Pramāṇa · Search · About · API

Arjuna and the Hunter 3.3

Traisargika 3.3

Language
Sanskrit

3.3

antaḥkaraṇasya vṛttiṃ viviktāṃ tanvantam | svadarśināṃ svadṛgviṣayāṇāṃ cetyarthāt siddhyati | antaḥkaraṇasyeti jātāvekavacanam | manaḥprabhṛtīnāṃ sarveṣāmabhyantarāṇāṃ karaṇānāṃ grahaṇārthamantaḥkaraṇasyetyuktaṃ, na manasa ityādi | vṛttiṃ vyāpāram | viviktāṃ śuddhāṃ kṣobhacāpalādidoṣarahitāṃ śamadhairyādiguṇasahitāṃ cetyarthaḥ | tanvantaṃ kurvantam | śuddhāśayānāmantaḥkaraṇasya śuddhiṃ puṣyantameva na | śuddhisabhāsanārahitānāṃ prākṛtānāmantaḥkaraṇasya pūrvamanutpannāṃ śuddhimutpādayantamapītyarthaḥ | prakarṣapratipattaye tanvantamityuktaṃ na puṣyantamiti | atra hetumāha - anuddhatākāratayeti | svasannidhikṛtayetyarthāt siddhyati | śamavirodhī uddhataḥ, tadviparīto'nuddhataḥ | vaktranetrādyāśrayasaumyatogratādyanuviddhaprasādaprakopādimanovṛttyavagamaheturavasthāviśeṣa ākāraḥ | anuddhataḥ praśāntaḥ ākāro yasya so'nuddhatākāraḥ, tadbhāva anuddhatākāratā, tayā | hetau tṛtīyā | antaḥkaraṇavṛtterviviktatā svajanmanevākārānuddhatiṃ janayati | ākārānuddhatistu svapratītyā praśamādirūpāyā antaḥkaraṇavṛtterviviktatāyā heturapi | svakīyasya parakīyasya vā praśāntasyākārasya darśanena manovṛttirapi praśāntā bhavatyeveti pratītyanusāraṇa viparīto hetuhetumadbhāva iti śaṅkāyā nāvasaraḥ | rajastamaḥprakṛtīnāṃ yeṣāṃ pūrvamuddhata ākāraḥ, teṣāmākāro'pi munīndrānubhāvena tadānīmanuddhataḥ praśānto jāta iti dyotayitumanuddhatākāratayetyuktaṃ na śamānvitākāratayeti | munīndrānubhāvajanitā manovṛtterviviktatākārānuddhatyavinābhūteti dyotayituṃ citrahetvalaṅkāro'tra vivakṣitaḥ | athavetthambhūtalakṣaṇe tṛtīyā | anuddhatākāratā viviktāyā antaḥkaraṇavṛtterupalakṣaṇamavyabhicāricihnaṃ, yathā śaṅkhacakrādi vi-
ṣṇvādīnām | athavā 'sahayukte'pradhāne' (2. 3. 19) ityatra sahārthayogasya vivakṣitatvādatra sahārthe vivakṣite sahaśabda ākṣipyate | anuddhatākāratayo sahāntaḥkaraṇasya vṛttiṃ viviktāṃ tanvantamityarthaḥ | viviktāyā antaḥkaraṇavṛttestanotikriyākarmatvaṃ vācyameva, anuddhatākāratāyāstvarthākṣiptam| tadā sahoktiralaṅkāraḥ | sarveṣvapi pakṣeṣu munīndrānubhāvena tatsannihitānāṃ sarveṣāmantarbahiśca praśamādirūpā siddhirupajātetyayamarthaḥ siddhyatyeva | dviṣadviṣayaroparūpitasya māruteḥ saṃrambho'pi munīndrānubhāvena sadyaḥ praśānta eveti ca vācyaśaktyā vyajyate | evaṃ sarvaviṣayaṃ munīndrasya saumyabhāvamupavarṇya yudhiṣṭhirādiviṣayamābhimukhyaviśeṣamunmīlayati – mādhuryyetyādinā | īkṣitena kṛtopasaṃbhāṣamiva | īkṣitena īkṣaṇavyāpāreṇa | upetyupasargaḥ sāmīpye vartate | samityābhimukhye | aucityacāturyavati praśaste vacane bhāṣatirvartate, na vacanamātre | kṛtā upasaṃbhāṣā sannikṛṣya anukūlahitabhāṣaṇaṃ yena saḥ kṛtopasaṃbhāṣaḥ, tam | ivaśabdenotprekṣā vyajyate | utprekṣāyāṃ hetumāha – mādhuryyavistrambhavaśeṣabhājeti | īkṣitasya viśeṣaṇametat | ārdratānimittaṃ saumyatvaṃ mādhuryam | sakalaṃ svahṛdgataṃ pratītāya priyāya niḥśaṅkaṃ nivedayitumabhiruciṃ janayan bhāvaviśeṣo visrambhaḥ | tayorviśeṣo'sādhāraṇaḥ prakarṣo mādhuryyavisrambhaviśeṣaḥ, taṃ bhajaṃstadbhāk , tena | abhyantarasaumyabhāvavisrambhaviśeṣavyañjakenetyarthaḥ | garīyaso mahānubhāvasya munīndrasyāśaya mavijñāya tadabhimukhaṃ vaktumapragalbhasya yudhiṣṭhirasya vivakṣāvasarastasya vacaneneva snigdhetā prasannena dṛṣṭipātenaiva datta ityabhiprāyaḥ |
evaṃ munīndrasya pāṇḍavānugrahābhimukhyamabhidhāya tattadabhīpsitasya puṇyopabṛṃhaṇapāpasaṃharaṇarūpasyānugrahaviśeṣasya vidhāne tasya śaktiviśeṣaṃ darśayati—

Linked texts (1)