Arjuna and the Hunter 6
Ghaṇṭāpatha 6
- Language
- Sanskrit
Contents
- 6.13 — 11 parts
6.1
rucirākṛtiriti || atho āsādanānantaraṃ rucirākṛtiḥ saumyavigraho dhṛtasatpatho'valambitasanmārgaḥ | ākārānurūpaguṇavānityarthaḥ | 'yatrākṛtistatra guṇā vasanti' iti sāmudrikāḥ | upamāne'pi samānametat | sa puruhūtasuto'rjunaḥ| kanakasya vikārāḥ sānavo yasya taṃ kanakasānum | garuḍasāvarṇyārthaṃ viśeṣaṇametat | 'samudāye vikārapaṣṭhyośca' iti bahuvrīhiruttarapadalopaśca | tamindrakīlam | paramaḥ pumānviṣṇuḥ patatāṃ pakṣiṇāṃ patiṃ garuḍamitra | tribhiḥ pathibhirgacchatīti tripathagā bhāgīrathī 'anyeṣvapi dṛśyate' iti ḍapratyayaḥ | upapadasamāsa uttarapadasamāsaśca | tāmabhito'bhimukhamāruroha | 'samīpobhayataḥ śīghrasākalyābhimukhye'bhitaḥ' ityamaraḥ | pramitākṣarāvṛttam- 'pramitākṣarā sajasasairuditā' iti lakṣaṇāt ||
6.2
tamiti || vihitā alikvaṇā jayadhvanaya iva yaiste tathoktāḥ pavanena vāyuneritā nunnā ataevākulā lolā vijihmā vakrāśca śikhāḥ śākhāgrāṇi yeṣāṃ te tathoktāḥ 'śikhā jvālā kekimauḷyoḥ śikhāśākhāgramauliṣu' iti vaijayantī | jagatīruhaḥ bhūruhaḥ kvip | anindyā anavadyā ye bandinaḥ stutipāṭhakāsta iva | tamindrasutamarjunaṃ kusumairavacakaruḥ | abhivavṛṣurityarthaḥ | 'ṛcchatyṛtām' iti guṇaḥ | atra kiratervyāptyarthatvātkusumānāṃ karaṇatvam | vikṣepārthatve tu karmatvameva | yathā 'kaṭākṣānvāmaḥ kirati' iti | dṛśyate ca dhātūnāmarthabhedātkārakavyatyayaḥ | yathā siñcateḥ kṣaraṇātthaikaraṇayorarthayordravadravyasya karmatvakaraṇatve| yathā—'megho'mṛtaṃ siñcati gauḥ payaśca', 'siñcatīvāmṛtairaṅgaiḥ' iti| atra vākye samāsagatayorupamayoḥ sādhyasādhanabhāvādaṅgāṅgibhāvena saṃkaraḥ ||
6.3
avadhūteti || avadhūtā paṅkajaparāgakaṇā yaiste tathoktā iti saurabhyoktiḥ| tanūrjāhnavyāḥ salilavīcīrbhindantīti tathoktā iti śaityoktiḥ| sukhayantīti sukhāḥ | pacādyac | sukhasparśā iti māndyoktiḥ | maruto vātāstamarjunaṃ suhṛdaḥ sakhāyamivābhimukhametyāgatya parirebhire āliṅgitavantaḥ ||
6.4
uditeti || uditopaleṣūnnatapāṣāṇeṣu skhalanena pratighātena saṃcalitāścūrṇitāḥ | atastūryaghoṣa iva ghumaghumāyamānā ityarthaḥ | sphuṭairhaṃsānāṃ sārasānāṃ ca virāvairyujyanta iti tathoktāḥ | kvip | anuvapramapām | antaḥ patantīnāmiti śeṣaḥ | dhvanayo'syārjunasya maṅgalaṃ prayojanameṣāṃ te māṅgalikāḥ | 'prayojanam' iti ṭhañ | taistūryaiḥ kṛtāṃ mudaṃ harṣaṃ pratenuḥ | atrānyasyānyakāryakāraṇasaṃbhavāttūryakṛtamutsadṛśīṃ mudamiti pratibimbenākṣepānnidarśanālaṃkāraḥ ||
6.5
avarugṇeti || so'rjunaḥ puro'gre'varugṇatuṅgasuradārutarau bhagnonnatadevadārudrume balīyasi balavattare | matvantādīyasuni matupo luk | surasaritpayasāṃ nicaye pūre viṣaye vetasavanena vānīravanenācaritām | 'atha vetase | rathāñjuṣpavidulaśītavānīravañjulāḥ' ityamaraḥ | samṛddhikarīṃ śreyaskarīm | loke yathādṛṣṭāmityarthaḥ | praṇatiṃ dadarśa | yā sarvalokadṛṣṭāntabhūteti bhāvaḥ ||
6.6
prababhūveti || so'rjunaḥ paritaḥ sarojarajasā kamalarareṇunāruṇitaṃ pāṭalītam | uttarīyaṃ ca kusumādināruṇitaṃ bhavati | saṃhatimantrīrandhraṃ taraṅgaraṅgi vāritaraṅgaśobhi sariduttarīyaṃ snānāṃśukamiva sthitaṃ kalahaṃsakulaṃ kādambakulamavalokayitumalamalamatyarthaṃ na prababhūva na śaśāka | tatsaundaryohailtvāditi bhāvaḥ ||
dadhatīti || so'rjunaḥ kṣatīḥ kṣatāni dadhati dhārayati | kutaḥ | pariṇatāstirya-
gdantaprahāriṇo dviradā yasmiṃstasmin | 'tiryagdantaprahārastu gajaḥ pariṇato mataḥ' iti halāyudhaḥ | madasrutibhirmuditāliyoṣiti rodhasyadhikaṃ dhṛtiṃ prītiṃ babandha | niścalīkṛtavānityarthaḥ | tathāhi | mahānsvanpīḍayannapi mahate guṇāyotkarṣāya bhavati | mahatkṛtā pīḍāpi śubhāvahaivetyarthaḥ | tadyuktaṃ gajarugṇasyāpi rodhasaḥ prītikaratvamiti bhāvaḥ ||
6.8
anviti || so'rjuno'nuhemavapraṃ kanakasānusamīpe | samīpārthe'vyayībhāvaḥ | aruṇaiḥ | kanakakāntyuparañjanāditi bhāvaḥ | pṛthubhirūrmibhiḥ samatāṃ tulyarūpatāṃ gatam | sādṛśyādurvicecyamityarthaḥ | saha bhūtaṃ sahacaraṃ priyam | sahaśabdasya pace dyajantena caraśabdena samāsaḥ | karuṇairdīnai rutaiḥ kūjitairanubadhnatīmanviṣyantīṃ rathāṅganāmavanitāṃ cakravākīmabhinananda | prakṛṣṭapremadarśanātkasya nānanda iti bhāvaḥ atra tāvadūrmīṇāṃ svabhāvatyaktāgenāruṇyasvīkārāttadguṇālaṃkāraḥ- 'tadguṇaḥ svaguṇatyāgādanyotkṛṣṭaguṇāśrayāt ' iti lakṣaṇāt | tanmūlā ceyaṃ cakravākyāḥ srakānte taraṅgabhrāntiriti tadguṇabhrāntimattoraṅgāṅgibhāvena saṃkaraḥ ||
sitavājina iti || calavīcīnāṃ rāgo rañjanaṃ varṇāntarāpādanaṃ tasya racanā kriyā tatra paṭavaḥ samarthā rucyaḥ prabhāḥ | ambhasi nimagnamapi maṇijālam | svāśrayabhūtama miti bhāvaḥ | manogataṃ sphuritaṃ roṣādivikāramākṛtayo bhrūbhaṅgādivāhyavikārā iva | sitavājine'rjunāya nijagaduḥ | jñāpayāmāsurityarthaḥ | ākṛtyā hi manomataṃ vicakṣaṇā jānantīti bhāvaḥ ||
upaleti || upalairahatā ataevoddhatāśca ye taraṅgāstairdhṛtam | nirgamarodhādityarthaḥ javinā vegavatā marutā vātena vidhūtaṃ vitataṃ ca ketakasya śikhāgraṃ tadvadviśadamapāṃ phenaṃ hiṇḍīram | 'hiṇḍīro'bdhikaphaḥ phenaḥ' ityamaraḥ | saritaḥ prahāsāṭṭahāsāmivetyutprekṣā | so'rjuno dadarśa ||
sindūrairiti || sindūrairnāgasaṃbhavākhyai rāgadravyaiḥ | 'sindūraṃ nāgasaṃbhavam' ityamaraḥ | kṛtarucayaḥ | alaṃkṛtā ityarthaḥ | saha hemnaḥ kakṣyābhirmadhyemavandhanaiḥ sahemakakṣyāḥ | 'tena saheti tulyayoge' iti bahuvrīhiḥ | 'kakṣyā prakoṣṭhe harmyādeḥ kāñcyāṃ madhyebhavandhane' ityamaraḥ | srotobhiḥ saptabhirmadanāḍībhiḥ | 'karātkaṭābhyāṃ medbhācca netrābhyāṃ ca madacyutiḥ' iti pālakāpye | karāntāsārandhrābhyāmityarthaḥ | madaṃ kṣaranto varṣantastridaśagajā aruṇasyārkasyāṃśūnāṃ rāgeṇāruṇyena bhinnaiḥ saṃsṛṣṭairvarṣadbhiḥ sphuritaśatahradaiḥ sphuritataḍitkaiḥ payodaiḥ sādṛśyaṃ yayurityupamālaṃkāraḥ ||
atyarthamiti || balāni sainyānyatyarthaṃ durupasadādduḥsahādahimamayūkhamaṇḍalāt sūryabimbasya paryantātsamīpāddūramupetyāgatyāśānāmuparacitāṃ gumphitāmekaveṇīmiva sthitāmivetyutprekṣā | ramyā ūrmayastaraṅgā bhaṅgayaśca yasyāstāṃ tridaśanadīṃ mandākinīṃ yayuḥ prāpuḥ ||
6.10
āmatteti || āmattairbhramarakulairākulānyuddhṛtānyutthāpitāni grathitānyanyonyaṃ saṃbaddhāni ca rajāṃsi yeṣu tāni paṅkajāni dhunvankampayan | surabhirityarthaḥ | gagananadītaraṅgaiḥ śīto mātariśvā vāyuḥ | kāntānāṃ saṃtāpaṃ viramayati sma śamayāmāsa | mātaryantarikṣe śvayatīti mātaryā śvayatīti veti nairuktāḥ ||
6.11
bahviti || barhicandrakanibhaṃ mayūramecakasadṛśam | 'samau candrakamecakau' ityamaraḥ | bahvanekadhā dānapayasāṃ paṭalam | jātāvekavacanam | bahavo madāmbubindava ityarthaḥ | avagāḍhamantaḥ praviṣṭam | gāheḥ kartari ktaḥ | ibhapatimīkṣituṃ vikasadukitaṃ yatsarito vilocanaśatamivetyutprekṣā | asyārjunasya dhṛtiṃ prītiṃ vidadhe cakāra ||
saṃbhinnairiti || ibhaturagāvagāhanena hastyaśvāvaloḍanena saṃbhinnaiḥ saṃkṣubdhaiḥ surāpagāyāḥ payobhiḥ kartṛbhiḥ padavīmanu | padavyāmityarthaḥ | 'lakṣaṇetthaṃbhūta-' ityādinā karmapravacanīyatvādvitīyā | urvīrvipulā vimānapaṅktīḥ prāpya | tadeva kūlaṃ tatpūrvamidaṃ prathamaṃ yathā tathākāśagaṅgāyāstaṭābhāvāditi bhāvaḥ | vaprānteṣu rodhobhūmiṣu skhalitāni tairvivartanaṃ pratyāvṛttirvaprāntaskhalitavivartanaṃ taṭāntaskhalanaprativartanam | 'vapraḥ pitari kedāre vapraḥ prākārarodhasoḥ' iti vaijayantī | pratividadhe cakra ityatiśayoktiḥ ||
6.12
pratibodheti || pratibodhaḥ sphuṭanaṃ nidrāpagamaśca tatra yajjṛmbhaṇamucchūnatā jṛmbhā ca tena vibhinnamukhī viśliṣṭāgrā vivṛtāsyā ca | ataeva patanprasarannaccho mauktikamaṇīnāṃ prakaraḥ stomo yasyāḥ sā tathoktā | ataeva galadaśrubinduriva sthitetyutprekṣā | śuktirvadhūriva śuktivadhūḥ | puline | śayanīya iveti bhāvaḥ | saroruhadṛśārjunena dadṛśe dṛṣṭā | atra pratibodhādiśliṣṭapadopāttānāṃ prakṛtānāṃ śuktivadhvośropamārūpakayoḥ sādhakabādhakābhāvātsaṃdehālaṃkāraḥ | tatsāpekṣā cāśrugalanotprekṣeti tayoraṅgāṅgibhāvaḥ ||
krāntānāmiti || grahaiḥ sūryādibhiścaritādāśritāt | karmaṇi ktaḥ | patho mārgāt krāntānāṃ niṣkrāntānāmakṣāścakrādhārā dāruviśeṣāsteṣāmagraiḥ kṣatā dāritāḥ suraveśmavedikā yaisteṣāṃ rathānāṃ pradhibhirnemibhiścakrāntaiḥ | 'cakraṃ rathāṅgaṃ tasyānte nemiḥ strī syātpradhiḥ pumān' ityamaraḥ | saṃpīḍena nodanena kṣubhitāni jalāni yeṣāṃ teṣu toyadeṣu niḥsaṅgamapratighātaṃ yathā tathā vivṛttiḥ paribhramaṇamupādade svīkṛtetyatiśayoktiḥ svabhāvoktyā saṃsṛjyate ||
6.13.1
śuciriti || apsu śuciḥ svacchastanunā sāndreṇa ca phenasya lavena śakalena saṃvalitaḥ saṃgato vidrumalatāyā viṭapaḥ pallavaḥ | 'viṭapaḥ pallave piṅge vistāre stambaśākhayoḥ' iti viśvaḥ | smaradāyinaḥ kāmoddīpakasya daśanāṃśubhṛto dantakāntikalitasya | dayitādharasya | 'adhīgarthe-' ityādinā ṣaṣṭhī | bhṛśaṃ smarayati sma | 'laṭ sme' iti bhūtārthe laṭ | 'mitāṃ hrasvaḥ' iti hrasvaḥ | smaraṇālaṃkāraḥ || taptānāmiti || viṣāṇabhinnā gajadantakṣatāḥ | 'viṣāṇaṃ dantaśṛṅgayoḥ' iti halāyudhaḥ | ataeva kṣarantaḥ sravanto ghanāstaptānāṃ surakariṇāṃ prahlādamupardādhare cakrire | tathāhi | paropakāre yuktānāmāsaktānāṃ mahatāṃ satāṃ rujatsvapi pīḍayatsvapi viṣaye kalyāṇī hitakāriṇī khalu pravṛttirvyāpāro bhavatītyarthāntaranyāsā'laṃkāraḥ | tato yuktaṃ meghānāṃ gajadantākṣatānāmapi tadāhlādakatvamiti bhāvaḥ || saṃvāteti || saṃvātā saṃvahatā | vātergaṃtyarthācchatṛpratyayaḥ | anilena | kāmineveti bhāvaḥ | divyastrīṇāṃ jaghaneṣu varaṃ śreṣṭhaṃ yadaṃśukaṃ tasminnivṛttimapasāraṃ muhurnīyamāne sati paryasyatprasarpatpṛthu viśālaṃ maṇimekhalāṃśujālamūrvòryutakaṃ callanākhyamiva | 'yutakaṃ saṃśraye yugme yautake callane'pi ca' iti viśvaḥ | antare bhavamantarīyamadhoṃ'śukam | 'gahādibhyaśca' iti chapratyayaḥ | 'antarīyopasaṃvyānaparidhānāntyadhoṃ'śuke' ityamaraḥ | saṃjajñe saṃjātam | janidhātoḥ kartari liṭ | utprekṣālaṃkāraḥ ||
6.13.2
pratīti || tuṣārapātaiḥ śīkaravarṣaiḥ| 'tuṣārau himaśīkarau' iti viśvaḥ | pratyārdrīkṛtatilakā mārjitaviśeṣakā api śamitapariśramāḥ prahlādamānandaṃ diśantaḥ payodāḥ kāntānām | kartari ṣaṣṭhī | bahumatiṃ saṃmānamāyayuḥ | tathāhi | alpīyānalpo doṣo bahu prabhūtaṃ sukṛtamupakāraṃ na hinasti na hanti | arthāntaranyāso'laṃkāraḥ || yātasyeti || grathitataraṅgaṃ baddhormi yatsaikataṃ tasyābhevābhā yasya tasminvigatāni payāṃsi yasmāttasminvipayasi nirjale | 'śeṣādvibhāṣā' ityādinā bikalpācca samāsāntaḥ | uraḥprabhṛtipāṭhastu payaḥśabdasyaikavacanāntasyaiveti na kaścidvirodhaḥ | vārivāhajāle meghavṛnde vicchedaṃ truṭiṃ yātasya suradhanuṣa indracāpasya tridaśavadhojanāṅgabhājāṃ maṇīnām | taraṅgasaṅghivibhūṣāmaṇīnāmityarthaḥ | prabhāḥ kāntayaḥ saṃdhānamātenuścakruḥ | atrābharaṇaprabhāṇāmindradhanuḥ saṃdhānāsaṃbandhe'pi saṃbandhābhidhānādatiśayoktiralaṃkāraḥ || saṃsiddhāviti || saṃsiddhau kāryasiddhiviṣaya itītthaṃbhāvinā prakāreṇa | kartavyamiti karaṇīyaṃ tena saṃnibaddhaiḥ | saṃyojitairityarthaḥ | ālāpairābhāṣaṇairupalakṣitayā | 'syādābhāṣaṇamālāpaḥ' ityamaraḥ | daśaśatāni saṃkhyā yeṣu tāni locanāni yasya saḥ| sahasralocana ityarthaḥ | tasya dhvajinyā senayā pipatiṣatāṃ pakṣiṇāṃ vīthīṃ mārgam | 'pitsanto nabhasaṅgamāḥ' ityamaraḥ | 'tanipati-'ityādinā vikalpādiḍāgamaḥ | vilaṅghya jīmūtairjīvasyodakasya mūtaḥ paṭabandho yeṣāṃ taiḥ | pṛṣodarāditvātsādhuḥ | apihitasānūrācchāditataṭaḥ | unnata ityarthaḥ | indrakīla āsede prāptaḥ | sīdateḥ karmaṇi liṭ ||
6.13.3
ākīrṇeti || vilāsinīnāṃ mukhanalinaiḥ | upamitasamāsaḥ | ākīrṇā vyāptā udbhūtānyūrdhvamutkṣiptāni sphuṭānyasaṃkucitāni viśadātapatrāṇi śvetacchatrāṇi phenā iva yasyāstathoktā tūryadhvanitairvādyaghoṣairgabhīraṃ yathā tathā bhūbharturindrakīlasya śira syāpatantī sā senā nabhonadīva reje || setutvamiti || payomucāṃ vitāne setutvaṃ dadhati sati saṃrambhādāṭopājjavenābhi patataḥ | meghavṛndamadharīkṛtya dhāvata ityarthaḥ | tathābhūtānthānniyamitairākṛṣṭai raśmi bhiḥ pragrahairbhugnā ākuñcitā ghoṇāḥ prothā yeṣāṃ taiḥ | 'kuñcitaṃ natam | āviddhaṃ kuṭi bhugnaṃ vellitaṃ vakram' ityamaraḥ | 'kiraṇapragrahau raśmī' ityamaraḥ | 'ghoṇā tu protha striyām' ityamaraḥ | avanamantītyavanāmino'vanatapūrvakāyāsturaṅgā kṛcchreṇa mahata prayatnena kṣitimāninyuriti svabhāvoktiḥ || māhendramiti || māhendraṃ nagamabhita indrakīlābhimukham | 'abhitaḥparitaḥ-' ityādinā dvitīyā | divo'ntarikṣātpatanto'vatarantaḥ paryantasthitāḥ pārśvata jaladā yeṣāṃ te kareṇuvaryāḥ kareṇuṣu varyāḥ | śreṣṭhā ityarthaḥ | 'na nirdhāraṇe' iti ṣaṣṭhīsamāsaniṣedhāt 'saptamī' iti yogavibhāgātsaptamīsamāsaḥ | nilayane sthāne niṣprakampapakṣairniścalapatrairjalanidhiśāyibhirnagendrairmainākādibhiḥ sādṛśyamājagmu rityupamā ||
6.13.4
utsaṅga iti || mahādrerutsaṅge mūrdhni yatsamaviṣamaṃ samaṃ ca viṣamaṃ ca nimnonnataṃ ta smin | dvandvaikavadbhāvaḥ | viyadabhipātalāghavena gaganasaṃcārapāṭavena samamekarūpama ārohāvaroharahitamityarthaḥ | krāntānāṃ gacchatāṃ turaṅgamāṇāṃ khurapadavī khurapaṅkti panadi nadīsamīpe | 'avyayībhāvaśca' iti napuṃsakatvāddhrasvatvam | saikateṣvāsūla nmūlamārabhya | ādita ārabhyeti yāvat | samagrasya bhāvaḥ sāmagrī sākalyama bhāve ṣyañ | ṅīp | lebhe | saikatādanyatra nimneṣu gaganacāreṇa samakhurasparśābhāvā dvicchinnā khurasaraṇiḥ | saikateṣu tu sarvatra samatvādavicchinnetyarthaḥ || sadhvānamiti || sadhvānaṃ saśabdaṃ nipatitā nirjharāḥ pravāhā yāsu tāsu | 'pravā nirjharo jharaḥ' ityamaraḥ | adhityakāsu nagordhvabhūmiṣu | 'bhūmirūrdhvamadhityakā' ityamaraḥ | 'upādhibhyāṃ-' ityādinā tyakanpratyayaḥ | mandrairgambhīraiḥ | 'mandrastu gambhīre' ityamaraḥ | pratininadaiḥ pratidhvānaiḥ saṃmūrcchanvdhamāno rathānāṃ dhvanirghanaravaśaṅkayā meghagarjitabhrameṇeti bhrāntimadalaṃkāraḥ | uḍḍīvairmayūraiḥ sotkaṇṭhamupaśruśruva upaśrutaḥ | śṛṇoteḥ karmaṇi liṭ ||
6.13.5
saṃbhinnāmiti || aviralapātibhirnirantaraprasāribhirupamekhalam | taṭeṣvityarthaḥ | 'atha mekhalā | śroṇisthāne'drikaṭake kaṭibandhe'sibandhane' iti yādavaḥ | nīlānāṃ maṇīnāṃ mayūkhairbhṛśaṃ saṃbhinnāmekībhūtāmataeva nabhontarāle vicchinnāmiva sthitāmityutprekṣā | vaprāmbhaḥsrutiṃ vaprodakadhārāṃ vanitā avalokayāṃbabhūvuḥ | vaprāmbhaḥsruteḥ svadhavalimatyāgenendranīlānāṃ nīlimasvīkārarūpatadguṇotthāpitā vicchedotprekṣeti tayoraṅgāṅgibhāvena saṃkaraḥ | tena ca nīlyavicchedabhramarūpo bhrāntimānvyajyate || āsanneti || dhuraṃ gatāsteṣāṃ dhūrgatānāṃ niyantṝṇāṃ dhiyamavamatyāvajñāyāsannāyāṃ dvipapadavyāṃ vanagajamārge yo madānilastasmai krudhyantastaṃ prati kupyantaḥ | 'krudhadruha-' ityādinā saṃpradānatvāccaturthī | savyājaṃ sakapaṭaṃ nijakariṇībhirāttacittā ākṛṣṭacittāḥ surakariṇo devanāgāḥ prasthānaṃ gamanaṃ kathaṃcitkaṣṭeneṣurabhileṣuḥ || nīrandhramiti || nīrandhraṃ sāndraṃ pathiṣu rathāṅgaiścakrairnunnaṃ preritam | 'nuttanunnāstaniṣṭhyūtaviddhakṣipteritāḥ samāḥ' ityamaraḥ | paryasyatprasarpannavasalilamivāruṇaṃ rajo vahantī sā vāhinī senā | gharmānte prāvṛṣi kṣubhitajalā | kaluṣodaketyarthaḥ | jāhnukanyā gaṅgeva | vanāni phalakusumapradhānāni, gahanāni jīrṇāraṇyāni ca tāni vanagahanānyātene vyānaśe | atra samāsagatavākyagatopamayoḥ sajātīyayoraṅgāṅgibhāvena saṃkaraḥ ||
6.13.6
saṃbhogeti || atha vṛtrāreḥ śakrasya sahāyāḥ sacivā gandharvā upagaṅgaṃ gaṅgāsamīpe | avyayībhāvasya napuṃsakatvādvrasvatvam | saṃbhogakṣamagahanāmupabhogayogyavanāṃ jvalitā maṇayo yeṣu tāni saikatāni bibhrāṇām | bhṛñaḥ kartari laṭaḥ śānac | cyutaiḥ svayam̐ 'patitaiḥ kusumairācitāṃ vyāptāmaviralāḥ sāndrāḥ śādvalāḥ śādvalavatpradeśā yasyāṃ sā tāṃ dharitrīmadhyuṣuradhitasthuḥ | vasateryajāditvātsaṃprasāraṇam | atra dharitrīviśeṣaṇārthānāmadhivāsahetutvādanekapadārthahetukaṃ kāvyaliṅgamalaṃkāraḥ || bhūbharturiti || tadā harisakhavāhinīniveśo gandharvasenāśibiram | 'niveśa śibirodvāhavinyāseṣu prakīrtitaḥ' iti śāśvataḥ | bhūbhartuḥ parvatasyorvyāḥ samādhiḥ pūrvasmādabhyadhikaṃ yathā tathā śrīmattām | śriyamityarthaḥ | ādadhe janayāmāsa tathāhi | mahodayānāṃ mahātmanāṃ saṃsaktau samyaksaṃbandhe | 'saṃbhaktau' iti pāṭhe| samyaksevāyām | kimasulabham | na kiṃciddurlabhamityarthaḥ | yataḥ | yadṛcchayā deva dyogo'pyucchrāyamutkarṣaṃ nayati | atra prakṛtayadṛcchayā yogasyotkarṣābhidhānādaprakṛ saktiyogasyotkarṣādhāyakatve kaimutikanyāyenārthāpattiriti prākaraṇikādaprāka ṇikarūpārthāpattiralaṃkāraḥ | taduktam—'ekasya vastuno bhāvādyatra vastvantara patet | kaimutyena yataḥ sā syādarthāpattiralaṃkriyā ||' iti ||
6.13.7
sāmodā iti || sāmodāḥ sasaurabhāḥ kusumapradhānāstaravaḥ | śākapārthivādita draṣṭavyaḥ | teṣāṃ śriyaḥ samṛddhayo viviktā vijanapradeśāḥ | 'viviktavijanacchannāni śalākāstathā rahaḥ' ityamaraḥ | kisalayaśālinīlatānāṃ navapallavayutavallīnāṃ saṃpa ttiretā amarāṅganopabhuktāḥ satyaḥ sāphalyaṃ yayuḥ | tathāhi | yayā lakṣmyā kāpena pareṣāmupakurute | lakṣmīvāniti śeṣaḥ | sā lakṣmīrnānyeti bhāvaḥ | pareṣāmityatra 'anukaroti bhagavato nārāyaṇasya' ityādivatkriyāyoge hi saṃbandhasāmānye ṣaṣṭhī| klānta iti || klānto'pi tridaśavadhūjanaḥ purastādagre līnānāṃ saṃśritānāma hīnāṃ śvasitairniḥśvāsairvilolāḥ pallavā yeṣāṃ teṣāṃ candanānāṃ saṃparkaṃ hatavinayairdu rjanaiḥ khalairānvṛtānāṃ saṃvṛtānāṃ sevyānāṃ prabhūṇāṃ saṃparkamiva pariharati sma | duṣṭa saṃbaddhasaṃsṛṣṭā guṇāḍhyā api tyājyā iti bhāvaḥ || utsṛṣṭeti || utsṛṣṭā ākṣiptā dhvajāḥ kuthā āstaraṇāni kaṅkaṭāstanutrāṇāni ca yebhyaste | 'praveṇyāstaraṇaṃ varṇaḥ paristomaḥ kutho dvayoḥ' ityamaraḥ | viditanayaiḥ śikṣābhijñairhantṛbhiḥ śramaṃ vinetuṃ klamamapanetuṃ dharitrīpānītāḥ | niveśyamānā ityarthaḥ | dvipā yugāntavātairākṣiptānyuddhṛtāni drumāṇāṃ gahanāni vanāni yebhyaste paryastā viparyāsitā giraya iva virejuḥ śuśubhire ||
6.13.8
prasthāneti || gajapatināṃ prasthānaśrameṇa gamanakleśena janitāṃ nidrāṃ vihāyāmukte'taeva sadānapaṅke gajamadayukte śayyānte śayanīyapradeśe kṣaṇaṃ vilīnaṃ lagnaṃmalināṃ kulaṃ saṃrambheṇotthānasaṃbhrameṇa cyutaṃ bhraṣṭaṃ śṛṅkhalaṃ nigaḍamivetyutprekṣā | 'atha śṛṅgale| anduko nigaḍo'strī syāt' ityamaraḥ | cakāśe śuśubhe || āyasta iti || vanagajadānasya gandho'syāstīti tathoktaṃ rodhaḥ | parakūlamityarthaḥ| saṃprāptuṃ gantumāyasta utsukaḥ | prayatnaṃ kurvāṇa ityarthaḥ | 'yasu prayatne' iti dhātoḥ kartari ktaḥ | kiṃtu surasaridoghena gaṅgāpravāheṇa ruddhaṃ vartma yasya saḥ | nāgo gajo nihito dattaḥ śitastīkṣṇo'ṅkuśo yasmin | 'aṅkuśo'strī sṛṇiḥ striyām' ityamaraḥ | taṃ mūrdhānaṃ vidhunvan | roṣāditi bhāvaḥ | yantāraṃ na vigaṇayāṃcakāra na vigaṇayāmāsa || āroḍhuriti || samavanatasya jalapānārthamānatapūrvakāyasya kareṇorgajasya | 'kareṇuribhyāṃ strī nebhe' ityamaraḥ | kareṇa pītasya śeṣe payasyāroḍhurhastipakātsāśaṅkaṃ sabhayaṃ samīrite | kṣipte satītyarthaḥ | śīkaro'mbukaṇaḥ | aruṇe madassrutī madadhāre yayostau kapolau saṃmārjan pramṛjan | 'mṛjerajādau saṃkrame vibhāṣāvṛddhirvaktavyā' iti vṛddhiḥ | mada iva sasyande susrāva | madasaṃpṛktasya madasādṛśyānmadopamā || āghrāyeti || atitṛṣyatāpyatipipāsatāpi kṣaṇamāghrāya roṣāduttīraṃ paratīre| vibhaktyarthe'vyayībhāvaḥ | nihite vivṛtte ghūrṇite locane yasya tena | pratigajadidṛkṣayeti bhāvaḥ | vāreṇena himaṃ śītalamati vanakariṇāṃ madāmbusekairdānadhārābhiḥ saṃpṛktaṃ vāri nāceme na pītam | 'camu adane' iti dhātoḥ karmaṇi liṭ ||
6.13.9
praścyotaditi || krīḍanto viharanto gajapattayo nimnagāyā gaṅgāyāḥ payāṃsi praścyotadbhiḥ kṣaradbhirmadaiḥ surabhīṇi kṛtvā kiṃjalkaiḥ kesarairvyavahitāstirohitāstāmrāstāmravarṇā dānalekhā madarājayo yeṣu tairataeva sarasijagandhibhiḥ kapolairupalakṣitāḥ santa uttasthurnirjagmuḥ | atra madasarasijagandhayoḥ samayorvinimayoktyā samaparivṛttiralaṃkāraḥ| tena ca gajānāṃ nimnagāyāśca parimalavyatyayāntarasaṃrambho vyajyate || ākīrṇamiti || ghanāruṇena sāndralohitena | viśeṣaṇasamāsaḥ | balarajasā senāparāgreṇākīrṇaṃ sapadi prakṣobhairāloḍanaistaṭeṣu tīreṣu taraṅgitaṃ saṃjātataraṅgam | tārakāditvāditac | yadvā | taraṅgavatkṛtam | matvantāt 'tatkaroti' iti ṇici karmaṇi ktaḥ | ṇāviṣṭhavadbhāvānmatupo luk | tathā mātaṅgairūnmathitānāṃ lulitānāṃ sarojānāṃ reṇubhiḥ piṅgaṃ piñjaramambu māñjiṣṭhena mahārajanenāraktaṃ māñjiṣṭhaṃ vasanamiva nirbabhāse 'tena raktaṃ-'ityaṇ | 'kauśeyam' iti vā pāṭhe 'kośāḍḍuñ' | 'kauśeyaṃ kṛmikośottham' ityamaraḥ || śrīmadbhiriti || śrīmadbhiḥ śobhāvādbhiniryāmitāḥ kaṃdharā aparāntāścaramapādāgrāṇi ca yeṣāṃ taiḥ | 'aparaḥ paścimaḥ pādaḥ' iti vaijayantī | aguruvaneṣu sāṅgahāraṃ sāṅgavikṣepaṃ yathā tathā saṃsaktairnissṛtāni prasrutāni madāmbūni yeṣāṃ tairgajendraiḥ prasyandino jalasrāviṇaḥ pracalitā ye gaṇḍaśailāścyutopalāsteṣāṃ śobhā saṃgrāpe prāptā | karmaṇi liṭ | 'gaṇḍaśailāstu cyutāḥ sthūlopalā gireḥ' ityamaraḥ | atrānyaśobhāprāptyasaṃbhavāttatsadṛśī śobheti pratibimbatvākṣepānnidarśanālaṃkāraḥ ||
6.13.10
niḥśeṣamiti || gandhaṃ vahatīti gandhavāho vāyuḥ | karmaṇyaṇ | niḥśeṣaṃ yathā tathā praśamito reṇuryena tanmadajalaṃ srotobhirmadanāḍībhirasramujjhatāṃ varṣatāṃ vāraṇānāṃ saṃbandhirna vyavahitastiraskṛto bhūrirbahulaḥ puṣpagandho yena saḥ | bhinnāḥ phullā elā latāviśeṣāḥ | 'pṛthvaukā candravālailā' ityamaraḥ | tatpuṣpāṇi cailāḥ| 'puṣpe jātīprabhṛtayaḥ svaliṅgā vrīhayaḥ phale' ityamaraḥ | bhinnailāvatsurabhi ghrāṇendriyatarpaṇamityupamā | āmodaṃ parimalamuvāha vahati sma || sādṛśyamiti || gabhīrairmeghaghoṣaiḥ sāndragarjitaiḥ sādṛśyaṃ dadhatītyupamā | dadhataḥ śatṛpratyayaḥ | 'vā napuṃsakasya' iti vikalpātrumabhāvaḥ | unnidrā bṛṃhitaśravaṇādeva prabuddhāḥ kṣubhitāḥ saṃrabdhāśca ye mṛgādhipāstaiḥ śrutānyākarṇitāni | na tu pratibaddharā nīti bhāvaḥ | amaramahebhabṛṃhitāni suragajagarjitāni kacchāntānanūpapradeśān | 'jalaprāyamanūpaṃ syātpuṃsi kacchastathāvidhaḥ' ityamaraḥ | cakitā garjitaśaṅkayā saṃbhrāntāścakorāḥ pakṣiviśeṣā nīlakaṇṭhā mayūrāśca yeṣu tāṃstathābhūtānātenuḥ| bhrāntimadalaṃkāraḥ ||
6.13.11
iti bhāravikṛtau mahākāvye kirātārjunīye saptamaḥ sargaḥ | śākheti || paricchādyate'neneti paricchadaḥ parikaro vasanābharaṇādiḥ | 'puṃsi saṃjñāyāṃ ghaḥ prāyeṇa' iti ghapratyayaḥ | 'chāderghe'dvyupasargasya' iti hrasvatvam | śākhāsvavasaktāḥ kamanīyāḥ paricchadā yeṣāṃ teṣāmadhvani śramestenāturaiḥ pīḍitairvadhūjanaiḥ sevitānāṃ niveśanavibhāgairāvasatikāvacchedaiḥ pariṣkṛtānāmalaṃkṛtānām | 'saṃparyupebhyaḥ-' ityādinā suṭ | vanapādapānāmaraṇyavṛkṣāṇāṃ pure yadupavanaṃ kṛtrimavanaṃ tatra jātā puropavanajā lakṣmīḥ śobhā jajñe jātā | atrānyonyalakṣmīsaṃbandhāsaṃbhavāttatsadṛśīti sādṛśyākṣepādasaṃbhave tadvastusaṃbandheyaṃ nidarśanā | vasantatilakāvṛttam—'uktā vasantatilakā tabhajā jagau gaḥ' iti lakṣaṇāt || iti śrīmahāmahopādhyāyakolācalamallināthasūriviracitāyāṃ kirātārjunīyakāvyavyākhyāyāṃ ghaṇṭāpathasamākhyāyāṃ saptamaḥ sargaḥ samāptaḥ ||
6.14
upalabhyeti || so'rjunaścañcalataraṅgairdhṛtam | tatsaṃkrāntamityarthaḥ | madagandhamupalabhyāghrāya payasa utthitavatām | roṣāditi śeṣaḥ | kayakārāṇāṃ yādasām | śākapārthivādiṣu draṣṭavyaḥ | pratidantināmivābhimukhān | abhiyātānityarthaḥ | kariṇo gajānsaṃbubudhe | dadarśetyarthaḥ ||
6.15
sa iti || so'rjunaḥ puro'gre sahasā samutpipatiṣoḥ samutpatitumicchoḥ | pateḥ sannantādupapratyayaḥ | 'tanipatidaridrātibhyaḥ sana idvā vaktavyaḥ' iti vikalpādiḍāgamaḥ | phaṇinaḥ sarpasya prajavibhirativegavadbhiḥ śvasitaiḥ phūtkārairdivyākāśe prahitaṃ preritaṃ śaradabhrasya vibhrama iva vibhramaḥ saundaryaṃ yasya tat | śubhramabhravyāpakaṃ cetyarthaḥ | apāṃ paṭalaṃ pura udīkṣya vismayaṃ jagāma | atropamānuprāṇitā svabhāvoktiralaṃkāraḥ ||
6.16
sa iti || so'rjunaḥ saikatavatīḥ pulinavatīrabhitaḥ śapharīṇāṃ matsyānāṃ pari-
sphuritānyeva cāravo dṛśo yāsāṃ tāḥ | suranimnagāṃ gaṅgāmupayatīrbhajantīḥ | iṇaḥ śaturagitvānṅīp | ataeva .bṛhajjaghanā lalitāḥ sakhīriva sthitāḥ saritastatārāticakrame ||
adhiruhyeti || so'rjuno'dhiruhya | arthāādririmiti śeṣaḥ | puṣpabhareṇa namraiḥ śikhairnatāgraistarubhiḥ paritaḥ pariṣkṛtatalāṃ bhūpitasvarūpām | 'adhaḥsvarūpayorastrī talam' ityamaraḥ | 'saṃparyupebhyaḥ karotau bhūṣaṇe' iti suḍāgamaḥ | śuciṃ śuddhām| ataeva manasaḥ prasattimiva mūrte manaḥprasādamiva sthitām | taddhetau tadbhāvotprekṣā | giremūrttiṃ vanāntabhuvamāsasāda | antaḥśabdaḥ svarūpavacanaḥ | 'anto' dhyavasite mṛtyau svarūpe niścaye'ntike' iti vaijayantī ||
6.18
anusānviti || anusānu pratisānu | vīpsārthe'vyayībhāvaḥ| puṣpitāḥ saṃjātapuṣpā latācitatayo yasminsaḥ | phalitā uravo bhūruhā yeṣu tāni viviktāni vijanāni pūtāni vā vanāni yasminsa tathoktaḥ | 'viviktau pūtavijanāva' ityamaraḥ | acala indrakīlo harestanayasyārjunasya tapase tapaścaryārthamadhivastumadhiṣṭhātum | tankriyāpekṣayā samānakartṛkatvāttumun | acalāṃ dhṛtimatsāhamātatāna| atrācalaviśeṣaṇapadārthasya dhṛtikaraṇahetutvātkāvyaliṅgamalaṃkāraḥ ||
6.19
praṇidhāyeti || atha tatrādau vidhinā yogaśāstrānusāreṇa dhiyaṃ cittavṛttiṃ praṇidhāya dhyeyaviṣaye dhiyaṃ niyamya | 'nergada-' ityādinā ṇatvam | munitāṃ dadhataḥ| tapasyata ityarthaḥ | purātanamuneḥ | arjunasyetyarthaḥ | asukaraṃ duṣkaraṃ tapaḥśramaṃ naiva nādadhau na cakāra | tathāhi ātmavatāṃ manasvināmavasādakaramaśāntijanakaṃ kimiva na kiṃcidityarthaḥ | ivaśabḍho vākyālaṃkāre ||
6.20
śamayanniti || dhṛtamindriyaśamo viṣayavyāvṛttirevaikaṃ mukhyaṃ sukhaṃ yena sa tathoktaḥ |' ātmārāma ityarthaḥ| anyatra dhṛta indriyāṇāṃ śamaḥ saṃtāpanivarttanamekamadvitīyaṃ sukhamāhlādaśca yena sa tathoktaḥ| śucibhirnirmalairguṇaimaitryādibhiḥ| anyatra kāntyādibhiḥ | aghamayaṃ pāparūpaṃ tamo'jñānam | anyatrāndhakāraṃ ca śamayannivartayan | vimalo'malinaḥ pāparahitaḥ śubhro'nyatra | so'rjunaḥ prativāsaraṃ sukṛ-
tibhiḥ sukṛtaiḥ | tapobhirityarthaḥ | striyāṃ ktin | kalābhiḥ śītaruciścandra iva | vavṛdhe ||
adharīcakāreti || kiṃceti cārthaḥ | vivekasattvāvadhāraṇaṃ sa eva guṇastasmāt | tena hetunetyarthaḥ | 'vibhāṣā guṇe'striyām' iti pañcamī | aguṇepu kāmakrodhādidoṣeṣu viṣaye | tadvirodhena nañsamāsaḥ | dhiyaṃ cittavṛttimastavato nivāritavatastasyārjunasya nirupaplavo nirbādhaḥ śamasukhānubhavaḥ śāntyānandānubhavaḥ pratighātinīṃ sopaplavāṃ viṣayasaṅgaratiṃ śabdādyupabhogarucimadharīcakāra | viṣayaniḥspṛhaṃ cakāretyarthaḥ | utkṛṣṭasukhalābhasya prakṛṣṭavairāgyahetutvāditi bhāvaḥ ||
6.22
manaseti || prayato'hiṃsādinirato manasā dhyānena japairviśiṣṭamantrābhyāsaiḥ praṇatibhirnamaskāraiḥ | evaṃ manovākkāyakarmabhirdivodhipatimindraṃ samupeyivānupasedivānso'rjunaḥ sahajetarau naisargikāgantukau | jīyate'neneti jayo vīrarasaḥ | 'erac' ityac | śamyate'neneti śamaḥ | jayaśamau vīraśāntarasau dadhatī puṣṇatī mahasī tejasī yugapadvibhrāṃbabhūva babhāra | 'bhīhrībhṛhuvām-'iti vikalpāndāmpratyayaḥ | atra yugapadvīraśāntādhikaraṇatvābhidhānādasya lokādbhutamahimatvaṃ vyajyate ||
6.23
śiraseti || harinmaṇinibho marakatamaṇiśyāmo'bhipavaṇena snānena kṛtajanmano janitāḥ ataḥ piśaṅgīriti bhāvaḥ | jaṭāḥ śirasā vahanso'rjuno'ruṇasyānūrordīdhitibhiḥ parimṛṣṭamūrdhani vyāptaśirasi tamālatarāvupamāṃ tamālataroḥ sādṛśyaṃ yayāvityārthīyamupamā | taroraupamyādhikaraṇatvāttadapekṣayā saptamī ||
dhṛteti || dhṛtahetirdhṛtāyudho'pyadhṛtā jihmā matiḥ kuṭilamatiryena saḥ | śucibhiścaritairmunīnadhirayaṃstiraskurvan | veṣeṇaiva bhīṣaṇo na tu karmaṇeti bhāvaḥ | kutaḥ | virajā rajoguṇarahitaḥ so'rjuno mṛgānracayāṃcakāra ramayāmāsa | 'rajerṇau mṛgaramaṇe nalopo vaktavyaḥ' iti nalopaḥ | tathāhi | guṇā dayādayaḥ kamiva ramayituṃ nerāte | kaṃ vā vaśīkartuṃ na śaknuvantīti bhāvaḥ | śuddhirava hi paraṃ viśvāsabījaṃ parasya na veṣo nāpi saṃstava iti bhāvaḥ ||
athāsya tribhistapaḥsiddhimāha - anukūletyādinā ||
6.25
anukūleti || anukūlapātinaṃ na tu pratikūlapātinamacaṇḍagatiṃ mandagāminaṃ sugandham | gandhasyaikatve tadekāntagrahaṇe'pi kavīnāṃ niraṅkuśatvātsamāsāntaḥ| athava kecidāgantukatve'pyekavacanena samāsāntamicchanti | pavanamabhitaḥ kiratā| pramatèyatetyarthaḥ | ṛtorasya prāpta ārtavaḥ | 'ṛtoraṇ'ityaṇpratyayaḥ | sa cāsau guṇastigmatvarūpaḥ so'vadhīritastiraskṛto yasya tamaṃśumato rucāṃ nicayaṃ sukhatāṃ sukhasparśātāṃ nayatā prāpayatā | nayaterdvikarmakatvam ||
6.26
naveti || pracaye puṣpāvacayaprasaṅge navapallavā evāñjalayastānbibhratīti tathoktānbṛhata uccāṃstarūnavanatiṃ namratāṃ gamayatā | 'gatibuddhi-'ityādinā tarūṇāṃ karmatvam | pratiniśaṃ niśi śayanīyatāmupayatīm | śayanasthānabhūtāmityarthaḥ vasudhāṃ mṛdubhistṛṇaiḥ stṛṇatācchādayatā ||
6.27
patitairiti || apetajaladānnirābhrānnabhasaḥ, patitairapāṃ pṛṣatairjalavindubhī rajaḥ śamayatā tapasā karjā dayālunevetyutprekṣā | dayālutve hetuṃ sūcayati-parigāḍha kṛśo'tikṛśaḥ so'rjunaḥ paricaryayoktavidhayā śuśrūṣayānujaguhe'nugṛhītaḥ| anu graho'tra sahakāritvameva sarvabhūtānukūlyaliṅgāttapcelimaṃ tapo'syeti bhāvaḥ| asya ślokatrayasyāpyekavākyatvādutprekṣaiva pradhānālaṃkāraḥ ||
6.28
mahata iti || so'rjuno mahate phalāya śreyase sasyāya ca vikasatpūrvoktaṃ śivaṃ sukhadaṃ tannimittameva kusumaṃ puro'gre'vekṣya vismayavaśaṃ na jagāma | tathāhi | ka śināmanubhāva eva guṇaḥ sa ca dhairyaṃ na nihanti| vismayādivikāraṃ na janayatītyarthaḥ janane vā tapaḥ kṣīyeta | 'tapaḥ kṣarati vismayāt' iti smaraṇāditi bhāvaḥ ||
6.29
taditi || sukṛtaistapobhiḥ karaṇaiḥ abhūribhiḥ katipayaireva vāsaraiḥ kṛtaṃ tatpūrvoktaṃ vaibhavamato'nyasya na bhavatītyananyabhavam | anyasyāsaṃbhavatītyarthaḥ | pacādyajantottara
padena nañsamāsaḥ | upalabhya niścityāsthitavipādāḥ prāptakhedā dhiyo yeṣāṃ te vanacarāḥ | ‘tatpuruṣe kṛti bahulam’ iti bahulagrahaṇālluk | śatena śatasya vā makhānāṃ yajvanaḥ śatakratoḥ | atra saṃkhyeyaviśeṣalābho yajisaṃnidhānādavagantavyaḥ | ‘yajvā tu vidhineṣṭavān’ ityamaraḥ | ‘suyajorṅvanip’ | vasatimupatasthuḥ prāpuḥ ||
6.30
viditā iti || vanacarā ityanuvartanīyam | viditā jñātāḥ | anumatapraveśāḥ santa ityarthaḥ | praviśya vihitānatayaḥ kṛtapraṇāmā adhikṛtakṛtyasya niyuktakarmaṇaḥ śailarakṣaṇātmakasya vidhāvanuṣṭhāne śithilīkṛte sati | anapetakālamanatikrāntakālaṃ yathā tathā gotrabhide śakrāyeti vakṣyamāṇaprakāreṇābhirāmakathāḥ śrāvyavācaḥ | ‘cintipūjikathikumbicarcaśca’ ityaṅpratyayaḥ | kathayāṃbabhūvuḥ ||
6.31
śucīti || śucinā valkena valkalena vītācchāditā tanuryasya saḥ | timiracchidāṃ sūryādīnāmanyatama iva sthita ityutprekṣā | anaghaḥ puruṣaḥ | he maghavan, bhavato girāvinrakīle jagatīṃ bhuvaṃ tapaṃtāpayanmahate jayāya tapasyati tapaścarati | ‘karmaṇo romantha-’ityādinā kyaṅi laṭ || jayāya tapasyatītyuktam | tatra hetumāhuḥ—
6.32
sa iti || bhīpayete iti bhīṣaṇau | nandyāditvāllyupratyayaḥ | tau ca tau bhujaṃgau ca tāviva bhujau yasya sa tathoktaḥ | puruṣo vidviṣāṃ bhayavidhāyi pṛthu dhanurbibharti | ato jayārthītyarthaḥ | amalena tasya puruṣasya caritena dhṛtāni saccaritāni yaiste munayo'tiśayitā atikrāntāḥ || athāsya tapaḥsiddhiṃ varṇayati—
6.33
maruta ityādinā || maruto vātāḥ śivāḥ sukhāḥ | jagatī pṛthvī navatṛṇā | śayanāsanādyanukūletyarthaḥ | nabho vimalaṃ nīhārādirahitam | rajasi satyapāṃ vṛṣṭiḥ | bhavatīti śeṣaḥ | kiṃ bahunā | asya puruṣasya guṇasaṃpadā bhūtahitādiguṇasaṃpattyānuguṇatāmanukūlatāṃ gamitaḥ | vaśīkṛta ityarthaḥ | bhūtagaṇaḥ pṛthivyādipañcakaṃ bhaktiṃ sevāṃ kuruta ityutprekṣā ||
6.34
itaretareti || kiṃ ca | mṛgāḥ paśavastam | ante'ntike sīdantītyantasado'ntevāsinaḥ | 'satsūdviṣa-'iti kvip | gurumicetaretareṣāmanabhibhavenādroheṇopāsate sevante | pracaye puṣpāvacaye taravo'sya vinamanti | karapraceyā bhavantītyarthaḥ | tasyeti saṃbandhasāmānye ṣaṣṭhī | kiṃ bahunā | sa naga indrakīlo bhavateva tena puruṣeṇa paravānparādhīnaḥ | sāttvikasyāpi taveva tasyātiśayo vartata ityarthaḥ ||
6.35
urviti || kiṃ ca | viparīśramattāyāse'pi śramarāhityamuru mahatsattvamantaḥsāramāha | durbalasya śramajayāsaṃbhavāditi bhāvaḥ | paramamuttamaṃ vapurjayaṃ prathayati ca| ākāreṇaiva jiṣṇurutvaṃ gamyata ityarthaḥ | śaminaḥ śāntasyāpi tasya navasaṃgamane'pūrve prāptau jano viśrutāyāḥ prabhāvasyānuṣaṅgi vyāpakam | na tu hiṃsrakatvānuṣaṅgīti bhāvaḥ | bhayameti | śāntodbhavaṃ prabhāvaṃ gamayatīti bhāvaḥ || athedṛśo'sau ka iti cettanna vidma ityāhuḥ-
6.36
ṛṣīti || sa puruṣaḥ | ṛṣivaṃśajo veti śeṣaḥ | kākurvā | yadi vā daityakule | jāta iti śeṣaḥ | yadi vā mahati bhūmibhṛtāmanvaye jātaḥ | tava vaneṣu tapaścarato'sya gatiṃ svarūpaṃ nirūpayituṃ vayam | sahanta iti sahāḥ | pacādyac| na sahāḥ | sma iti śeṣaḥ || apṛṣṭaparibhāṣaṇāparādhaṃ pariharanti-
vigaṇayyeti || anekaguṇaṃ bahuphalam | indratvādyanekaphalasādhakattvena yogyamityarthaḥ | kāraṇaṃ taporūpaṃ vigaṇayya vicārya athavā nijayā naisargrkikyālpatayā bāliśyenājñānatvena vā kathitaṃ no'smākamada idam | vacanamityarthaḥ | asadasādhvapi sahituṃ soḍhum | 'tīpasaha-'ityādinā vikalpādiḍāgamaḥ | arhasi yogyo'si | tarhi sadeva kiṃ noktaṃ tatrāhūḥ | vanecarāḥ kva | nipuṇā matayo vivekabuddhayaḥ kva | nobhayaṃ saṃgacchata ityarthaḥ | ajñānaṃ nāparādhyatīti bhāvaḥ | arthāntaranyāso'laṃkāraḥ ||
adhigamyeti || maghavendra iti pūrvoktaṃ guhyakagaṇāttanmanasaḥ priyaṃ priyasrutasyārjuna
nasya tapo'dhigamya jñātvā | guhyapekṣayā samānakartṛkatvāttvānirdeśaḥ | uditaṃ tattapaso devakāryārthatvādutpannaṃ harṣaṃ nijugopa gopathāmāsa | tathā hi | prabhavatāṃ prabhūṇāṃ dhiyo nayavartmagā nītimārgānusāriṇyo hi | anyathā mantrabhede kāryahāniḥ syāditi bhāvaḥ ||
6.39
praṇidhāyeti || atha haririndraścittaṃ praṇidhāya viṣayāntaraparihāreṇātmanyavasthāpya tatra tasminnarjune bhaktatayā vidite satyapi | upalakṣaṇe tṛtīyā | apūrva iva | avidita ivetyarthaḥ | 'pūrvādinyo navabhyo vā' iti vikalpānna sminnādeśaḥ | asyārjunasya niyamasthiratāṃ dāḍhyamupalabdhum | parīkṣitumityarthaḥ | lokapratītyarthamiti bhāvaḥ | surasundarīriti vakṣyamāṇaprakāraṃ vaco'bhidadhe ||
6.40
sukumāramiti || marmabhidāṃ marmacchedinām | astrāstarāṇāṃ madhya ityarthaḥ| 'yataśca nirdhāraṇam' iti ṣaṣṭhī | aparamanyatkatamat | 'vā bahūnāṃ jātiparipraśne ḍatamac' | yūyamiva sukumāraṃ komalaṃ na tu kaṭhinam | anyattu kaṭhinaṃ bhavati | tathaikaṃ na bahu | taccānekaṃ bhavati | tathāṇu sūkṣmaṃ na sthūlam | alakṣyalakṣyapraveśitvāditi bhāvaḥ | tattu lakṣyalakṣyapraveśi tathātidūragaṃ dūralakṣyabhedi | tattu samīpavakṣyabhedi | tathāmoghatayāmoghatvaguṇena yutaṃ yuktam | na kadācidvyabhicaratīti bhāvaḥ| anyattu kadācidapi lakṣyādaparādhyati | tathāvipakṣamasatpratīkāram | anyattu vidyamānapratīkāram | cittabhuvaḥ kāmasya | kartari ṣaṣṭhī | vijayāya | etadviśeṣaṇaviśiṣṭamastramastīti śeṣaḥ | na kiṃcidastītyarthaḥ | atropamālaṃkāraḥ | sābhiprāyaviśeṣaṇatvātparikarālaṃkāraśca | tayorubhayoraṅgāṅgibhāvena saṃkaraḥ ||
asāmarthyaśaṅkāṃ pariharati—
6.41
bhaveti || bhavavītaye saṃsāranivṛttaye hatabṛhattamasāṃ nirastamahāmohānāṃ yogināṃ saṃbandhi rajo guṇaḥ | rajo dhūliriti śliṣṭarūpakam | tasya śamanaṃ nivartakamavabodhastattvajñānameva vāri tadvo yuṣmākamasakalairasamagrairnayanānyevāñjalayastaiḥ paripīyamānamivetyutprekṣā | avasādaṃ kṣayameti | muktānapi baghnantīnāṃ vaḥ kathamasāmarthyamiti bhāvaḥ | atrotprekṣārūpakayoḥ saṃkaraḥ ||
6.42
bahudheti || kiṃ ca | purā jagati bahudhā gatāṃ nānāmukhena viprakīrṇāṃ kamanīyatāṃ
candrādyupamānadravyagatalāvaṇyaṃ samabhitya saṃgrahya bhavatīrvidadhatā sṛjatā bhūta sṛjā brahmaṇā janatā janasamūhaḥ | 'grāmajana-' ityādinā tal | surasadmayānasu mukhī svarlokayātrāpravaṇopapāditā kṛtā | svargasyāpi yatprasādātsarvalokaślādhya tvam | tāsāṃ vaḥ kathamasāmarthyamiti bhāvaḥ | atrāpsarasāṃ prakīrṇalāvaṇyasaṃgha hāsaṃbandhe'pi tatsaṃbandhābhidhānādatiśayoktiḥ || atha kāryāṃśamāha-
6.43
taditi || tattasmātsamarthatvātkalāsu gītavādyādiṣu kṛtibhiḥ kuśalaiḥ sacivai rgandharvaiḥ sahitā upetya gatvā tasya puruṣasya tapo vighnayata vighnavatkuruta | vihate tyarthaḥ | vighnavacchabdānmatvantāt 'tatkaroti' iti ṇici loṭ | ṇāviṣṭhavadbhāvāna nmatupo luk | na cātrāsāmarthyaśaṅkā kāryelyarthāntaranyāsenāha-hṛteti | nanu saṃ bodhane | he apsarasaḥ, hṛtāni vaśīkṛtāni vītarāgāṇāṃ nispṛhāṇāṃ mumukṣūṇāṃ manāṃsi cittāni yābhistāsāṃ vo yuṣmākamapsarasāṃ sukhasaṅginaṃ puruṣaṃ prati sukhāmilāṣiṇaṃ pratyavajitirvijayaḥ sukhā sukhasādhyā na tu duṣkarā khalu | etenāyaṃ sukhārthī na mumukṣurityuktam | arthāntaranyāsaḥ || atha sukhasaṅgitvāliṅgamāha-
6.44
avimṛṣyeti || he apsarasaḥ, sa puruṣo dviṣatāṃ śatrūṇāṃ vadhena śatruhananadvārā viṣayābhiratiṃ viṣayasukhamabhilaṣyati vāñchati | 'vā bhrāśa-' ityādinā śyanpratya tyayaḥ | etadviṣayāsaktatvamavimṛṣyamavicāryam | avimṛṣyamaṃsadigdhavyamitiṃ 'ṛdupadhāccāklṛpicṛteḥ' iti kyap | bhavatībhirna saṃdigdhavyamityarthaḥ | hi yasmātsaṃ vidhiḥ 'sa bibharti bhīṣaṇabhujaṅgabhujaḥ' ityādiścokto'nuṣṭhānaprakāro bhavavītaye saṃsāramuktaye na bhavati | kuta ityāha-śarāsanaṃ dhanuḥ kva, vimukteḥ panthāśca kva | dvayaṃ parasparaṃ viruddhamityarthaḥ | na khalu hiṃsāsādhyā muktiriti bhāvaḥ | arthāntara nyāso'laṃkāraḥ || na ca śāpabhayamapi saṃbhāvyamasmādityāha-
6.45
pṛthviti || pṛthudhāmni mahātejasi tatra tasminpuruṣaviṣaye'nyamunivadanyasminmu nāviva | 'tatra tasyeva' iti vatipratyayaḥ | vikṛtiḥ kopavikāraśca bhavatībhirna paribodhi mā vijñāthi | mā śaṅkīti yāvat | budhyateḥ karmaṇi luṅ | māṅyyogāda
śīrarthe'ḍāgamābhāvaśca | tathā hi | svayaśāṃsyavatāṃ rakṣatām | yaśodhanānāmityarthaḥ | vikramavatāṃ dhiyaścittāni vadhūpu strīviṣayeṣvaghāni vyasanāni | 'duḥkhainovyasaneṣvagham' iti vaijayantī | na vimṛpanti | arthāntaranyāsaḥ | strīhiṃsāyāḥ śūrāṇāṃ yaśohānikaratvānna sarvathā vo hinasti sa ityarthaḥ ||
6.46
āśaṃsiteti || amartyavadhūsamūho'psarasāṃ gaṇaḥ surāṇāṃ purogra āśaṃsitāpacitibhirapekṣitasaṃbhāvanābhiścāru yathā tathā | 'kṣayārcayorapacitiḥ' ityamaraḥ| abhimukhaṃ samakṣaṃ bhartuḥ svāmina iti pūrvoktamādeśaṃ niyogaṃ samavāpya parāṃ dyurti lebhe| tathā hi | adhikṛtasya kvacidadhikāre niyuktasya saṃbhāvanā svāmikṛtā pūjā tejaḥ kāntiṃ tanoti ||
6.47
praṇatimiti || atha praṇarti vidhāya sannana indrabhavanātprasthitāḥ pracālitāḥ stanabharairnamitānyaṅgāni yāsāṃ tāḥ | 'aṅgādgātrakaṇṭhebhyo vaktavyam' iti ṅīp | prītibhājaḥ svāmisaṃbhāvanayā saṃtuṣṭāstā aṅganā acalanalinānāṃ sthirakamalānāṃ lakṣmīrharatīti tattathoktam | tadvanmanoharamityarthaḥ | kutaḥ | stimitaṃ vismaya niścalamamarabharturakṣṇāṃ sahasraṃ kartṛ draṣṭumalaṃ samarthaṃ na babhūva | tāsāṃ saundaryasāgarasyodvelatvāditi bhāvaḥ | atropamālaṃkāraḥ ||
śrīmadbhiriti || atha prasthānānantaraṃ śrīmadbhiḥ śobhāvādbhaḥ | saha rathagāḥ sarathagajāstaiḥ ‘tena saheti tulyayoge’ iti bahuvrīhiḥ | trayāṇāṃ lokānāṃ bhartī trilokabharturindrasya | ‘taddhitārtha-’ ityādināttarapadasamāsaḥ | sacivairgandharvairgupra nāṃ surāṅganānāṃ prasthānaṃ gamanamalaghuṣu mahatsu vimānarandhreṣu vimānānāṃ kukṣi hareṣu bhinnaḥ pratidhvānairanekībhūto'taeva saṃmūrcchantyāmuvanmṛdaṅganādaḥ samabhidadhe ācakhyau | paurebhya iti śeṣaḥ | asminsarge praharṣiṇīvṛttam—‘mnau jarau gastri śayatiḥ praharṣaṇīyam’ iti lakṣaṇāt ||
sotkaṇṭhairiti || sotkaṇṭhaiḥ | avekṣaṇotsukairityarthaḥ | amaragaṇairanuprakīrṇāndarśa rṇāñjvalitaruco dīptaprabhānmaghona indrasya purādamarāvatyā niryāya nirgatya | yate ktvā lyap | vivasvata upari sthitānāṃ rāmāṇām | ātapāttrāyanta ityātapatrāṇi ‘supi-’iti yogavibhāgātkapratyayaḥ | caritaguṇatvaṃ sārthakatvaṃ nāsede na prāpe' tāsāṃ sūryoparisthitatvādātapāsaṃbhavāditi bhāvaḥ ||
dhūtānāmiti || abhimukhapātibhiḥ samīraiḥ pratikūlavāyubhirdhūtānāmiti durni mittasūcanam| āyāsādvatiprayāsādviśadalocanotpalānāṃ vadhūnāmuṣṇāṃśuyuti nita ātapakṛtaḥ kapolānāṃ rāgaḥ pāṭalatvam | madena janitāṃ śriyam | tatsadṛśī śriyamityarthaḥ | ata eva nidarśanālaṃkāraḥ | āninye ānītavān | vadhūriti śeṣaḥ āṅpūrvānnayateḥ kartariliṭ | jakārānubandhatvādātmanepadam ||
tiṣṭhadbhiriti || kathamapi vāḍham | ‘kathamādi tathāpyante yatne gauravabāḍhayoḥ iti vaijayantī | devatānāmanubhāvāttiṣṭhadbhiḥ | apatadbhirityarthaḥ | rathaviśeṣaṇame tat | prajavibhirvegāvadbhisturaṅgairāyataṃ dūramākṛṣṭe rathaughairviyatyākāśe nemīnāṃ caka dhārāṇām | ‘cakradhārā pradhirnemiḥ' iti yādavaḥ | vivartane bhramaṇe'sati vimānai vadvimānānāmivetyupamā | ‘tatra tasyeva' iti vatipratyayaḥ | pravṛttirgatirāsede prāptā | sadeḥ karmaṇi liṭ |
kāntānāmiti || kāntānāṃ stanānāmaṅgarāge kṛtapulako janitodbhedaḥ | kṛtaromāñca ityarthaḥ | cyutā pramṛṣṭāstilakā yeṣāṃ teṣu vaktreṣu mauktikābhaḥ śramasalilodgamaḥ svedodbhedo vibhūṣāṃ bhūṣaṇaṃ saṃpede saṃpannaḥ | kartari liṭ | tathāhi | ramyāṇāṃ svabhāvasundarāṇāṃ vikṛtirapi śriyaṃ tanoti | ataḥ svedasyāpi vibhūṣaṇatvamupapadyata iti bhāvaḥ ||
rājadbhiriti || marutāṃ pathyākāśe rājadbhirdīpyamānairabhinnarūpairavicchinnākārairata evolkānāmarcīṣīva sphuṭagatīni dīptamārgāṇi yeṣāṃ taiḥ | kanakasya nikaṣaḥ kaṣaṇaṃ tasya rājī rekhā tadvadgaurairaruṇaiḥ | 'gauraḥ pīte'ruṇe śvete' iti viśvaḥ | dhvajāṃśukānāṃ tejobhiḥ patākākāntibhirāyāmasteṣāmeva dairghyaṃ sātirekaḥ sātiśayaḥ kriyate smeva kṛta iva | dīrghā dhvajapaṭāḥ svatejaḥprasāreṇa dīrghatamā iva lakṣyanta ivetyutprekṣā | sā colkādyupamānuprāṇitā ||
rāmāṇāmiti || mālaiva mālyaṃ tasya saukumāryamavajitaṃ yena tasmin | kusumādapi sukumāra ityarthaḥ | rāmāṇāṃ vapuṣyātapasya | kṛdyoge karmaṇi ṣaṣṭhī | sahata iti sahaḥ kṣamaḥ pacādyac | tasya bhāvaḥ sahatvam | tatsaṃprāpte satyadhigatavismayaiḥ saṃprāptāścaryairgandharvairvidhāturvidhiṣu sṛṣṭiṣu kalyāṇī sādhīyasī | upakārakatvāditi bhāvaḥ | vicitratā nānāvidhatvaṃ pratīye'vagatā jñātā | pratipūrvādiṇaḥ karmaṇi liṭ ||
Linked texts (1)
- Kirātārjunīya — Bhāravi, Sanskrit