Arjuna and the Hunter 6.47
Ghaṇṭāpatha 6.47
- Language
- Sanskrit
6.47
praṇatimiti || atha praṇarti vidhāya sannana indrabhavanātprasthitāḥ pracālitāḥ stanabharairnamitānyaṅgāni yāsāṃ tāḥ | 'aṅgādgātrakaṇṭhebhyo vaktavyam' iti ṅīp | prītibhājaḥ svāmisaṃbhāvanayā saṃtuṣṭāstā aṅganā acalanalinānāṃ sthirakamalānāṃ lakṣmīrharatīti tattathoktam | tadvanmanoharamityarthaḥ | kutaḥ | stimitaṃ vismaya niścalamamarabharturakṣṇāṃ sahasraṃ kartṛ draṣṭumalaṃ samarthaṃ na babhūva | tāsāṃ saundaryasāgarasyodvelatvāditi bhāvaḥ | atropamālaṃkāraḥ ||
śrīmadbhiriti || atha prasthānānantaraṃ śrīmadbhiḥ śobhāvādbhaḥ | saha rathagāḥ sarathagajāstaiḥ ‘tena saheti tulyayoge’ iti bahuvrīhiḥ | trayāṇāṃ lokānāṃ bhartī trilokabharturindrasya | ‘taddhitārtha-’ ityādināttarapadasamāsaḥ | sacivairgandharvairgupra nāṃ surāṅganānāṃ prasthānaṃ gamanamalaghuṣu mahatsu vimānarandhreṣu vimānānāṃ kukṣi hareṣu bhinnaḥ pratidhvānairanekībhūto'taeva saṃmūrcchantyāmuvanmṛdaṅganādaḥ samabhidadhe ācakhyau | paurebhya iti śeṣaḥ | asminsarge praharṣiṇīvṛttam—‘mnau jarau gastri śayatiḥ praharṣaṇīyam’ iti lakṣaṇāt ||
sotkaṇṭhairiti || sotkaṇṭhaiḥ | avekṣaṇotsukairityarthaḥ | amaragaṇairanuprakīrṇāndarśa rṇāñjvalitaruco dīptaprabhānmaghona indrasya purādamarāvatyā niryāya nirgatya | yate ktvā lyap | vivasvata upari sthitānāṃ rāmāṇām | ātapāttrāyanta ityātapatrāṇi ‘supi-’iti yogavibhāgātkapratyayaḥ | caritaguṇatvaṃ sārthakatvaṃ nāsede na prāpe' tāsāṃ sūryoparisthitatvādātapāsaṃbhavāditi bhāvaḥ ||
dhūtānāmiti || abhimukhapātibhiḥ samīraiḥ pratikūlavāyubhirdhūtānāmiti durni mittasūcanam| āyāsādvatiprayāsādviśadalocanotpalānāṃ vadhūnāmuṣṇāṃśuyuti nita ātapakṛtaḥ kapolānāṃ rāgaḥ pāṭalatvam | madena janitāṃ śriyam | tatsadṛśī śriyamityarthaḥ | ata eva nidarśanālaṃkāraḥ | āninye ānītavān | vadhūriti śeṣaḥ āṅpūrvānnayateḥ kartariliṭ | jakārānubandhatvādātmanepadam ||
tiṣṭhadbhiriti || kathamapi vāḍham | ‘kathamādi tathāpyante yatne gauravabāḍhayoḥ iti vaijayantī | devatānāmanubhāvāttiṣṭhadbhiḥ | apatadbhirityarthaḥ | rathaviśeṣaṇame tat | prajavibhirvegāvadbhisturaṅgairāyataṃ dūramākṛṣṭe rathaughairviyatyākāśe nemīnāṃ caka dhārāṇām | ‘cakradhārā pradhirnemiḥ' iti yādavaḥ | vivartane bhramaṇe'sati vimānai vadvimānānāmivetyupamā | ‘tatra tasyeva' iti vatipratyayaḥ | pravṛttirgatirāsede prāptā | sadeḥ karmaṇi liṭ |
kāntānāmiti || kāntānāṃ stanānāmaṅgarāge kṛtapulako janitodbhedaḥ | kṛtaromāñca ityarthaḥ | cyutā pramṛṣṭāstilakā yeṣāṃ teṣu vaktreṣu mauktikābhaḥ śramasalilodgamaḥ svedodbhedo vibhūṣāṃ bhūṣaṇaṃ saṃpede saṃpannaḥ | kartari liṭ | tathāhi | ramyāṇāṃ svabhāvasundarāṇāṃ vikṛtirapi śriyaṃ tanoti | ataḥ svedasyāpi vibhūṣaṇatvamupapadyata iti bhāvaḥ ||
rājadbhiriti || marutāṃ pathyākāśe rājadbhirdīpyamānairabhinnarūpairavicchinnākārairata evolkānāmarcīṣīva sphuṭagatīni dīptamārgāṇi yeṣāṃ taiḥ | kanakasya nikaṣaḥ kaṣaṇaṃ tasya rājī rekhā tadvadgaurairaruṇaiḥ | 'gauraḥ pīte'ruṇe śvete' iti viśvaḥ | dhvajāṃśukānāṃ tejobhiḥ patākākāntibhirāyāmasteṣāmeva dairghyaṃ sātirekaḥ sātiśayaḥ kriyate smeva kṛta iva | dīrghā dhvajapaṭāḥ svatejaḥprasāreṇa dīrghatamā iva lakṣyanta ivetyutprekṣā | sā colkādyupamānuprāṇitā ||
rāmāṇāmiti || mālaiva mālyaṃ tasya saukumāryamavajitaṃ yena tasmin | kusumādapi sukumāra ityarthaḥ | rāmāṇāṃ vapuṣyātapasya | kṛdyoge karmaṇi ṣaṣṭhī | sahata iti sahaḥ kṣamaḥ pacādyac | tasya bhāvaḥ sahatvam | tatsaṃprāpte satyadhigatavismayaiḥ saṃprāptāścaryairgandharvairvidhāturvidhiṣu sṛṣṭiṣu kalyāṇī sādhīyasī | upakārakatvāditi bhāvaḥ | vicitratā nānāvidhatvaṃ pratīye'vagatā jñātā | pratipūrvādiṇaḥ karmaṇi liṭ ||