambhāvayantīti sarvādhikā tava manovṛttirityabhiprāyaḥ | etaduktaṃ bhavati — devādiṃsabhāvitamanovṛttistvamīdṛśaṃ paribhavaṃ gato'pi vinayavikramādipauruṣān nādriyasa iti yadato'nyo buddhyāvasādo vyasanaṃ vā nāstīti |
nanu paribhave satyapi tatparihārasya śakyatāyāmeva parākramo yuktaḥ | dviṣatāmudaye tu paribhavaparihāro duṣkara iti teṣāṃ dviṣatāmudayo marṣaṇīya eveti yudhiṣṭhirasya matamāśaṅkya pariharati — dviṣatāmityādinā |
2.8
gururdviṣatāmudayaḥ sumedhasā mṛṣyate | gururdurvaho'nalpaḥ, calayitumaśakya ityarthaḥ | dviṣatāṃ śatrūṇām, ucchedyānāmityarthāt sidhyati | udaya ucchrayaḥ samṛddhiḥ | sumedhasā praśasyamedhenetyarthaḥ | upāyāpāyāditattvavivecananipuṇā buddhirmedhāśabdenocyate | tasyāḥ praśasyatvaṃ phalaparyavasāyitvam | mṛṣyate sahyate | udayasya gurutvamamarṣarūnābhāvadyotanadvāreṇa marṣaṇīyatvamupasthāpayati | tasyaiva dviṣatsambandhitvenāmarṣaṇīyatā dyotyate | dviṣadadayamātrasya marṣaṇīyatā viśeṣadyotakena tuśabdena vyāvatyate | dviṣatāmudayaviśeṣo mṛṣyate, nodayamātramityarthaḥ| kīdṛśa udayaviśeṣo mṛṣyata iti tatrāha — asvantatara iti | śobhano'ntaḥ paryavasānaṃ yasya sa svantaḥ| atiśayena svantaḥ svantataraḥ| tadviparīto'svantataraḥ | duranta ityarthaḥ | kramavṛddhirudayasya svantatvam | udayānubandhatā svantataratā | kramāpacayo durantatvam | anarthānubandhitvaṃ durantataratā | sumedhasetyuktaṃ, na tarasvineti | tena nayabalāvalambena, na vikramāvalambeneti pratīyate | matibalāvalambena kṣamāvatāpi durantatara eva dviṣatāmudayo mṛṣyate, na duranto'pi| kutaḥ svantaḥ svantataro vā | svantataro dviṣadudayaḥ śrutaḥ | tasmānna marṣaṇīya iti bhāvaḥ| nanu sarve'pi dviṣadudayā marṣaṇīyā eva | teṣāṃ tadānīmabādhyatvāviśeṣāditi tatrāha — na mahānityādi | mahān dviṣatāṃ parikṣayo'pi phalasampatpravaṇo na mṛṣyate, nodaya eva| dviṣatāmiti mṛṣyata iti cātrānuṣajyate | paritaḥ sarvataḥ kṣayaḥ parikṣayaḥ | svāmyamātyajanapadadurgakośabalamitreṣvavasthita ityarthaḥ | mahān prabhūtaḥ | svāmyādiṣu tatra tatra puṣkala ityarthaḥ| kṣayasyātiśayaṃ dyotayatā parītyupasargeṇa mahāniti viśeṣaṇena ca dviṣatāmatiśocyatvādamarṣaviṣayāsambhavo vibhāvyate | phalasampatpravaṇa iti | prayojanasamṛddhyanuguṇa ityarthaḥ | bhūtimicchateti| bhūtimudayam, ātmana ityarthāt sidhyati | icchatā vāñchatā, tātparyeṇa sampadarye yatamānenetyarthaḥ| paramatamabhyupagamyaivamuktam | bārhaspatyānāmātmodayaḥ sākṣātphalaṃ, parajyānirānuṣaṅgikam | auśanasānāṃ tu parajyāniḥ sākṣātphalaṃ, ātmodaya ānuṣaṅgikam | tatra kṣamānayābhyāmātmodayaṃ cikīrṣanto bārhaspatyā api
durantatarameva dviṣadvudayaṃ kṣamante, na svantataraṃ svantaṃ durantaṃ vā | dviṣadvudayamātramamṛṣyamāṇāḥ parākrameṇa parañjyāniṃ cikīrṣanta auśanasāstu kiṃ punariti paramatābhyupagamena dyotyate | dviṣadvudayastejasvināṃ svanto na sahya iti tanmarṣaṇaṃ buddhiprayatnasādhyam | dviṣatāṃ parikṣaye tu paribhavaparihārārthinā svābhāvikaṃ vikramavyavasāyamavadhūya tanmarṣaṇaṃ ca vivekaikasādhyamityabhipretya sumedhaseti viśeṣaṇaṃ kṛtam | pūrvamudāsīnānāṃ suhṛdāṃ paścāt sapañcocchedabhayena svayaṃ pravṛttānāmutsāhātiśayena daivonukūlyena vā parikṣayasya phalasampatpravaṇatvam | asvantataraśabdasyārthavivaraṇāya phalasampatpravaṇa ityuktaṃ, na tu svantatara ityeva | phalapravaṇaḥ svantaḥ phalasaṃpatpravaṇaḥ svantatara iti ca vibhāgo'nenaiva dyotitaḥ | dviṣadvudayasya svantataratvaṃ caroktyā pratītam | adharmamayatvādavikramakṛtatvācca tasya svantatamatvaṃ nāstītyasmābhirutsāhaparairutsādayituṃ śakya eva dviṣadvudaya ityabhiprāyaḥ | ‘nityamasic prajāmedhayoḥ’ (5. 4. 122) iti bahuvrīhau nañdussupūrvānmedhāśabdāt samāsānte'sicpratyaye sumedhaseti rūpam |
nanu dhārtarāṣṭrasyodayayuktasyāpyadharmahetukena sūkṣmamatigamyena kṣayeṇa yogo'styeva | asmākaṃ tu parākramaśaktivaikalyakaraḥ parikṣayaḥ sphuṭa eveti parātmakakṣayayoganirūpaṇe sampratyupekṣaiva kartavyatayā pratibhāti, na parākrama iti śaṅkāyāmāha — acireṇetyādi |
2.9
kṛtī parasya kṣayayuktimātmanaḥ kṣayayuktiṃ ca vigaṇayya upekṣate | acireṇeti, āśubhāvinīmityarthaḥ | cireṇetyanena kālavilambo dyotyate | acireṇeti tadviparyayaḥ | kṣayayukterviśeṣaṇametat | bhūyasīṃ bahutarām | kṣayayuktim avyavahitaṃ kṣayeṇa sambandham | svāmikṣayaṃ, na mitrādikṣayamātramiti
labhyate | vigaṇayya vividhaṃ nirūpya | parasya śatroḥ | parasya kṣayayuktimāśubhāvinīṃ bahutarāṃ, tadviparītāṃ cireṇa bhāvinīmalpatarāmātmanaḥ kṣayayuktiṃ ca nirūpya | kṛtī ucitānucitavivecananipuṇaḥ kriyākuśalaśca | upekṣate pravṛttyanārambharūpamaudāsīnyamālambata ityarthaḥ | anyathā tatpratikāraṃ kurute | kṛtīti atrānuṣajyate | anyatheti uktaprakārādanyena prakāreṇa yuktāṃ parasyātmanaśca kṣayayuktiṃ vigaṇayyetyarthaḥ | parasya kṣayayuktiṃ cireṇa bhāvinīmalpatarāmātmanaḥ kṣayayuktimāśubhāvinīṃ mahīyasīṃ vigaṇayya vivicyovadhāryetyayamarthaḥ prakaraṇasahāyenānyathetyanena pratyāyyate | tatpratikāraṃ tasyāḥ kṣayayukteḥ pratikāraṃ pratikriyām | kurute ātmaprayojanānvayitayā samācaratītyarthaḥ | cirabhāvinyā alpatarāyāḥ parakṣayayukteḥ pratikāraḥ tasyāḥ śīghraṃ bhūyastayā nirvartanam , āśubhāvinyā bhūyasyāḥ ātmakṣayayuktestasyāḥ sarvātmanā nirodha ityucitajñairvibhāgo'vagantavyaḥ | etaduktaṃ bhavati — adharmahetukaḥ suyodhanasya kṣayaḥ kālāntare dehāntare vā bhavet, kṣitirakṣaṇādibhiḥ prāyaścittairalpīyān vā bhaviṣyati | asmākaṃ tu kṣayo vartamānaḥ kṣitirakṣaṇādisvadharmahānyā bandhumitrādyupekṣayā ca mahattaraśca bhaviṣyatīti parodayātmakṣayayoḥ puṣkalatāyāḥ prāgevāsmābhiḥ parākramaḥ kartavya eveti | prayatnaṃ vināpi sādhyasya ripukṣayasya siddhau pravṛttirnāpekṣyate, ātmakṣaye tu dviṣaddighātārthamudyamaśaktirnodetīti parātmakṣayau pravṛttyanārambhetū śaṅkitāviti parātmakṣayayorvibhāgo vivekibhiravagantavyaḥ |
adharmahetuko bhāvī suyodhanasya kṣayaḥ kāmaṃ rakṣaṇādibhirdharmaviśeṣairalpīyān bhaved, naiva vā bhavet | asmākaṃ tu sainyasamūhanasādhanasya dhanasya kṣaya evopalabhyate, na tu prabhuśaktikṣayo mitrādikṣayo vā | tasmāt prabhuśaktiyuktaiḥ suhṛtsahāyairasmābhiḥ samayāvasāne vikramo vidhātuṃ śakya iti yudhiṣṭhirasya śaṅkāyāmāha — anupālayatāmityādinā |
2.10
dviṣatāṃ prabhuśaktimanupālayatāṃ mahībhujāṃ śriyo'cirādapayānti | dviṣatāṃ dveṣānubandhināṃ śatrūṇām, ucchedyānāmiti labhyate | prabhuśaktimiti | praśabda aiśvaryadyotakaḥ | bhavatiḥ sattāyāṃ tadupalakṣite janmani ca vartate | vipūrvād bhavateḥ ‘viprasaṃbhyo ḍussaṃjñāyām’ (3. 2. 180) iti kartari ḍupratyayaḥ | īśvara eva jāto janmasiddhaiśvaryaḥ prabhuśabdena sākṣāducyate, na tu sahāyayogena prayatnena vā paścāt prāptaiśvaryaḥ | prabhoḥ śaktiḥ sāmarthyaṃ prabhuśaktiḥ, tām | śakterayogo'nyayogaśca ṣaṣṭhyā vyavacchidyate | tena sārvabhaumānvayajātenaiva sā śaktirlabdhuṃ śakyate, nānyeneti dhvanyate | anupālayatām anusṛtya rakṣatāmityarthaḥ | samṛddhirūpamanupālanakriyāphalaṃ dviṣatsaṃbandhi, na kartṛsaṃbandhītyanupālayatāmiti parasmaipadena dyotyate | mahībhujāmiti, pṛthivīpālānāṃ rājñāmityarthaḥ | śriyaḥ samṛddhiyonayaḥ śaktayaḥ | acirādavilambakālena katipayairdivasairmāsairvaityarthaḥ | apayānti dūrataraṃ gacchanti | punaḥ pratyāpattiryathā duṣkarā, tathā cyavanta ityarthaḥ | nanu svaprabhuśakteḥ samucchrayamicchanto mahībhujaḥ kathaṃ tadvirodhinīṃ dviṣatāṃ prabhuśaktimanupālayeyuriti tatrāha — anīhayeti | īhā ceṣṭā icchā ca, tayorabhāvena | ripuśrīvirodhinyāḥ parākramādipravṛtteranārambheṇa tādṛśyā icchāyā anudayena cetyarthaḥ | dviṣatprabhutvabhaṅgāyodyamamakurvatām anicchatāṃ ca rājñāṃ naikā hastyaśvādisamṛddhihetuḥ śrīrapayāti, guṇabalavikramadharmādisamṛddhihetavo'nyā api śriyo'payāntīti śriya iti bahuvacanena dyotyate | udeṣyatīmiti | noditāmudyatīṃ vā | svarūpayaiva pravṛttyā nivāryāmityarthaḥ | jananirvādabhayādiveti | janasya lokasya nirvādo nyakkṛtya vāda upakrośaḥ, tasmād bhayaṃ jananirvādabhayaṃ, tasmāt | acetanāsu śrīṣvavidyamānaṃ jananirvādabhayamutprekṣyāropitaṃ vyañjayannivaśabdo dviṣatprabhuśaktivighātāyodyamamakurvatāṃ rājñāṃ tadanubandhināṃ ca vacanīyatāṃ vyañjayati | utthānaśīlaikalabhyoḥ samastamānyāḥ śriyo'pyalaseṣu rājasu kṣaṇamapi tiṣṭhanti cedapavadanīyā eva, na jātu stutyā ityabhiprāyaḥ| kīrttiyonayaḥ śriyaḥ, pratiśrutaṃ samayamanupālayatāmasmākaṃ kīrttiḥ prathata eva, tadvirodhināṃ cākīrttireva bhavediti yudhiṣṭhirasya śaṅkā jananirvādabhayādityanena nirasyate|
tadānīmasmākaṃ tādṛśaparibhavamarṣaṇaṃ suyodhanasya prabhuśaktirudeṣyatīti pratītimajanayat | punaridānīṃ tadvighātāyānudyamastatprabhukterupacayamasmatprabhuśakterapacayaṃ ca karotīti tātparyārthaḥ |
daivadoṣeṇa pauruṣadoṣeṇa vā prabhuśaktyapacayaheturasmākaṃ kṣayayogo'bhūt| tadidānīmapetasuhṛtsahāyabalairīdṛgāvasthairasmābhiḥ prabhuśakteḥ pratyāpattiḥ kathaṃ sukareti tatrāha — kṣayayuktamityādi |
2.11
kṣayayuktamapi samṛddhaya utthitaṃ nṛpaṃ prajāḥ praṇamanti | kṣayayuktamityavyavahitakṣayasambandhamapacitaprabhuśaktiṃ, na tu kṣīṇasacivādimātrasāmarthyamityarthaḥ | kṣayayogaprajāvattvatvayorekāśrayatve virodhamapiśabdo dyotayati | samṛddhaye saṃtatasamṛddhaye sampade sāmrājyāyeti labhyate | utthitamiti | utpūrvastiṣṭhatirīhārdhe vartate | anubandhinī pravṛttirīhā, na pravṛttamātram | vihitapravṛttipravāhamityarthaḥ | nṛpaṃ manuṣyādiprāṇiparipālakam, anuraktajanamiti labhyate | prajāḥ purarājyavanāśrayāḥ putravat pālitāḥ prāṇina ityarthaḥ | praṇamanti prasannā namaskurvanti | tena prajānāmanurāga ādaraśca dyotyate | anapāyamiti kriyāviśeṣaṇam | anapāyamutthitamiti | ālasyadīrghasūtratvādayaḥ - prayojanāpagamahetavo doṣā apāyāḥ | te na vidyante'syāṃ kriyāyāmityutthānakriyā anapāyamityanena viśeṣyate | utthānasya prayojakamāha --svabhāvajaṃ śivaṃ dhāma dadhatamiti | kṣatrajātisvabhāvajātamanaupādhikaṃ śivaṃ maṅgalam anupaghātakaṃ jagadabhyudayadāyi dhāma tejaḥ paraparibhavaśaktirūpaṃ paraparibhavāsahiṣṇutvarūpaṃ ca | dadhataṃ dhārayantaṃ poṣayantaṃ ca | apiśabdena dyotitaḥ kṣayayogakṛtaḥ prātibhāsikaḥ prajāvattvatvavirodhaḥ svābhāvikatejodhāraṇenotthānena ca vyāvaryate | nanu pratyakṣapratyayāḥ prajāḥ kṣīṇaṃ nṛpamupekṣante abhyuditaṃ tu praṇamantīti kṣayayuktasyotthānavato'pi na tejasvitāmātreṇa prajāvandyatvamiti śaṅkāṃ dṛṣṭāntena pariharati - pratipaccandramiveti | pratipadścandraḥ, pratipadi dṛśyamāna ityarthāt sidhyati | asyāṃ tithau candraḥ pūrvāvasthāpratikūlāmavasthāmāpadyata ityarthayogena pratipacchabdena pakṣādisthitirucyate | candrasya kṣayayuktoktyā śuklapakṣādiriti sidhyati | 'cadi hlādana' iti paṭhitād dhātorniṣpannaścandraśabdaḥ | dṛṣṭānte'pi viśeṣaṇāni yojanīyāni | dīptātmatā candrasya svabhāvaḥ | prakāśanaśaktirdhāma | unnate gagane sthitirutthānaṃ na tūdayaḥ | pratipadi hi pratīcyāṃ candro dṛśyate na prācyām | anapāyamutthitamiti, candrasyāpāye nirodhe hetavo meghā apāyaśabdena vivakṣyante | vimuktameghanirodhaṃ divi dīpyamānamityarthaḥ | tena candrasya śāradatvaṃ dyotyate | yathauṣadhiparipoṣajagatprakāśāhādavidhāyinaścandrasya kṣayeṇa parimlānāstasyābhyudayasamayaṃ gaṇayantyaḥ prajāḥ punastameva pratyagrodayaṃ pratipadi pratīcyāṃ dṛṣṭamātraṃ sagauravānurāgakautukāḥ prītyā namaskurvanti, tathaiva tathāvidhaṃ nṛpaṃ tathāvidhāstā iti tātparyārthaḥ | āhlādakatvādayo'nurāgahetavo guṇāścandre prācuryeṇa dṛśyante na tu bhayahetavaḥ pratāpādyaḥ | samuditāste dvaye'pi nṛpe nirīkṣyanta iti nṛpasya candrād vyatirekaṃ dyotayituṃ candrasādṛśyamuktaṃ na tu tadbhāvarūpaṇaṃ kṛtam | śāstracakṣuṣa eva candraṃ prācyāmudeṣyantamudyantamuditaṃ ca paśyanti, na māṃsacakṣuṣaḥ | māṃsacakṣuṣastu manuṣyā vimuktameghādinirodhaṃ sphuṭatarākṛtiṃ pratīcyāṃ paścāccandraṃ puro nirīkṣyaiva tasyodayaṃ pratiyanti | evaṃ sūkṣmadarśino munaya eva sūkṣmaṃ tavodayaṃ paśyanti, na sthūladarśino manuṣyāḥ | sarvajanīnasagauravapratītyāyattā hi nṛpasya prabhuśaktiriti svaprabhuśaktyabhivyaktaye svatejaḥ svotthānaṃ svodayaṃ ca prajānāmabhivyañjayetyayaṃ cārthaścandradṛṣṭāntena dyotyate |
nanu kośadaṇḍābhyāmeva prabhuśaktirudeti na tvadhṛṣyatābhigamyatāhetuguṇānvayamātreṇa | kośadaṇḍau ca nayaikamūlau pratipāditau | somanamaskṛtirabhyudayaheturityāptopadeśapratyayena candraṃ prajāḥ praṇamanti, nṛpaṃ tu nigrahānugrahakāriṇyā prabhuśaktyā | tasmādapacitaprabhuśaktiṃ kṣayayuktaṃ nṛpaṃ prajāḥ praṇamantīti na śraddheyamiti nayenaiva krameṇa prabhuśaktiṃ prakāśya sahāyādiyogena sāmrājyasampādanāya sapatnocchedāya vayamutsahemahi na sāhaseneti yudhiṣṭhirasya śaṅkāyāmāha - prabhavaḥ khalvityādinā |
2.12
nayaḥ kośadaṇḍayoḥ prabhavaḥ khalu | kośaśabdo maṇahiraṇyādivittarāśisantāne vartate | daṇḍaśabdo maulādiṣaḍvidhabalasamudāyasantānaviṣayaḥ | kośaśabdasya pūrvanipātena kośalābhāyatto daṇḍopasaṃgraha iti dyotyate | prabhavaśabdena bhavanaprārambhanidānaṃ prathamopalabdhisthānamucyate | yathā gaṅgāderhimavadādi | nayasya kośadaṇḍaprabhavatve prākṛtānāṃ pratītireva nāsti, kutaḥ prasiddhiriti nayavidāṃ vipaścitāṃ prasiddhiṃ khaluśabdo dyotayati | nayavido vipaścito vṛkodarasya vaktṛtvena ca vipaścitāṃ prasiddhireveyamiti niścīyate | nayaśāstraṃ nayaśāstropaskṛtā matirveha nayaṃśabdena vivakṣyate | kīdṛśo nayaḥ kośadaṇḍaprabhava iti tatrāha — kṛtapañcāṅgavinirṇaya iti | vivicya nirṇayo vinirṇayaḥ | kṛtaḥ pañcānāmaṅgānāṃ vinirṇayo yena sa kṛtapañcāṅgavinirṇayaḥ | karmaṇāmārambhopāyaḥ, deśakālavibhāgaḥ, puruṣadravyasampad, vinipātapratīkāraḥ, kāryasiddhiriti pañcāṅgāni | avayavinaḥ kṛtyanirūpaṇarūpasya mantrasyāvayavatvādeṣāmaṅgatvam| tathā coktaṃ — "sarvakāryaśarīreṣu muktvāṅgaskandhapañcakam | saugatānāmivātmānyo nāsti mantro mahībhṛtām||" athavā phalaparyavasāyinyāḥ parākramādipravṛtteḥ śeṣatvādeṣāmaṅgatvam | sarvathā parākramamūlasya mantrasya parākramasya vāṅgānāmeṣāṃ vinirṇayo nayenaiva kriyata iti naya eva parākramadvāreṇa kośadaṇḍaprabhava iti bhāvaḥ| evaṃ yudhiṣṭhirābhyupagataṃ nayasya prādhānyaṃ pūrvārdhenānūdyottarārdhenopahantumupakramate — sa vidheyapadeṣu dakṣatāmanurudhyate iti | sa iti tacchabdena prakṛto nayaḥ parāmṛśyate | vidheyasya vidhātuṃ yogyasya karmaṇaḥ, parākramasyetyarthāt sidhyati | padeṣu sthāneṣvāśrayeṣu | vīrapuruṣeṣvityarthātsidhyati | dakṣatāṃ vidagdhatāṃ kṣipratarāskhalitakriyākauśalamanurudhyate anuvartate | śyanvikaraṇo rudhiranudātted anūpūrvo'nuvṛttau vartate | vidheyapadeṣu dakṣatāmiti | parākramāśrayapuruṣādhikaraṇa dakṣatāmitparyarthaḥ | parākramasya kartavyatātiśaya āspadārthena padaśabdena vidheyasya parākramasya puruṣeṣu samavāya eva, na tu taiḥ sambandhamātramiti dyotyate | tena nityakriyāvat parākramasyāvaśyakartavyatā dyotyate | padeṣviti saptamyā parākramāspadeṣu puruṣeṣu dakṣatāyā nityasthitirdyotyate | sa nayo vidheyapadeṣu satsu dakṣtāmanurudhyata iti kecid yojayanti | vidheyasya parākramādeḥ kṛtyasya padāni sthānāni svaparibhavaparāpacayādīnyavasthāntarāṇi vidheyapadāni, teṣu | tadā 'yasya ca bhāvena bhāvalakṣaṇam' (2. 3. 37) iti saptamī | nayaḥ kośadaṇḍaprabhāva iti paṇḍitapariṣadyudghoṣyate | sa punaḥ kṛtyasamayeṣu dakṣtāmutsāhaśaktimanāśritya svatantro na phalatīti tātparyārthaḥ | kadācinnayo dakṣtāmanuvartate, kadācid dakṣatā nayamityaniyamaṃ dṛṣṭāntena nirākaroti – niyatiṃ loka iveti | vidhidaivādiśabdavācyā parameśvarasya viśvaniyamaśaktirniyatiśabdenocyate | lokaśabdastu cetanasamudāyaviṣayāṃ cetanāśrayāṃ pravṛttiṃ lakṣayati | yathā cetanānāṃ puruṣāṇāṃ pravṛttirdaivamanuvartate tathā nayaḥ parākramaśaktimanuvartata ityarthaḥ| kadācidapi daivamanāśritapauruṣaṃ na phalati | pratikūlena daivena pauruṣameva pratihanyate, na pauruṣeṇa daivam | tathā parākramamanāśritya nayo na phalati, prabalena parākrameṇa nayaḥ pratihanyata ityādiśca dṛṣṭāntadārṣṭāntikayoḥ samucito'rtho'nusandheyaḥ | niyatirapratyakṣeti tasyāḥ prādhānyaṃ bādhakatvaṃ sādhakatvaṃ ca na parisphuṭaṃ, dakṣatā tu pratyakṣeti tatsambandhi sarvaṃ sphuṭataramiti niyaterdakṣatāyā vyatireko'pyupamayaiva dyotyate | parasiddhena paro bodhanīya iti nyāyena diṣṭaikaniṣṭhamajātaśatruṃ prati pauruṣaprādhānyamaṅgīkurvatā vṛkodareṇa niyatidṛṣṭānta upanyastaḥ |
nanvavyavahitaphalasambandho'pi parākramo nayamanapekṣya svatantratayā kriyamāṇaḥ pramādādināntarīyakaṃ vinipātaṃ nivartayituṃ na kṣamate, vinipātapratī kārāvagamasya mantrāṅgasyābhāvādityāśaṅkayāha -
2.13
abhimānavata ityādi | uccaiḥ padamārurukṣataḥ ātmapauruṣamālambanaṃ matam | uccairunnataṃ padaṃ sthānamadhikāraṃ vā sāmrājyādi | ārurukṣataḥ ārohumicchataḥ | ātmapauruṣam ātmanaḥ pauruṣamātmapauruṣam | pauruṣaṃ puruṣasya karma praśasyatānimittaṃ parākramādi | ālambanaṃ sthirataramavasthāpakamāspadam| mataṃ nirūpitam | upapattiṃ nirūpya niścitaṃ na viparyayajñānakalpitamityarthaḥ | ārohaṇakarmatayaiva padasyoccaiṣṭve siddhe'pyuccairiti viśeṣaṇaṃ nyagbhāvahetuparibhavābhāvakṛtamuccaiṣṭvasya nityatvaṃ dyotayati | pauruṣasyānyasambandhānuktyaivātmasaṃbandhe siddhe'pyātmeti viśeṣaṇena tasya svābhāvikatvaṃ dyotyate | ālambanatve hetumāha — vinipātanivartanakṣamamiti | vinipātasya vividhasya nyakpatanasya vyasanasya narakasya vā nivartane pratīpanayane rodhane kṣamaṃ śaktam | priyamiti, viśiṣṭabhogavidhāyitvena prītikaramityarthaḥ | etat padamityasya viśeṣaṇam | uccaiṣṭvena padasya ślāghyatāvagamyate | priyatvena spṛhaṇīyatā | manasvina iti | manasaḥ puruṣaviśeṣasya ca svasvāmibhāvasambandhaviśeṣo vinipratyayeneha pratyāyyate | bhayaviṣādādibhyo doṣebhyo nivartya nijaṃ mano niyacchan svatantraḥ puruṣo vyasananistaraṇavyāpāre śakṣyatīti manasviśabdo lakṣaṇayā vyasanādinistaraṇasamarthe vartate | manasvina iti viśeṣaṇamuccaiḥ padārurukṣāyā hetuṃ dyotayati | svādhīnamanaso vyasananistaraṇasamarthasyaivonnatapadecchā na tu bhayaviṣādādyadhīnamanaso vyasanāditsyeti | abhimānavata iti | ātmatvenātmīyatvena vā sarvasminnābhimukhyena mananamabhimānaḥ| sarvāvasthāsu parān pratyaprahvatāhetuścittaguṇo'bhimāna iti kecit | sarvānnātmīyatayā'bhimanyamānasya svādhikasyānyasyādarśanāt parān pratyaprahvatā bhavatyeveti tannārthāntaram | sattvotkarṣacittonnatirūpe'bhimāne sati prakāśe tamasa iva harṣaśokādermanovaivaśyahetorabhāvādabhimānānvayena manasvitā bhavati | abhimānavattayā manasvitā, tayonnatapadārurukṣā, tayā tvananyasādhāraṇaṃ pauruṣamiti hetukramo viśeṣaṇakrameṇa vyajyate | trivargasādhanamunnataṃ padamārurukṣurabhimānādiguṇānvitaḥ sahāyanirapekṣa eva pauruṣeṇonnatapadamāroḍhuṃ tannāntarīyakaṃ vinipātaṃ nivartayituṃ ca prabhavati | unnatataraṃ mahārājapadamārūḍho viśiṣṭatarābhimānādiguṇānvito bhavādṛśaḥ kiṃ punariti tātparyārthaḥ |
evamanvayamukhena nṛpapauruṣasya parākramasya prādhānyamupapādya vyatirekamukhenopapādayati — vipada ityādinā |
2.14
avikramaṃ vipado'bhibhavanti | avidyamānāvikramaṃ vipado viśiṣṭhāni padāni patanāni kṛcchrāṇi abhibhavanti paribhavanti nyagbhāvayanti | avikramasya viśiṣṭaṃ naikaṃ vyasanam | na ca bahūni svalpāni | vyasanāni na ca taiḥ sambandhamātraṃ, kiṃ tarhi viśiṣṭairbahubhirvyasanaiḥ abhibhavaḥ | sa ca satataṃ bhavatyevetyabhiprāyaḥ | vikramasya kṣatriyeṇaiva sambandhasambhavādavikramamityanena nṛpamityādiviśeṣyapadamākṣipyata eva | vikramābhāve vipatkṛto'bhibhavaḥ punarvikrame sati nivarteta eveti cen tatrāha — āpadupetamayātiḥ rahayatīti | āpadeṣatpatanena svalpena vyasanenopetaṃ samīpe gataṃ sambaddhamātram | āyatirdīrghakālānvayinyupāyanaśulkakarādyarthāvāptiḥ rahayati muñcati | vipadbhirviśiṣṭairvyasanairabhibhūyamānaṃ kiṃ punariti bhāvaḥ | yadyapi vipadāpacchabdayoḥ paryāyatayā prayogastathāpi dhātujatvāddanayorupasargabhinnayoravayavārthamaucityaṃ ca jānatāṃ vipaścitāmarthabhedaḥ sphuratyevetyarthabhede sati vipacchabdenopakrame tasya tacchabdasya vā pratinidhirdeśo na kṛta iti prakramabhaṅgadoṣo nāśaṅkanīyaḥ | nanu vikramābhāvakṛtāṃ vipadamāyativirahaṃ ca punarucitene kṣatriyasya vikrameṇa śaktimān nivartayatīti tatrāha — nirāyaterlaghutā niyateti | nirgatā āyatiryasmāt sa nirāyatiḥ | tasya laghutālpatā dharṣaṇīyatāpratītiḥ | niyataikāntikī | kṣatriyasya vikramābhāve dviṣāmabhiyogo dasyucorādibhiḥ purarāṣṭrapīḍā sacivādīnāmavidheyatā ityādīnāṃ vijṛmbhaṇe dṛṣṭamātrapratyayāḥ prākṛtā janāḥ śaktihīno'yamiti niścitya tasmai śulkakarādīn na prayacchantītyāyatirahitaḥ svāmapi śaktiṃ na pratyetīti tādṛśo nṛpaḥ svātmano lāghavaṃ darśayatyevetyabhiprāyaḥ | nanu śaktimato laghutā śaktyabhivyaktau nivarteta
eveti tatrāha — agarīyān nṛpaśriyo na padamiti | agarīyānityatra nañā gurutvātiśayasya pratyayārthasya paryudāsaḥ kriyate, na gurutvasya prakṛtyarthasya | paryudāse hyagururityeva prayogo yuktaḥ | gurutvānvito'pi gurutvātiśayābhāvānnṛpaśriyo rājyasamṛddheḥ padamāspadaṃ na bhavati, kiṃ punargurutvasya mātrayāpyananvitastadviparīto laghurityarthaviśeṣābhivyaktaye pratyayārthaparyudāsaḥ kṛtaḥ | śrīmātramapi guruṇaiva dhārayituṃ śakyaṃ na laghunā, sāmrājyasamṛddhilakṣaṇā nṛpaśrīstu garīyasaiva dhārayituṃ śakyā na guruṇāpīti dyotayituṃ nṛpeti śriyo viśeṣaṇaṃ kṛtam | atrāpi laghugarīyaśśabdayorarthabhedānna prakramabhaṅgadoṣaḥ | nikhilaniyamanasāmarthyarūpām prabhuśaktiṃ nṛpaśrīśabdo nṛpaśrīprāptihetutayā lakṣayati | nṛpaśrīḥ prabhuśaktimantareṇa hetvantarairdurāpateriti dyotayituṃ naikṛtikeṣu nityāpakāriṣu nihantavyeṣu śatrudhvanāśritavikramaṃ taireva dviṣadbhiḥ kṛtaiḥ paribhavadāsībhāvarājyabhraṃśādibhirviśiṣṭairvyasanairabhibhūyamānaṃ sāmrājyavirahāddāyatirahitaṃ bhavantaṃ prākṛtā janāḥ laghuriti pratīyuḥ | tāṃ prākṛtapratītiṃ vyāvartayitumāyatigauravaprakarṣaprakṛtiṃ prabhuśaktiṃ prakaṭīkartuṃ ca bhavatā vikramo vibhāvyatāmiti tātparyārthaḥ |
2.15
tad vyavasāyavandhyatāmavalambya alam | vikrama eva kṣatriyasyālambanaṃ na kṣameti yat, tasmād vyavasāyavandhyatāṃ māvalambiṣṭhā ityarthaḥ | vyavasāye kṛtyanirṇaye vandhyatāṃ svābhāvikīmaśaktim | kṣamāmityarthāt sidhyati | mahārājena mānyatayā'ṅgīkṛtāyāḥ kutsitatvaṃ dyotayituṃ vyavasāyavandhyatāmityuktaṃ, na kṣamāmityeva | avalambyāsamiti pratiṣedhārthenālaṃśabdena yoge bhāvamātre ‘alaṃkhalvoḥ pratiṣedhayoḥ prācāṃ ktvā’ (3. 4. 18) iti ktvāpratya yo vi-
hitaḥ | vyavasāyavandhyatākarmakamavalambanaṃ na kartavyamiti gamyate | vyavasāyāśaktirūpā kṣametyeka eva na kṣamāyā doṣaḥ, anyo'pi mahatparo'stītyāha— unnateḥ pratipakṣamiti | unnaterucchrayasya sāmrājyādirūpasya | pratipakṣaṃ pratikūlaṃ varga virodhisaṅghātamityarthaḥ | bahavo virodhinaḥ saṃbhūtā yāvatīṃ sāmrājyasya pratihatiṃ janayanti, ekaiva kṣamā tāvatīṃ sāmrājyapratihatiṃ janayituṃ śaknuyādityabhiprāyaḥ | pratipakṣaśabdasya pulliṅgatāniyamānna viśeṣyaliṅgānugamaḥ | nanu vaśinā vivekinā samucitavyavasāyaśaktena kṣamāvataiva samṛddhayaḥ sampādyāḥ, na tvamarṣatantreṇetyatrāha — nivasantītyādi | samṛddhayo viṣādena samaṃ na nivasanti | ālasyamāndyādiheturviṣādaḥ | kṣamāpi tathāvidheti viṣādaśabdena kṣamā lakṣyate | paribhavakartṛṣu kṣatriyasya kṣamā viṣāda eva na viṣādasamèti dyotanaṃ lakṣaṇāphalam | samamityavyayaṃ sahārthe vartate | nītyupasargo nityarthaḥ | ahorātrādyanalpakālavyāpinī nilayādyadhikaraṇā cetanakartṛkā buddhipūrvikā sthiti kriyā vasatidhātorarthaḥ | guṇavati vāsasthāne sahavāsini ca cetanānāmabhirucirdṛṣṭeti tasmin dvaye cetanānāmabhirucirāropyate sthitidīrghatāṃ dyotayitum | iha samṛddhīnāmacetanānāṃ kṣamāvati svāśraye kṣamayā saha sthitikṣaṇikatāṃ dyota yitumāropitā vasatikriyā niṣidhyate, na sthitikriyāmātram | prabhuśaktyāde samṛddhihetorvāsanayā kṣamayā saha samṛddhīnāṃ svalpakālasthitiḥ syādapi viṣādātmanā pariṇatayā tayā saha tāsāṃ dīrghakālasthitirnaiveti bhāvaḥ | vṛkodaravacanaṃ pūrvapakṣīkurvato yudhiṣṭhirasya 'na titikṣāsamamasti sādhanami'tyuktyā vandhyatāviṣādaśabdābhyāṃ kṣamaiva vivakṣiteti gamyate | kṣamāsamṛddhīnāṃ sahānavasthānarūpeṇa virodhena kṣamāvatā samṛddhayo durlabhā eveti dyotyate| samṛddhīnāṃ kṣamayā saha sthitirèva niṣiddheti samṛddhīnāmāśnayaḥ kṣameti pakṣo nirastaḥ | samṛddhīnāṃ kṣamayā saha nivāsābhāve hetumāha — parākramāśnayā iti | parākramo vikrama āśraya āspadaṃ pratiṣṭhāheturyāsāṃ tāḥ parākramāśnayāḥ | kṣamāparākramayostamaḥprakāśayoriva virodhāt tamonvaye rūpadarśanamiva kṣamānvaye samṛddhidarśanamanupapannamiti bhāvaḥ | anukūlena nāyakena ramamāṇā nāyikā yathā pratikūlādudvijati
tathā parākramānvitāḥ samṛddhayo viṣādādityayaṃ cārtho viṣādaparākramaśabdayoḥ puṃliṅgatayā samṛddhiśabdasya strīliṅgatayā ca dyotyate |
nanu sāmrājyaprāptervirodha evāsmākaṃ parākramo yuktaḥ | vanavāsādismayasamāptyanantaraṃ svarājyamasmābhirgrahītuṃ śakyameveti kurusabhāyāṃ pratiśruto'vadhireva pratīkṣyate, na tvalasatayā'śaktyā vā kṣamāmāśritya munivratamanuṣṭhīyate iti yudhiṣṭhirasya śaṅkāmudbhāvya pariharati -- atha cedityādinā ||
2.16
athāvadhiḥ pratīkṣyate ced, narendrasampado dhṛtarāṣṭrasutena kathaṃ sutyajāḥ | athaśabdena prakṛtārthādarthāntaraṃ dyotyate | paribhavakāriṣu vairiṣu parākramo vidheya iti prakṛto'rthaḥ | jñātayo dhārtarāṣṭrā na śatravaḥ, jñātiṣu ca yathoktasamayānusāreṇa svarājyagrahaṇāya yatno vidheyaḥ, na parākramānusāreṇetyarthāntaram | vanavāsājñātavāsayoḥ kalpitasya kālasyāvasānamavadhiśabdeneha vivakṣyate | pratīkṣyate prātapālyata ityarthaḥ| narendrasampada iti, narendrasya samrājaḥ sampadaḥ samṛddhayaḥ | aparyantaparārdhyabhogatayā ślāghyataratayā viśiṣṭonnatividhāyitayā ca duritānubandhenāpi svasaṃpādanaspṛhāṃ sarveṣāṃ janayantyaḥ samrāṭsamṛddhayaḥ parasmai svārpaṇecchāṃ kathaṃ kasya kuryurīti narendreti viśeṣaṇena vyajyate | anapatyasya vicitravīryasya diṣṭāntena vinaṣṭaṃ kururājyaṃ jyāyasastasya kṣetrajasya janmanā pūrvaṃ dhṛtamityāmbikeyasya dhṛtarāṣṭra iti nāma kṛtam | tena jātyandho'pi dhṛtarāṣṭraḥ kururāṣṭramātmīyamevābhyamanyata | tatastatsutasyāvikalāṅgasya suyodhanasya tadādhipatye tadadhiko'bhimāna ityayamartho dhṛtarāṣṭrasutaśabdena dyotyate | kathaṃ kena prakāreṇa | sutyajāḥ sukhena tyaktuṃ śakyāḥ | sutyajatāhetureko'pi prakāro nāstīti bhāvaḥ | āviṣkṛtajihmavṛttineti | āviṣkṛtāḥ prakaṭīkṛtāḥ jihmāḥ kuṭilā adharmarūpāḥ vṛttayo vyāpārā yena sa āviṣkṛtajihmavṛttiḥ, tena | kurusadasi chadmadyūtapativratāpaṇīkaraṇakeśākarṣaṇādayaḥ kutsitā vyāpārāḥ jihmavṛttiśabdena vivakṣyante | nṛśaṃsairapyakṛtapūrvaṃ mahattaraṃ tādṛśaṃ pātakaṃ mahājanasamakṣaṃ kṛtavān dhārtarāṣṭraḥ samrāḍguṇānvite tvayi jyāyasi satyevātmanaḥ sāmrājyamanucitaṃ kiṃ manyaitetyabhiprāyaḥ | āviṣkṛtetyuktaṃ, na tvālambitetyādi | tena niṣtrapatayā svakṛtamakhilaṃ nindyameva karma prakāśayitumapyasau prabhavati | tena kimanucitamiti dyotyate | āsvādyeti | sarasamupabhujyetyarthaḥ | ciramiti | kṣaṇikamapyāsvādanamāsvādyasya dustyajatāṃ janayati, kiṃ punardīrghakālavyāpatyabhiprāyaḥ | cirāsvāditasyāpi viṣayasya kriyāntaravyavadhāne kadācit tyāgaḥ śakyetāpi, dīrghakālānubandhina āsvādanasyānantaramevāsvādyasya tyāgo duṣkaratara ityāsvādyeti ktvāpratyayena dyotyate | dhṛtarāṣṭrasutatvamāviṣkṛtajihmavṛttitvaṃ ceti kartṛgataṃ narendrasamṛddhitvaṃ cirāsvādyamānatvaṃ ceti viṣayagataṃ hetudvayamiti catvāro hetavastvayi sāmrājyapratyarpaṇecchāṃ tasya nivārayantīti tātparyārthaḥ |
nanu dhārtarāṣṭreṇa narendrasampadāṃ dustyajatāyāmete cānye ca hetavaḥ santyeva, tathāpi suyodhano bhīṣmādikuruvṛddhasaṃsadi kalpitaṃ samayaṃ laṅghayituṃ na śaknuyādityanicchannapyasāvasmākamādhirājyaṃ pratidāsyatīti yudhiṣṭhirasya matamanūdya pariharati – dviṣatā vihitamityādinā |
First 22 of 65 passages. Read on
Linked texts (1)
- Kirātārjunīya — Bhāravi, Sanskrit