Arjuna and the Hunter 2.3
Traisargika 2.3
- Language
- Sanskrit
2.3.1
nayo vigāhyate viśeṣeṇāmūlamavatīryate | nayaśabdena nayaśāstraṃ lakṣyate tādarthyāt | tayoranvayaniyamena pratibhāsūlanayābhāsasya nayatvaṃ vyāvartayitum | viṣamo'pīti | ekarūpyeṇa niścetumaśakyo'rtho viṣamaśabdenocyate | ekasminneva vipakṣādau sandhivigrahādiviruddhārthapratipādakatvaṃ nayavaiṣamyamiha vivakṣyate | athavā laukikasāṅketikaśabdārthasaṃkīrṇatayā sāmyābhāvād viṣama ityucyate | apiśabdo virodhadyotakaḥ | jalāśayakarmikāṃ pādakaraṇaprāptirūpāmavataraṇakriyāṃ vadatā gāhatinā nayakarmikā manaḥkaraṇaprāptirūpāvagamanakriyā lakṣyate yathā pādavigāhanaviṣayo jalāśayaścakṣurviṣayo ghaṭādiriva na sphuṭaṃ gṛhyate na ca kārtsnyena, tathaiva manovimarśaviṣayo naya iti nayasya gahanatvaṃ dyotayitum | vaiṣamyād duravagāhasya nayasya vigāhyatve hetumāha — kṛtatīrtha iti | tīrthaśabdena sampradāya iha vivakṣyate | kṛtaṃ tīrtha sampradāyo yasmin sa kṛtatīrthaḥ | lokaprasiddho'pi sampradāyasādhyo'rthastatpūrvaprayatnaprāpya iti dyotayituṃ kṛtatīrtha ityuktaṃ nāśritatīrtha ityādi | kartṛviśeṣānuktyā sarvairvigāhyata iti sidhyati | tena sampradāye sati strīṇāmapi śāstrīyo vyavahāraḥ śakya iti tanmātraṃ na vismayaheturiti bhāvaḥ | nanvatigahano nayaḥ kṛtatīrtho'pi sarvairna vigāhyata iti tatrāha — payasāmāśaya iveti | payasāṃ jalānāmāśaya ādhāraḥ saritprabhṛtiḥ | āprātadarśane jalapravāhapratibhāsānāṃ sāmyābhāvād viṣamo'pi yathā jalāśayaḥ kṛtatīrthaḥ kṛtāvatāramārgaḥ kṛtasampradāyo vā sarvairvigāhyate tathā nayo'pītyarthaḥ |
2.3.2
asyā vacasi sampradāyasādhyasāmayikasiddhiśaktiguṇodayādikathanaṃ kṛtyasāmānyopapādanaṃ ca na vismayaheturiti bhāvaḥ | sakṛdvigāhanenaiva jalāśayasya pāraṃ prāpyate na nayasyeti nayasya jalāśayād vyatirekaṃ dyotayitumupamāṅgīkṛtā na rūpakam | gabhīrabuddhinā bhāraviṇā dyotito'yamartha uttānamanasā māghena sphuṭīkṛtaḥ — "ṣaḍguṇāḥ śaktayastisraḥ siddhayaścodayāstrayaḥ | granthānadhītya vyāhartumiti durmedhaso'pyalam ||" iti | kastarhyasmin vacasi vismayaheturguṇa iti tatrāha - sa tu tatretyādi | tatra sa tu viśeṣadurlabhaḥ, yaḥ satkṛtya varmopanyasyati | tatreti tacchabdena sāmānyarūpaḥ prakṛto nayaḥ parāmṛśyate 'yataśca nirdhāraṇam' (2. 3. 41) iti | tuśabdo viśeṣadyotakaḥ | sāmānyaviṣayābhyāṃ viśeṣāṃkāṃkṣibhyāṃ tacchabdābhyāṃ kartrapekṣiṇyopanyāsakriyayā ca nayaviśeṣa iti taducitaḥ śabda ākṣipyate | tena tatra nayasāmānye sa nayaviśeṣastu durlabha ityanvayaḥ sidhyati | kṛtyasya sandhivigrahādervartma mārgamupanyasyati samīpe nikṣipati sphuṭataraṃ karotītyarthaḥ | apādānadeśādi prāpyadeśāntaṃ padavikṣepasthānaṃ prasiddhaṃ vartma | sandhivigrahāderacetanasyāmūrtasya tanna sambhavatīti pravṛttiprārambhanimittatve sati prāptisādhanatvādibhiḥ sādhāraṇairguṇairvartmaśabdenopāyo lakṣyate cakṣurviṣayasya vartmana iva manoviṣayasyopāyasya sphuṭataratvaṃ dyotayitum | upāyaviśeṣa eva vartmaśabdena lakṣyate nopāyasāmānyam | pravṛttiprārambhaprayojakatvādayo lakṣaṇāhetavaḥ sādhāraṇaguṇā upāyaviśeṣasyaiva sambhavanti nopāyasāmānyasya |
2.3.3
anvayavyatirekābhyāṃ niścitaphalaṃ sandhivigrahādeḥ kṛtyasyopāyaviśeṣaṃ yaḥ pradarśayatītyarthaḥ | saditi kṛtyavartmaviśeṣaṇam | praśasyamityarthaḥ | doṣarahitaṃ guṇānvitaṃ praśasyam | laghuttaropāyantarasadbhāvavilambitaphalatvasvalpaphalatvādaya upāyasya doṣāḥ, tairdoṣairviyuktaṃ guṇairyuktaṃ ca sadityarthaḥ | athavā saditi vartamānamucyate, tadā tadapekṣitaṃ dvitrikṣaṇamasthāyi anvayavyatirekāsahamityarthaḥ | viśeṣadurlabha iti, bhedaprakarṣārtho viśeṣaśabdaḥ, atra tu bhṛśārthaḥ, bhṛśadurlabhaḥ atikṛcchralabhya ityarthaḥ | athavā sajātīyeṣūpāyāntareṣu avidyamānā guṇagaṇā viśeṣaśabdena vivakṣyante | viśeṣairdurlabho viśeṣadurlabhaḥ | hetau tṛtīyā | 'kartṛkaraṇe kṛtā bahulam' (2. 1 32) iti samāsaḥ | kṛtyavartmopanyāse karaṇabhūtasya nayasya kartṛtoktyā kartuḥ karaṇāntaraparivṛttyasahatvaṃ dyotyate | nayaviśeṣasyānyadurlabhatoktistasya draupadīvacanaviṣayatāyāṃ paryavasyati | asyāṃ daśāyāmasmin viṣaya etatprayojano'yamupāyo'nenaiva prayoktavya iti tattadupāyaviśeṣaparyavasāyitvādasyā vaco vismayahetuḥ, na nayasāmānyoktimātreṇeti tātparyārthaḥ | dyotitān priyavacanasya guṇān vivicya darśayati - pariṇāmasukha ityādinā |
Linked texts (1)
- Kirātārjunīya — Bhāravi, Sanskrit