Pramāṇa · Search · About · API

Arjuna and the Hunter 8

Ghaṇṭāpatha 8

Language
Sanskrit

8.1

vīkṣyeti || atha jalakrīḍānantaraṃ bhānumānaṃśumānāttacitraparidhānavibhūṣāḥ svīkṛtavividhavastrābharaṇāḥ | suratasaṃnāhavatīrityarthaḥ | ata eva rantumanasaḥ| ‘samānakartṛkeṣu tumun' | lumpedavaśyamaḥ kṛtye tuṃ kāmamanasorapi' iti makāralopaḥ | suranārīḥ vīkṣya tāsāṃ priyārthaṃ tatpriyārthamiva | avasaradānarūpaṃ priyaṃ kartumityarthaḥ | phalotprekṣeyam | astamadarśanam | makārāntamavyayametat | yātuṃ prāptumupapayodhi payodhisamīpe lalambe sasraṃse | asminsarge svāgatāvṛttam-‘svāgateti ranabhāguruyugmam' iti lakṣaṇāt ||

8.2

madhyeti || madhyamopalanibhe nāyakamaṇisadṛśe | 'nibhasaṃkāśanīkāśapratīrūpopamādayaḥ' ityamaraḥ | 'śarkarāyāṃ striyāṃ proktaḥ puṃsyaśmanyupalo maṇau' iti vaijayantī | lasadaṃśau prasaradraśmau bhānāvekata ekasminbhāge cyutiṃ srastatāmupeyuṣi prāpte sati dyauḥ parivṛttyā madhyāhnātikrameṇa vilolāṃ gatvarīm | anyatra gātrasya tiryagāvṛttyā muhuścalantīm | vāsaralakṣmīṃ hārayaṣṭiṃ muktāvalīmivovāha vahati sma ||

8.3

aṃśupāṇibhiriti || pataṅgaḥ sūryaḥ | 'pataṅgaḥ pakṣisūryayoḥ' ityamaraḥ | atīva nirbharam | 'atyatīva ca nirbhare' ityamaraḥ | pātumicchuḥ pipāsustṛṣitaḥ san| pibateḥ sannantādupratyayaḥ | aṃśava eva pāṇayastaiḥ padmeṣu jātaṃ padmajaṃ madhu madhveva | madhviti śliṣṭaṃ rūpakam | makarandamadyamityarthaḥ | 'madhu madye puṣparase' ityamaraḥ| bhṛśamatyantaṃ rasayitvāsvādya kṣīvatāṃ mattatvaṃ gata ivetyutprekṣā | 'matte śauṇḍotkaṭakṣībāḥ' ityamaraḥ | kṣitimeṣyannāmiṣyaṃllohitaṃ raktaṃ vapuruvāha | yathā mattataḥ kṣībatayā kṣitau luṭhati rajyate ca tadvaditi bhāvaḥ | sūryasya kṣitivilayanamastamaya ityāgamaḥ | atra rūpakotprekṣayoḥ sāpekṣatvādaṅgāṅgibhāvena saṃkaraḥ ||

8.4

gamyatāmiti || sahasramarīcau sūrye | lohito bhavatīti lohitāyati | 'lohitādiḍāñbhyaḥ kyaṣ' iti kyaṣ | 'vā kyaṣaḥ' iti parasmaipade śatṛpratyayaḥ | ata eva
nayanānāṃ gamyatāmupagate darśanīyatāṃ prāpte satyabhitāpo dharitrīṃ virahayya vihāya | 'lyapi laghupūrvāt' ityādeśaḥ | cakravākahṛdayānyāsasāda prāpa | atra dharitryā yādṛśastīvrārkakarakṛtasaṃtāpastādṛkcakravākahṛdayeṣu virahasaṃtāpaḥ saṃjāta iti paramārthaḥ | paraṃtu tadupakramānantarametasyāvirbhāvātsa evātra saṃkrāntaḥ ityabhedādhyavasāyenopadeśaḥ | ata eva bhede'bhedarūpātiśayoktiralaṃkāraḥ ||

8.5

mukteti || ravau sāmi majatyardhāstamite sati | 'sāmi tvardhe jugupsāyām' ityamaraḥ | muktaṃ tyaktaprāyaṃ mūlamāśrayabhūto raviḥ | anyatra svāmī | yena so'ta eva laghuralpakaśca muktamūlalaghurujjhitapūrvastyaktapūrvadikkaḥ | anyatra tyaktapūrvajanaḥ | paścime nabhasi nabhobhāgaṃ | anyatra kvacinnīcasthale | saṃbhṛtaḥ saṃhataḥ san | ata eva sāndraśca raśmisamūhaḥ | āśritajanaśca dhvanyate | khinnaścāsau jihmaśca, khinnena duḥkhena jihyo vā, dīna iva na vireje | atra muktamūlatvādivrastutaviśeṣaṇasāmyādaprastutāśritajanapratīteḥ samāsoktiḥ | tatra vācyasya raśmisamūhasyācetanasyāpi pratīyamānena cetanenābhedābhidhānādduḥkhitatvādyutprekṣeti tayoraṅgāṅgibhāvena saṃkaraḥ ||

8.6

kānteti || kuṅkumavatkuṅkumena vā tāmrāḥ sāyasya sāyaṃkālasya | 'sāyaṃ sāye prage prātaḥ' ityamaraḥ | yanmaṇḍanaṃ tadabhi taduddiśya tvarayantyastvarāṃ kārayantyaḥ saudhānāṃ jālairgavākṣaiḥ patitāḥ praviṣṭāḥ | 'jālaṃ gavākṣa ānāye' iti vaijayantī | ravibhāsaḥ sūryakiramayaḥ kāntānāṃ preyasāṃ dūtya iva vanitābhiḥ sādaraṃ yathā tathā dadṛśire dṛṣṭāḥ | sāyaṃtanārkabhāsāṃ priyasamāgamasūcakatvādeva tāsu strīṇāmādaro'bhavadityarthaḥ ||

8.7

agreti || vivasvānsūryogre'staśailaśikhare ye sānavasteṣu ye bhūruhāstānnitāntapiśaṅgairatyantaruṇairmṛdubhiḥ karairiva karairaṃśuhastairiti śliṣṭarūpakam | 'balihastāṃśavaḥ karāḥ' ityamaraḥ | yadvā | karairmṛdu ślathamuvalambya | asta iti śailo'staśailaḥ | 'astastu caramakṣmābhṛt' ityamaraḥ | tasya gahanaṃ kānanaṃ nu jaladhiṃ nu mahīṃ nvāviveśa | tapanasya patanasaṃdeha eva dṛṣṭaḥ | patanaṃ tu kva cāsya tanna jñāyate | śīghrabhāvāditi bhāvaḥ | atra tapane tapanasyāropyamāṇasya gahanādyanekaviṣayatvena saṃdehātsaṃdehālaṃkāraḥ ||

8.8

ākula iti || calānāṃ kulāyebhyaḥ kulāyānprati calatāṃ patattrikulānāṃ pakṣisamūhānāmāravaiḥ śabdairākulo vyāptaḥ| anuditaśabdenābhāvamātramupaḥśabdena saṃdhyāmātraṃ ca vivakṣyate | upasi bhava aupasaḥ | 'saṃdhivelā-' ityādinā yogavibhāgādaṇpratyayaḥ | anyathā kālādvañsyāt | tathā cānuditaupasarāgo'vidyamānasaṃdhīyārāgaityarthaḥ | ekatropagamādanyatrānudayācceti bhāvaḥ | aharidṛśśvo'vidyamānasūryaḥ| ekatrānudayādanyatrāstamayācceti bhāvaḥ | ata eva vipāṇḍuḥ | timirānudayāditi śeṣaḥ | dināntaḥ sāyaṃkālo dinamukhena prātaḥkālena tulyatāmāyayau | tadvadabhūdityarthaḥ | ata evopamālaṃkāraḥ ||

8.9

āsthita iti||sthagitavāridapaṅktyā pihitameghavṛndayā saṃdhyayāsthita ākrānto vyāpto gaganapaścimabhāgaḥ| sormiḥ | ūrmisaṃkrānta ityarthaḥ | tayā vidrumavitānavibhāsā pravālaprakarakāntyā rañjitasya svasāvarṇyamāpāditasya jaladheḥ śriyamūhe| saṃdhyāyā raktavarṇatvāditi bhāvaḥ | vahateḥ kartari liṭ | tatsadṛśīṃ śriyamuvāhetyarthaḥ | ata eva nidarśanālaṃkāraḥ ||

8.10

prāñjalāviti || prabaddho'ñjaliryena tasminprāñjalau baddhāñjalau | 'tau yutāvañjaliḥ pumān' ityamaraḥ | prādibhyo dhātujasya bahuvrīhirvācyo vottarapadalopaśca | natamūrdhni namaskurvāṇe tatpravaṇaṃ tatra saṃdhyāyāmevāhitaṃ ceto yasya tasminnevaṃcidhe'pi jane viṣaye prema hitvā vihāya viramantyā nivartamānayā | 'vyāṅparibhyo ramaḥ' iti parasmaipadam | saṃdhyayā cāpalenāsthairyeṇa | yuvādivādaṇpratyayaḥ | sujanāditaro durjanastasya maitrī sakhyamanuvidadhe'nucakre | karmaṇi liṭ | yathā durjanamaitrī snihyantamapi jahāti tadvatsaṃdhyāpi sevamānaṃ janamahāsīdityarthaḥ | mitrasya karma maitrī | aṇantānṅīp | atra saṃdhyādurjanamaitryoścāpalaṃ samānadharmo'nuvidhānam | ata evārtharūpeṇeyamupamā ||

8.11

aupaseti | aupasātprābhātikādātapānbhayaṃ tasmādivetyutprekṣā | apalīnaṃ kvacidgūḍhaṃ vāsaracchaverātapasya virāmāddhetoḥ paṭīyaḥ prabaviṣṇūtaram | andhaṃ karotītyandhakāraṃ dhvāntam | 'andhakāro'striyāṃ dhvāntam' ityamaraḥ | atha saṃdhyāpagamanānantaraṃ śanakairmandamandaṃ nimnātsaṃnipatyāgatya samāni samasthalānyṛdavāpa vyānaśe | atra prastutāndhakāraviśeṣaṇasāmyādaprastutārthapratīteḥ samāsoktiralaṃkāraḥ| utprekṣā tvaṅgataḥ syāt ||

8.12

ekatāmiti || ekatāmabhedaṃ gatasyeva tamovyāptyā tathā pratīteriyamuraprekṣā | mahataḥ śailāderapi kasyacitkasyāpi padārthasya viveko bhedo nopalebhe na gṛhītaḥ | ata evotprekṣate—patitenāstamitena bhāsvatā sūryeṇa | 'bhāsvadvivasvatsaptāśva—' ityamaraḥ | bhuvanānām | bhuvanasthapadārthānāmityarthaḥ | viśeṣā bhūdharādibhedā ātmani svasminneva nidadhira iva nihitā iva | kathamamyathā nopalabhyerannityarthaḥ | atrotprekṣayoḥ sajātīyayoḥ sāpekṣatvādaṅgāṅgibhāvena saṃkaraḥ ||

8.13

icchatāmiti || vadhūbhiḥ svakāminībhiḥ sahābhedamaviyogamicchatām | tathā saṃkalpavatāmapītyarthaḥ | yāminīṣu virahiṇām | niyataviyogānāmityarthaḥ | rahaterāvaśyake'rthe ṇiniḥ | yadvā nindāyāminiḥ | teṣāṃ vihagānāṃ cakravākāṇāṃ mithunāni viyogamāpureva | na tu nāpurityayogavyavacchedaḥ | tathāhi | kālaniyogo daivājñā na laṅghyate khalu | durvāra ityarthaḥ ||

8.14

yacchatīti || śakuntau cakravākapakṣiṇi | sāmānyasya prākaraṇikaviśeṣaparyavasānāt | 'śakuntipakṣiśakuniśakuntaśakunadvijāḥ' ityamaraḥ | antikagate samīpasthe'pi dayitāyai cakravākyai pratimukhamabhimukhaṃ yathā tathā vācaṃ yacchati vācameva dadāne | na tu saṃgacchamāne satītyarthaḥ | 'pāghrādhmā—' ityādinā dāṇo yacchādeśaḥ | amburuhiṇyā nalinyojjhitaharṣaṃ cakravākadurdaśādarśanādiva tyaktavikāsaṃ paṅkajaṃ mukhamiva natiṃ namratvaṃ nīyate sma nītam | 'pradhānakarmaṇyākhyeye lādīnāhurdvikarmaṇām' iti nayaterdvikarmakatvātpradhāne karmaṇi liṭ | prāyeṇa duḥkhadarśanātstriyaḥ khidyante | viśeṣeṇa virahadarśanāditi bhāvaḥ | atra paṅkajāvanateścakravākavikrośānantaryāttaddhetukatvamutprekṣyate | tacca mukhopameyamamburuhiṇyā kāminīsāmyaṃ gamayantyā niruhyata ityupamotprekṣayoraṅgāṅgibhāvena saṃkaraḥ | vyañjakāprayogātpratīyamānotprekṣā ||

8.15

rañjitā iti || timireṇāndhakāreṇa vividhāstaravaḥ śailāśca rañjitāḥ svasāvarṇyamāpāditā nu | anyathā kathameṣāṃ nīlāḍhyatvamiti bhāvaḥ | tathā gaganaṃ nāmitaṃ nu | ābhūtalāditi śeṣaḥ | 'mitāṃ hrasvaḥ' ityatra vāśabdānuvṛttyā vyavasthitavibhāṣāśrayaṇātra hrasvaḥ | yadvā gaganaṃ sthagitamācchāditaṃ nu | ubhayatrāpi tamasāvṛta-
tvānna dṛśyata iti bhāvaḥ | tathā dharitrī viṣameṣu nimnonnateṣu pūritā samīkṛtā nu | anyathā tadvivekaḥ kathaṃ na syāditi bhāvaḥ| kakubho diśaśca saṃhatā nu luptāḥ kim | ‘diśastu kakubhaḥ kāṣṭhā āśāśca haritaśca tāḥ’ ityamaraḥ | kathamamyathā na dṛśyanta iti bhāvaḥ | atra timire taruśailādyanekaviṣayasaṃśaktavādikamāropya saṃdigdha iti saṃdehālaṃkāraḥ | anena nuśabdasya saṃbhāvanādyotakatvamatrotprekṣāprakāramityalaṃkārasarvasvakāraḥ ||

8.16

rātrīti || śrīḥ śobhā kartrī rātreḥ saṃdhyāyā rāgeṇa svacchāyāyoparañjanena malinānyata eva vikāsaṃ rahayanti tyajanti | rahayatestyāgārthācchatṛpratyayaḥ | paṅkajāni vihāya tyaktvā spaṣṭatārakaṃ nabhaḥ khamiyāya prāpa | tathāhi | sarvo jano nirāpadi nirbādhasthale vastuṃ sthātum | 'ekāca upadeśe'nudāttāt' itīṭpratiṣedhaḥ| 'ghasiśna sānteṣu vasiḥ prasāriṇī' iti vacanāt | icchati || astādisaṃdhyāntaṃ varṇayitvā candrodayavarṇanamārabhate-

8.17

vyānaśa iti || śaśadhareṇa candreṇa vimuktaḥ kṣiptaḥ ketakīkusumakesara iva pāṇḍurlambhitā prāpitā kāntiryasya so'śrusamūho raśmisamūhaścūrṇasya karpūrakṣodasya muṣṭiriva | muṣṭiśabdasya dviliṅgatve'pyatra puṃliṅgataiva grāhyā | upameyānusāratvāt | vāsavasyendrasya diśaṃ prācīṃ vyānaśe vyāpa | anena diśāniśākarayornāyikānāyakaupamyaṃ gamyate ||

8.18

ujjhatīti || indrasyeyamaindrī dikprācī tārakarāje nakṣatranāthe | 'kanīnikāyāṃ nakṣatre tārakaṃ tārakāpi ca' iti viśvaḥ | antikaṃ samīpaṃ vrajati sati | āśu tamisrāmandhatamasam | 'tamisrā strī dhvāntaniśi niśyandhatamase na nā' iti vaijayantī | śucimiva | virahaduḥkhamivetyarthaḥ | ujjhatī vijahatī prasādo nairmalyameva guṇaḥ sa eva maṇḍanaṃ yasya tat | raśmayo hāsa iva tena viśadaṃ mukhamiva mukhamagrabhāgam | śliṣṭopameyam | ūhe vahati sma | atra dikkacandrayornāyikānāyakaupamyaṃ gamyate ||

8.19

nīleti | śailaruddhavapuṣa udayagiritirohitamaṇḍalasya sitaraśmerindoḥ saṃbandhi nīlanīrajanibhe śyāmakamalatulye kha ākāśe nipatatprasarat | himavadgauraṃ śubhraṃ karajālamaṃśusamūho vāridheḥ payasi nipatadrāṅgamambha iva rarāja | upamāne'pi viśeṣaṇāni yojyāni ||

8.20

dyāmiti || dyāṃ nirundhadākāśamāvṛṇvadatinīlaghanābhaṃ mecakam | udyataḥ karā aṃśavo hastāśca yasya tena | asitābhya itarāḥ śubhrā bhāso yasya tena candreṇa purastātprācyāmane ca kṣipyamāṇaṃ nudyamānaṃ dhvāntaṃ śaṃbhunā kṣipyamāṇaṃ karicarmeva cakāse | upamāne'pi viśeṣaṇāni yojyāni ||

8.21

antiketi || antikāntikeḍatisamīpe | 'prakāre guṇavacanasya' iti dvirbhāvaḥ| karmadhārayavadbhāvātsupo luk | antikāntikagatenendunā visṛṣṭe mukte dīdhitijāle kiraṇasamūhe jihmatāṃ saṃkocaṃ jahati tyajati sati timirabhāraistamaḥ stomairnirodhāduparodhānniḥsṛto nirgato diganta ucchrasanprāṇanniva rarājetyutprekṣālaṃkāraḥ ||

8.22

lekhayeti || induvimalavidrumabhāsā svacchapravālasavarṇyā lekhayā kalyā satataṃ sāndraṃ timiramādivarāhaḥ kanakasya ṭaṅkaḥ śilābhedakaṃ śastram | 'ṭaṅkaḥ pāpāṇadāraṇaḥ' ityamaraḥ | tadvatpiśaṅgyā lohitavarṇyā | 'piśaṅgādupasaṃkhyānam' iti ṅīṣ | daṃṣṭrayā bhuvo maṇḍalamiva | udāsa ucchikṣepe | astyateḥ kartari lṭi | sopasargādasyaterātmanepadaṃ vikalpyāt ||

8.23

dīpayanniti || athodayānantaraṃ kiraṇaughairnabho dīpayanprakāśayankuṅkumenevāruṇo yaḥ payodharaḥ kucastadvadgauro'ruṇaḥ | udayarāgāditi bhāvaḥ| tuhināṃśuurinduḥ śanakaiḥ pūrvapayodheḥ pūrvasāgarāddhemnaḥ kumbha ivonmamajjojagāmetyutprekṣā ||

8.24

udgatendumiti || loko janaḥ | 'lokastu bhuvane jane' ityamaraḥ | udgatendumudi-
taccandrāgravibhinnatamisrāmaniḥśeṣitadhvāntāṃ rajanīṃ vyaṃśukamapanītāvaguṇṭhanamata eva sphuṭaṃ dṛśyamānaṃ mukhaṃ yasyāḥ sā tāṃ tathāpi vrīḍayātijihmāṃ vakrāṃ navavadhūṃ navoḍhām | 'vadhūrnavoḍhayoṣāyāṃ snuṣābhāryāṅganāsu ca' iti dharaṇiḥ | striyamivāvitṛptaḥ saṃpaśyati sma ||

8.25

neti || himabhāsā candreṇa dyaurākāśamucitaṃ yogyaṃ prasādaṃ na gamitā | adrayo vanāni ca tebhyastimiraṃ noddhṛtaṃ notsāritam | diśāṃ mukheṣu dhāma tejaśca na vikīrṇaṃ na paryastam | tathāpi rajanī bhūṣitaiva | uktaguṇasaṃpattāviti bhāvaḥ | atra prasādhanakāraṇābhāve'pi tatkāryabhūṣaṇoktyā vibhāvanālaṃkāraḥ ||

8.26

māninīti || uditaḥ śītamayūkha uṣṇena virahataptena bāṣpeṇa kaluṣānāvilānmāninījanasya kalahāntaritanāyikājanasya vilocanapātān | mānabhaṅgajamitaroṣeṇa bhīṣaṇāniti bhāvaḥ | 'kopātkāntaṃ parāṇudya paścāttāpasamanvitā | kalahāntaritā' iti daśarūpake | pratigṛhṇansvīkurvan | aparihāryatvāditi bhāvaḥ | ata eva bhītabhīto bhītaprakāra ivetyutprekṣā | mandamandaṃ mandaprakāram | ubhayatrāpi 'prakāre guṇavacanasya' iti dvirbhāve karmadhārayavadbhāvātsulopaḥ | khamākāśaṃ prayayau ||

8.27

śliṣyata iti || tatāḥ prasāritā karā eva karā aṃśuhastā yena tasya taskarasya tārakā eva priyavadhūrūpakaṇṭhamantike kaṇṭhe vā | atyantasaṃyoge dvitīyā | vibhaktyarthe'vyayībhāvaḥ | śliṣyataḥ pratyāsīdata āliṅgataśca himāṃśoḥ saṃbandhī samantādudgamannutsarpan | arthāntaratvādakarmakatvam | 'dhātorarthāntare vṛtteḥ' iti vacanāt | lohitarāgo'ruṇaprabho'ṅgarāga ivābhirarāja | āliṅganādrāgo galatīta prasiddhiḥ | atra rūpakopamayorāṅgāṅgibhāvena saṃkaraḥ ||

8.28

prerita iti || śaśadhareṇa candreṇa prerito visṛṣṭaḥ karaughaḥ saṃhatāni sāndrāṇyapi tamāṃsi mandareṇa mandarācalena bhinno nunnaḥ kṣīrasindhuraviralāḥ sāndrā uccā unnatāśca taravo yeṣu tāni kānanānīva nunoda dūrīcakāra ||

8.29

śāratāmiti || śaśipādaiścandraraśmibhiḥ | 'pādā raśmyaṅghrituryāṃśāḥ' ityamaraḥ | śāratāṃ śabalatāṃ gamitayā | 'śāraḥśabalapītayoḥ' iti viśvaḥ | viṭapināṃ tarūṇāṃ chāyayā nyastairnikṣiptaiḥ śuklavalibhiḥ śvetapuṣpādyupahāraiścitrāṇi talānyuparibhāgā yāsāṃ tābhiḥ | 'karopahārayoḥ puṃsi baliḥ prāṇyaṅgaje striyām' ityamaraḥ | vasativeśmamahībhirnivāsagṛhabhūmibhistulyatā sāmyaṃ pratipede prāptā | karmaṇi liṭ | ārthīyamupamā ||

8.30

ātapa iti || ātape | duḥkhakare'pīti bhāvaḥ | vadhvā cakravākyā sahātta eva dhṛtimattā saṃtoṣavattā yāminīṣu virahiṇā niyataviraheṇāta eva vihagena cakravākena himaraśmeścandrasya kiraṇā na sehire | tathāhi | duḥkhite saṃjātaduḥkhe manasi sarvam | manoharamapīti bhāvaḥ | asahyaṃ soḍhumaśakyam | 'śakisahośca' iti yatpratyayaḥ | pūrve tu 'ātapāḥ' iti peṭhuḥ | tatra vadhvā sahāttapā api sehire | tadvirahiṇā tu śaśikiraṇā api na sehire iti yojyam | phalaṃ tu samānam ||

8.31

gandhamiti || apāṃ kaṇavāhī | yogyānvaye vyavadhānamapi soḍhavyam | vikasatāṃ kumudānāṃ gandhaṃ saurabhamuddhataṃ rajaḥ parāgo yasminkarmaṇi tadyathā tathā | 'śeṣādvibhāṣā' iti vikalpānna kap | vikṣipanvikīran | itthaṃ śiśiraḥ surabhiḥ | yāminīmarudrātrivāyuḥ parito līnāḥ śayitā vihaṅgā yāsu tā vanarājīrādudhāvepatkampayāmāsa | vihaṅgaśayanāvirodhena vanarāciḥ kiṃcitkampitetyarthaḥ | 'āṅīṣadarthe'bhivyāptau' ityamaraḥ | tathā kaścitkāminīṃ gandhodakādinā siñcannākarṣati tadvaditi bhāvaḥ ||

8.32

saṃvidhātumiti || yāminī vaniteva tayā rātrirūpayā kāntayā manmathasyābhiṣekaṃ tribhuvanajaitrayātrābhiṣekaṃ saṃvidhātuṃ samyakkarturmaṃśavo jalānīva teṣāmodhaḥ pūro lasangrasminsaḥ tatacihnaḥ sphuṭalāñchana induḥ sotpalo rajatakumbha ivodāsa utkṣiptasaḥ | astaḥ karmaṇi liṭ | atra saṃvidhātumiti tumunā pratīyamānotprekṣayānuprāṇito'yamupamotprekṣayoḥ saṃkaraḥ ||

8.33

ojaseti || ojasāṃ nūnaṃ saṃpūrṇamapyasahāyaṃ sahāyasahitam | puruṣamiti śeṣaḥ | jayaśrīrnopayāti khalu nūnam | kutaḥ | yadyasmāddviṣuḥ samartho'pyanaṅgaḥ śaśimayū-
khānāṃ sakhā sahacarastathoktaḥ | sasahāyaḥ sannityarthaḥ | vijayi vijayaśīlam | ‘jidṛkṣi-’ ityādinenipratyayaḥ | cāpamādade | viśeṣeṇa sāmānyasamarthanarūpo'rthāntaranyāsaḥ ||
itthamuddīpanasāmagrīmupavarṇya saṃprati tatkāryabhūtaṃ rativarṇanamārabhate-

8.34

sadmanāmityādi || saṃnikṛṣṭaratibhirāsannasuratotsavaireta eva suradāraiḥ suravadhūbhirāhitaśobhaiḥ prāgeva vihitakeligṛhamaṇḍanairapi punaḥ sadmanāṃ keligṛhāṇāṃ viracanā maṇḍanamīṣeḍabhileṣe | iṣeḥ karmaṇi liṭ | āgatapriyakathaiḥ prāptapriyajanavṛttāntairapi dūtasya karma dūtyaṃ dūtīvyāpāra īṣe | dūtasya bhāvakarmaṇoryapratyayaḥ| tathā bhūṣitairapi vibhūṣaṇaṃ prasādhanamīṣe | autsukyātirekāditi bhāvaḥ ||

8.35

neti || virahe viyogāvasthāyāṃ srajo mālyāni candanāni gandhā madirā madyāni vā ramaṇībhyaḥ | ‘rucyarthānāṃ prīyamāṇaḥ’ iti saṃpradānatvāccaturthī | na rurucire na rocante sma | hi yasmātpriyasamāgama eva rateḥ sādhaneṣu sragādiṣu ramyatāṃ manoharatvam | rucikaratvamiti yāvat | upadhatta ādatte | tadabhāvādaruciryuktaivetyarthaḥ | ata eva vaidharmyātkāraṇena kāryasamarthanarūpo'rthāntaranyāsaḥ| ramyanta eṣviti ramyāṇi | ‘poradupadhāt’ iti yatpratyayaḥ | ‘kṛtyalyuṭo bahulam’ ityadhikaraṇārthaḥ ||

8.36

prasthitābhiriti || adhināthanivāsaṃ priyagṛhaṃ prati prasthitābhiḥ pracalitābhiḥ dhvaṃsitāni khaṇḍitāni priyasakhīvacanāni svayaṃ prasthānaṃ lāghavāyetyevaṃrūpāṇi yābhistābhirmāninībhiḥ kopanābhiḥ | ‘strīṇāmīrṣyākṛtaḥ kopo māno'nyāsaṅgini priye’ iti lakṣaṇāt | apahastitaṃ nirastaṃ dhairyaṃ yena sa tathā sādayanmānaṃ śarīraṃ ca karṣayannapi | sadoṣo'pītyarthaḥ | mado'valalambe svīkṛtaḥ | ajñānavyājena lāghavāpahnavasaukaryāditi bhāvaḥ ||

8.37

kānteti || rataye suratāya bahu saṃdiśatībhiranekaṃ vācikaṃ kathayantībhiḥ | saṃdeśavyasanādgantavyamapyajānatībhirityarthaḥ | ramaṇībhiḥ | kāntaveśma yātaṃ prāptameva| na tu madhyeṣāmārgānnivṛttamityarthaḥ | tathāhi | manmathena pariluptamatīnāṃ skhalitaṃ viruddhācaraṇamapi prāyaśaḥ upakāri bhavati ||
āśviti || āśu kāntamabhisāritavatyā abhigatavatyāḥ | svārthe ṇic | yoṣitaḥ saṃbandhi pulakai ruddhāvāvṛtau kapolau yasya tat | khaṇḍā pramṛṣṭā patrāṇāṃ patralekhānāṃ tilakasya cākṛtiḥ saṃniveśo yasya tattathoktaṃ mukhaṃ kāntyākhaṇḍaṃ pūrṇaminduṃ nirjigāya jayati setyārthīyamupamā | 'jayati dveṣṭi' iti daṇḍinā sādṛśyārtheṣu gaṇanāt ||

8.39

ucyatāmiti || tatra nāyikāha-sa dhūrto'śeṣamakhilaṃ vacanīyaṃ vaktavyamucyatām | niḥśaṅkamupālabhyatāmityarthaḥ | brūño duhāditvādapradhāne karmaṇi loṭ | atha sakhyāha-he sakhi, īśvare bhartari nāyake viṣaye paruṣatā pāruṣyaṃ na sādhvī na hitā | atha nāyikāha-tarhyenamanunīya sāntvayitvānaya | punaḥ sakhyāha-vipriyāṇi janayannapriyāṇi kurvansa kathaṃ vānuneyo'nunayārhaḥ ||

8.40

kimiti || punarnāyikāha-tarhi gatena taṃ prati gamanena kim | ko'rtha ityarthaḥ | ata upaituṃ gantuṃ na yuktaṃ hi | punaḥ sakhyāha-he subhagamānini saundaryamānini | subhagamātmānaṃ manyata iti | 'ātmamāne khaśca' iti cakārāṇṇinipratyayaḥ | tasminpriye viṣaye ko mānaḥ | māno na kartavya ityarthaḥ | yadvā | nahītyādi sakhivākyam | tatra nahītyekaṃ vākyam | tadyuktaṃ sakhītyarthaḥ | he sakhi, kiṃ tūpaituṃ yuktam | kutaḥ | subhagamānini priye ko mānaḥ | tādṛgjanasya durlabhatvāditi bhāvaḥ | ityevaṃrūpāsu yoṣitāṃ kathāsu viṣaye sametaiḥ | samīpamāgatyākarṇayadbhirityarthaḥ | kāmibhirbahurasāne kaskhādā dhṛtiḥ saṃtopa ūha ūḍhā | atra raukṣyotsukyanirvedādyanekabhāvaśabalyaparipūrṇakāntākathākarṇanāduttarottaramapūrva hṛdaya nandaniṣyandamānandasaṃdohamavindannityarthaḥ | prāyeṇānna prauḍhāḥ kalahāntaritāśca nāyikāḥ ||

8.41

yoṣita iti || pulakarodhi romāñcavyāpi navasaṃgamena janma yasya taddharmavāri svedodakaṃ dadhatyā iti sātvikoktiḥ | kāntavakṣasi patantyetyautsukyoktiḥ | yoṣito yā lulitamaṇḍanatotsṛṣṭaprasādhanatvam | bhāve tal | saiva maṇḍanaṃ babhūva | tādṛśaphalavattvāttasyeti bhāvaḥ ||

8.42

śīdhviti || śerateneneti śīdhu pakkekṣurasavikāro madyaviśeṣastasya pānena vidhurāsu vimūḍhāsu | tathā dayitaiḥ saṃgatāsu svayaṃ grāhyāsu ca kāminīṣvatimānavatīṣvāśu mānaṃ kopaṃ nigṛhṇannivartayan | śithilīkṛtā lajjā yena sa madano nu mado nūpalebhe lakṣyate setyarthaḥ | priyasaṅgamaśīdhupānarūpobhayakāraṇābhaṅgādubhayathā mānanigrahādyanubhāvasādhāraṇyācca saṃdehaḥ | sa evālaṃkāraḥ ||

8.43

dvārīti || dvāri tvadāgamanamārga eva cakṣurityautsukyoktiḥ | adhipāṇi pāṇau kare kapolāveti cintoktiḥ | kiṃbahunā jīvitaṃ tvayi tvadadhīnam | tvāṃ vināna jīvatītyarthaḥ | iti gāḍhānurāgoktiḥ | ato'syāḥ kalaho vigrahaḥ kuta ityeva kāmināṃ prītaye punaruktaṃ punaḥ punarucyamānaṃ vaco dūtīvākyaṃ navanavatvaṃ navaprakāratvamapūrvavadbhāvamiyāya | prakārārthe dvirbhāvaḥ | karmadhārayavadbhāvātsupo luk | kāntānurāgaprakaṭnātkāminaḥ prahṛṣyantīti bhāvaḥ | kalahāntariteyam ||

8.44

sācīti || locanayugaṃ sāci tiryaṅnamayantī priye tiryakpātayantī | na tu samarekhayetyarthaḥ | dayitavakṣasi pātaṃ rundhatīemāpa pratibadhnatī lajjā subhruvo nāyikāyā vibhūṣāṃ śobhāṃ janayati sma saṃgattau surataprasaṅge satyupararāma ca | evaṃ yatastadā cābhūṣaṇameveti bhāvaḥ | 'vibhāṣākarmakāt' iti parasmaipadam ||

8.45

sanyalīkamiti || sanyalīkaṃ sāparādhamata evāvadhīrito'vajñātaḥ san khinnastam | 'pūrvakāla' ityādinā tatpuruṣaḥ | sapadi kopasya padena vyājena prasthitaṃ nirgacchantaṃ prāṇanāthaṃ priyaṃ yoṣitaḥ saṃbandhryabhibāṣpanipāta ābhimukhyenāśrumokṣaḥ suhṛdiva ruṇaddhi sma rurodha | bāṣpapātasya manyumokṣaliṅgatayā prasthānapratibandhakatvātsuhṛdaupamyam | iyamadhīrā khaṇḍitā—'jñāte'nyāsaṅgini patau khaṇḍiterṣyākaṣāyitā | adhīrāstu vimuñcantī vijñeyā cātra nāyikā ||' iti daśarūpake ||

8.46

śaṅkitāyeti || śaṅkitāya dayitāyāviśvastāya nāyakāyerṣyāyā vimukhitāṃ vimukhīkṛtām | ata eva kṛtabāṣpanipātāṃ māninīṃ ghanaromavibhedaḥ sāndrapulakodayo'bhimukhamāhitaṃ cittaṃ yayā tām | niṣkoṣāmityarthaḥ | śaṃsati sma | vyanakti smetyarthaḥ | anyathā sāttvikānudayāditi bhāvaḥ | atrāpi pūrvoktaiva nāyikā || atha saṃbhogaśṛṅgāramāha | tatrāpi bāhyaraṃtamāha—

8.47

loleti || priyatame loladṛṣṭi cañcalekṣaṇaṃ dayitāyā vadanaṃ rabhasena balātkāreṇa cumbati sati vinīvi nirgatabandhanamaṃśukaṃ nitambāddhrīḍayā saha śithilatāmupapede | ubhayamapi śithilamāsīdityarthaḥ | atra vrīḍāṃśuka rūpasaṃvandhibhedabhinnavṛttisaṃsanarūpaśaithilyasyābhedādhyavasāyanibandhanātiśayoktimūlaḥ sahoktiviśeṣo'laṃkāraḥ | ata eva vrīḍāṃśukaupamyaṃ ca kalpyam | atra vātsyāyanaḥ—'bāhyamābhyantaraṃ ceti dvividhaṃ ratamucyate | tatrādyaṃ cumbanāśleṣanakhadantakṣatādikam || dvitīyaṃ surataṃ sākṣānnānākaraṇakalpitam ||' iti ||

8.48

hrītayeti || galitanīvi galitabandhaṃ tathāpyavalambitā kāñcī yena tat | kāñcīlagnamityarthaḥ | tadantarīyamadhoṃ'śukam | 'antarīyopasaṃvyānaparidhānānyadhoṃ'śuke' ityamaraḥ | nirasyannākṣipan | hṛdayeśaḥ priyo hrītayā vastrāpagamāllajjitayā | hrīdhātoḥ kartari ktaḥ | dayitayā maṇḍalīkṛto vartulīkṛtaḥ pṛthustanabhāro yasminkarmaṇi tadyathā tathā | gāḍhamityarthaḥ | sasvaja āśiṣṭaḥ | priyadṛṣṭeḥ pratibandhārthamityarthaḥ ||

8.49

ādṛtā iti || parirambhā āliṅganāni nakhapadairhetubhirādṛtā abhimatāḥ | 'hetau' iti tṛtīyā | tathā cumbitāni cumbanāni ghanadantanipātairgāḍhadantakṣatairhetubhirādṛtānīti liṅgavipariṇāmaḥ | suratasukhoddīpakatvānnakhadantakṣatapūrvakeṣvāliṅganacumbaneṣvādaraḥ saṃvṛtta ityarthaḥ | nanu sukumāre kāmatantre kathaṃ pīḍākareṣyādara iti na vācyamityāha—saukumāryeti | saukumāryameva guṇastena saṃbhṛtakīrtirlabdhayaśāḥ kāmaḥ surateṣu saṃbhogeṣvapi | na kevalaṃ vipralambheṣviti bhāvaḥ | vāmaḥ krūra eva | sukumāraḥ kāma iti vādamātram | vastutastu pīḍayanneva sukhamāvahatīti bhāvaḥ | sāmānyena viśeṣasamarthanarūpo'rthāntaranyāsaḥ ||
athābhyantaraṃ ratamāha-

8.50

pāṇīti || rahasyekānta iti viśrambhātiśayoktiḥ | gadgadavācāṃ skhaladgirāṃ yoṣitāṃ saṃbandhīni pāṇipallavayorrvidhūnanaṃ kampanamantaḥ sītkṛtāni sītkārāḥ| etena kuṭṭamitākhyo bhāva uktaḥ | 'adharapīḍanādyau sukhe'pi duḥkhadupacāraḥ kuṭṭamitam' iti lakṣaṇāt | nayanānāmardhanimeṣā ardhanimīlitāni | rahasyekānte gadgadavācāṃ yoṣitāmiti viśeṣaṇasāmarthyād gadgadakaṇṭhatvaṃ cetyetāni madanasyāsratāmupayayuḥ | asravatpuṃsāsuddīpanānyāsannityarthaḥ | atra sītkārārdhanimeṣādinā sukhapāravaśyaṃ vyajyate | taduktaṃ ratirahasye—'srastatā vapuṣi mīlanaṃ dṛśormūcchrnā ca ratilā Franca lakṣṇam | śleṣayetsvajaghanaṃ muhurmuhuḥ sītkaroti gatalajjitākulā ||' iti || atha madhupānavarṇanamārabhate-
pātumiti || yuvāna āhitaratīni vardhitarāgāṇyata evāpunaruktarasāni punaḥpunaḥ pānenāpyapūrvasvādānyata eva tarpayanti tṛṣṇotpādakāni | atṛptikarāṇītyarthaḥ sasmitāni vadhūnāṃ vadanāni sotpalāni madhūni ca pātumabhileṣuricchanti sma | atra prastutānāmeva vadanānāṃ madhūnāṃ ca pānakriyopamyasya gamyatvātkevalaprākaraṇikaviṣayatayā tulyayogitālaṃkāraḥ ! 'prastutānāṃ tathānyeṣāṃ kevalaṃ tulyadharmataḥ | aupamyaṃ gamyate yatra sā matā tulyayogitā ||' iti lakṣaṇāt ||

8.52

kānteti || kāntasaṃgamena parājitamanyau tyaktaroṣe | tadavadhikatvāttasyeti bhāvaḥ | kiṃca vāruṇīrasanena madhvāsvādena śānto vivādo vākkalahādiryasya tasmin | ata upāhitasaṃdhau priyaiḥ saha kṛtasaṃdhāne māninījane viṣaye'naṅgo dhanuṣīṣuṃ na saṃdadhe saṃdhānaṃ nākarot | siddhasādhye sādhanavaiyarthyāditi bhāvaḥ ||

8.53

kupyateti || yūnaḥ priyānkupyata yūnāṃ kopaṃ janayata | 'nātra 'krudhadruha-'ityādinā yūnāṃ saṃpradānatve caturthī | tasya 'yaṃ prati kopaḥ' iti niyamāt | atra kopañcāvakṛtrima ityāśvānatacittā anukūlacittā bhavata | kiṃca kopitāṃstānvarivasyata paricarata | 'namovarivaścitraṅaḥ kyac' iti kyac | varivasaḥ paricaryāyāmityarthe tasya niyamaśca | ityevamaneko'nekaprakāro ya upadeśaḥ pravartakavākyaṃ sa iva madhuvāro madhupānavṛttiḥ | 'madhuvārā madhukramāḥ' ityamaraḥ | yuvatibhiḥ svādyate sma | madhuvārasya kopādikāryapravartakatvasāmyādupadeśa ivetyutprekṣā | aniyatāḥ khalu mattaceṣṭā iti bhāvaḥ ||

8.54

bhartṛbhiriti || bhartṛbhiḥ praṇayasaṃbhramābhyāṃ premādarābhyāṃ dattām | 'saṃbhramaḥ sādhvase'pi syātsaṃvegādarayorapi' iti viśvaḥ | ata evātirasāmadhikasvādāṃ vāruṇīṃ varuṇātmajām | 'surā halipriyā hālā parisrudvaruṇātmajā' ityamaraḥ | rasayitvāsvādya vadhūbhihrīṃvimohavirahānmadena lajjājāḍyāpagamāddhetoḥ pāṭavaṃ paṭutvaṃ nu hṛdayaṃ jñānaviśeṣaṃ nu upalebhe | ata eva hṛdayasya tatkāryajñānasāmarthyāddhṛdayameva prāgasatpaścāllabdhamiti saṃdehaḥ | anyathā kathaṃ priyaṃ prati vakroktyādyartheṣu pravṛttiriti bhāvaḥ | saṃdehālaṃkāraḥ ||

8.55

svādita iti || svayaṃ khāditaḥ | ādau svayamevādāya pītaḥ, athānantaraṃ priyatamairedhitamānaṃ vardhitabahusaṃmānaṃ yathā tathā lambhito grāhitaḥ | svahastena pāyita ityarthaḥ | tataḥ priyatamaiḥ saha pītaḥ | yugapadekapātreṇa pīta ityarthaḥ | āsavaḥ pramadānāṃ pratipadaṃ prativāraṃ naikarūparasatāmanekavidhasvādutvam | nañarthasya naśavdasya supsupeti samāsaḥ | nañsamāse nalopaḥ syāt | bheja iva prāpeva | upacāraviśeṣādgojyeṣu rasaviśeṣaḥ syāditi bhāvaḥ | āsvādanādipadārthānāmanekarasatāprāptihetutvātkāvyaliṅgaṃ tāvadekaṃ svādanādīnāmanekadharmāṃṇāmekasminneva sarvakrameṇa saṃbandhātparyāyabhedaśca | tayośca saṃsṛṣṭyoranekarasatvotprekṣābījatvāttayā sahāṅgāṅgibhāvena saṃkaraḥ ||

8.56

bhrūvilāseti || bhrūvilāsaiḥ subhagānsundarānvadhūnayanānāṃ vibhramānanukartuṃ tairātmānaṃ samīkartumiceti phalotprekṣārthatvāt | mṛduvilo lapalāśairīpaccañcaladalairutpalaiścaṣakeṣu yā vīcayo madhūrmayastāsu yaḥ kampaḥ sa ādade svīkṛtaḥ | na tu svakampastasya vilolaviśeṣaṇenaivoktatvāttatsvīkāraśca tadyoga eva | pūrvaṃ netramātrasāmyabhājāmutpalānāṃ kampamānavīciyogātsubhrūvilāsanetrasāmyaṃ jātamityarthaḥ ||

8.57

oṣṭheti || oṣṭha eva pallavastasya vidaṃśe daṃśane rucirabhilāṣo yeṣāṃ teṣām | mukhasurāpānamiṣeṇādharaṃ pipāsatāmityarthaḥ | ramaṇānāṃ phullāni locanānyeva vinīlasarojāni yeṣu taiḥ aṅganāsyāntyeva caṣakāṇi pānapātrāṇi | 'caṣako'strī pānapātram' ityamaraḥ | tairmadhuvāro madhūpānāvṛttirhṛdyatāṃ hṛdayapriyatāmupayayau | 'hṛdayasya priyaḥ' iti yatpratyayaḥ | 'hṛdayasya hallekhayadaṇlāseṣu-' iti hṛdbhāvaḥ | ramaṇaviśeṣaṇārthahetukakāvyaliṅgasaṃkīr Pascualṇarūpakālaṃkāraḥ ||

8.58

prāpyata iti || guṇavatāpyāśrayavaśena guṇānāṃ viśeṣaḥ prakarṣaḥ prāpyate vyaktam | tattathā | yaduktaṃ tattathaivetyarthaḥ | hi yasmāddayitānāṃ ānanena karaṇena dattaṃ madhu rasātiśayena svāduprakarṣeṇa kartrā vyānaśe vyāptam | viśeṣeṇa sāmānyasamarthanarūpo'rthāntaranyāsaḥ ||

8.59

vīkṣyeti | ratnacaṣakeṣu sphaṭikādimaṇipātreṣvatiriktāṃ yāvakāpagamātpūrvābhyadhikāṃ kāntasya yaddantapadamaṇḍanaṃ tasya lakṣmīṃ śobhām | pratibimbitāmiti śeṣaḥ | vīkṣyoṣṭhayāvakanudo'dharalākṣārāgahāriṇo madhuvārā madhupānabhyāsāḥ pramadānāṃ bahumatā abhimatāḥ | vartamāne ktaḥ | tayogātṣaṣṭhī | jajñire jātāḥ | teṣāṃ priyānurāgacihnaprakāśakatvāditi bhāvaḥ ||
madhupānādvilocaneṣu rāgotpattiradhare'nyaśca lākṣārāganivṛttirmadhvānanayoścānyonyagandhasaṃkrāntiriti sthite satyutprekṣate—

8.60

locaneti || locane cādharaśca locanādharam | 'samudrāndrāddhaḥ-' iti vyabhicārajñāpakāccātrādharaśabdasya pūrvanipātaḥ | kṛtaścāsāvāhṛtaśceti viśeṣaṇasamāsaḥ| locanādharasya kṛtāhṛto rāgo yayā sā tathoktā | locanayoḥ kṛtarāgādharādāsamntāddhṛtarāgā cetyarthaḥ | pañcamyarthasaṃbandhātsāmānyasya yogaviśeṣe paryavasānaniyamenādhikaraṇāpādānārthayorākṣepāt | tathā cādharalocanaguṇayo rāgatadvirahayoḥ sthānaparivṛttiṃ kṛtavatītyarthaḥ | tathā vāsitena svagandhasaṃkrāntisurabhitenānanena viśeṣito'tiśayito gandho yasyāḥ sā | yadvā vāsitānanā cāsāvarthādānanenaiva viśeṣitagandhā ceti kṛtabahuvrīhiviśeṣaṇasamāsaḥ | ubhayathāpyānanasaṃkrāntasvagandhā svasaṃkrāntānanagandhā cetyarthaḥ | evaṃbhūtā vāruṇī madirā paraguṇātmaguṇānāṃ parayorlocanādharayorguṇau ca parasyānanasya guṇa ātmano vāruṇyā guṇaśca paraguṇātmaguṇāsteṣāṃ paraguṇātmaguṇānāṃ vyatyayaṃ vinimayaṃ nu vitene vistārayāmāsa | cittena prāmādikī vastuparivṛttirvyatyayaḥ | buddhipūrvā tu vinimayaḥ | atra tantroccaritasya paraguṇaśabdasyāvṛttyā paraguṇau ca paraguṇātmaguṇau ceti vigrahaḥ kathaṃcidgatyā soḍhavyaḥ | upamānapūrvapadabahuvrīhivat | tathā cāyamarthaḥ | paraguṇayoradharalocanaguṇayo rāgatadvirahayorvyatyayaṃ nu vinimayaṃ nu vitene | tathā paraguṇātmaguṇayorānanagandhātmagandhayośca vyatyayaṃ nu vinimayaṃ nu vitene | anyathā kathamandhasminnanyadharmopalambhaḥ saṃbhavatīti bhāvaḥ | atra locanādhararāgayostadabhāvayorvā bhede'pyabhedādhyavasāyādekatvavācoyuktiḥ | tasmāttanmūlātiśayoktyanuprāṇitā ceyaṃ vyatyayavinimayayoranyatarakaraṇotprekṣeti saṃkṣepaḥ | sā ca pratīyamānā vyañjakāprayogāt | nuśabdastu saṃśaye ||

8.61

tulyeti || akṣaṇostulyarūpamakṣitulyākṛti yoṣitaḥ karṇagaṃ karṇāvataṃsīkṛtamasitotpalaṃ nirupakāryanupakārakaṃ viditvā jñātvā | tatkāryaśobhāyāḥ karṇāntaviśrāntenākṣaṇaiva kṛtatvāditi bhāvaḥ | madarāgaḥ suhṛdivotpalasya bandhuriva | aniṣṭavārakatvāditi bhāvaḥ | lambhitekṣaṇarucirāhitanayanakāntiḥ san | pravibheje varṇāntarāpādanena pravibhaktavān | availakṣṇyakarādakṣṇo vyāvartayāmāsa | tato vicchittikaratvāditi bhāvaḥ ||

8.62

kṣīṇeti || atipānaiḥ kṣīṇayāvakarasaḥ kṣīṇalākṣārāgo'pi kāntasya dayitasya dantapadena dantakṣatena saṃbhṛtā śobhā yasya saḥ | vadhvā adharapallavarāgo'titarāmatimātram | atiśabdāttarapratyaye 'kimettiṅavyaya-' ityādināmpratyayaḥ | 'taddhitaścāsarvavibhaktiḥ' ityavyayasaṃjñā | sāndratāṃ ghanatvamāyayāviva | priyopabhogacihvamaṇḍitānāṃ kāminyavayavānāṃ kimanyairmaṇḍanairiti bhāvaḥ | tatra kṣīṇasyāpi sāndrateti virodhātkāntadantetyādiviśeṣaṇagatyā sāndratve hetūktyā kāvyaliṅgaṃ tatsaṃkīrṇā cotprekṣā ||

8.63

rāgeti || vanitānāṃ sarvagāpi sarvāṅgagatāpi | 'antātyanta-' ityādinā ḍaḥ | madaśrī rāgeṇa kāntāni nayanāni yeṣu teṣu vidrumavadaruṇāni kapolatalāni yeṣu teṣu mukheṣu darpaṇeṣviva nitāntaṃ dadṛśe | teṣāṃ nayanādinairmalyena rāgābhivyaktisaṃbhavāditi bhāvaḥ | atra madaśrīḥ sarvagatāpi mukheṣveva dadṛśa iti virodhaḥ | tasya mukhaviśeṣaṇaiḥ samādhānātkāvyaliṅgānuprāṇito virodhavadābhāso'laṃkāraḥ | sa copamayā saṃsṛjyate ||

8.64

baddheti || baddhā kopena vikṛtiryābhistāstathābhūtā api rāmāḥ karma cārutā tāsāṃ saundaryaṃ kartrī abhimatatāṃ priyavāllabhyamupaninye | saundarye hi vikṛtimapi rocayata iti bhāvaḥ | madhumado dayitānāṃ vaśyatāṃ vidheyatvamupaninye | tathāhi | sarva ātmavargahitamicchati | ataścārutā strītvātstrīṇāmupacakāra | madhumadastu puṃstvātpuṃsāmiti yuktamityarthaḥ | atra vikṛtā apyabhimatāḥ kupitā api vaśyā iti virodhasya cārutāmadābhyāṃ samādhānādubhayathāpi virodhābhāso bhavannarthāntaranyāsena saṃsṛjyateḥ ||

8.65

vāsasāmiti || upanābhi nābhisamīpe vāsasāṃ śithilatāṃ hrīnirāsaṃ lajjātyāgamapade kupitānyasthānakopāṃśca guṇapakṣe guṇakoṭau vidadhatī niveśayantī | doṣānapyetānguṇānkurvatītyarthaḥ | madirāpi yoṣitāṃ vacanīyam 'na nābhiṃ darśayet' iti śāstraniṣiddhācaraṇanindāṃ nirmamārja | tathā doṣāṇāmapi vastraśaithilyādīnāṃ tadānīṃ guṇatvānna kaścidvacanīyāvakāśa ityarthaḥ ||

8.66

bhartṛṣviti | upasakhi sakhīsamīpe | samīpārthe'vyayībhāvaḥ | ātmanaḥ svadehān | 'ātmā jīve dhṛtau dehe svabhāve paramātmani' iti vaijayantī | bhartṛṣu nikṣipatīnāṃ nipātayantīnām | bhartṝṇāmupari patantīnāmityarthaḥ | 'ācchīnadyornum' iti vikalpānnumabhāvaḥ | kutaḥ | madhumadenodyamitānāṃ preritānām | na tu svecchayeti bhāvaḥ | vanitānāmanuraktastrīṇām | 'vanitā janitātyārthānurāgāyāṃ ca yoṣiti' iti viśvaḥ | hṛdayeṣu vifalayā | anucitācaraṇāditi bhāvaḥ | vrīḍayā na sthitaṃ na vigatam | vaiphalyāttasyā madopādhikatvācceti bhāvaḥ | ata eva nobhayaniṣedhavirodhaḥ ||

8.67

rundhatīti || nayanānāṃ vākyānāṃ ca vikāsaṃ prāgalbhyaṃ rundhatī pratibadhnatī | tathā parirambha āliṅgane sāditau stambhitāvubhau karau yayā sā yuvatīnāṃ saṃbandhinī kṣībatā mattatā | kartari ktaḥ | 'anupasargātphullakṣīvakṛśollāghāḥ' iti nipātanātsādhuḥ | kṣībā mattā tasyā bhāvaḥ kṣīvatā | tvatalorguṇavacanasya puṃvadbhāvo vaktavyaḥ | bahuguṇairdṛṣṭisaṃkocādibhirbhrām̐ḍitasya vrīḍāyāḥ | bhāve ktaḥ | lalitaṃ vilāsamanujahre'nucakre | kartari liṭ | vrīḍākāryakaratvādvrīḍānukaṟaṇamityupamālaṃkāraḥ ||

8.68

yoṣiditi || uddhata utkaṭo manobhavena yo rāgaḥ prītiḥ sa yasyāḥ sā yoṣinmānavatyapi dayitasyāṅkaṃ yayau | yato mānādrāgo balīyāniti bhāvaḥ | lāghavadoṣaṃ pariharati—kārayatīti | anibhṛtā capalā | na kāryakāriṇītyarthaḥ | vāruṇī madirā guṇeṣu doṣeṣu ca viṣaye | sarvo'pi dvandvo vibhāṣayaikavadbhavati | rahasyavibhedaṃ rahasyabhaṅgaṃ kārayati khalu | balānnigūhitāvapi guṇadoṣau prakāśayatītyarthaḥ | yatotigūḍharāgaprakaṭanaṃ prakaṭamānatyāgaśca pramattāyā na lāghavamāvahati| abuddhipūrvakatvāditi bhāvaḥ ||

8.69

āhita iti || madhunā madyena ceṣṭitasya rativyāpārasya madhuratve mādhurye āhite nu saṃpādite nu prāgasatyeva manoharatve saṃpratyutpādite vā | vikāsaṃ gamite nu prākasatyeva mādhurye prakarṣaṃ prāpite vā | uddhatarāga udbhiktarāgaḥ | ata eva kusumeṣoḥ kāminīṣvavasaraḥ praveśo nava ivābabhau | nityasaṃnihito'pi madanaḥ kāminīṣu madakṛtatātkālikaceṣṭrāmādhuryādrāgodreke satyapūrvavadudvīkṣo'bhūdityarthaḥ | saṃśayānuprāṇiteyamutprekṣā ||

8.70

mā gamanniti || śaṅkitanāthā aviśvastapuruṣā yoṣito madena vimūḍhadhiyaḥ stabdhabuddhayo no'smānprojjhya visṛjya | prapūrvādujjhateḥ samāse'nañpūrve ktvo lyap | rantuṃ mā gamanna gacchantviti manīṣyeti śeṣaḥ | gamermāṅi luṅ | ‘na māṅyoge’ ityaḍāgamapratiṣedhaḥ | madirāṃ bhṛśamatimātraṃ neṣurnaicchanti sma | kiṃtu bhartṛviyogabhayādaupadeva papurityarthaḥ | tathāhi ! prema sneho'pade'sthāne'pi bhayānyaniṣṭāni paśyatyutprekṣate | śaṅkata iti yāvat | śaṅkāhetau premṇi kartṛtvopacāraḥ ||

8.71

citteti || cittasya nirvṛtividhāyi sukhakaraṃ viviktaṃ rahaḥ | 'viviktaṃ rahasi smṛtam' iti viśvaḥ | manmatho madhumado madyamadaḥ śaśibhāsaścandrikā dayitaiḥ saha saṃgamaśca | 'vṛddho yūnā-' iti nirdeśātsahaśabdaprayoge'pi sahārthe tṛtīyā | etāni pramadānāṃ strīṇāṃ prema viyogāsahatvāvasthāsaṃbhogaṃ kāmapi bhuvaṃ kāṃciddaśāṃ nayanti sma | ratyavasthāmapyatikramya śṛṅgārāvasthāṃ krīḍāmayīṃ ninyurityarthaḥ | 'premābhilāṣo rāgaśca snehaḥ premaratistathā | śṛṅgāraśceti saṃbhogaḥ saptāvasthaḥ prakīrtitaḥ||' ityuktaṃ rasaratnākare | 'premā didṛkṣā ramyeṣu taccintāpyabhilāpakaḥ | rāgastatsaṅgabuddhiḥ syātsnehastatpravaṇakriyā | tadviyogāsahaṃ prema ratistatsahavartanam | śṛṅgārastatsamaṃ krīḍā saṃbhogaḥ saptadhā kramaḥ ||' iti || krīḍāvasthāmāha-

8.72

dhārṣṭyeti || dhārṣṭyena prāgalbhyena laṅghitātikrāntā yathocitā yogyā bhūmirmaryādā yasmiṃstathokte | cumbanatāḍanamaṇitasītkārapurūṣāyitādau svayamucchṛṅkhalapravṛttiriti bhāvaḥ | nirdayaṃ yathā tathā vilulitānyākarṣaṇākulitānyalakā mālyāni ca yasmiṃstasminmāninīratividhau surate kusumeṣuḥ kāmo mattamatto mattaprakāra iva vibhramaṃ vijṛmbhaṇamāpa prāpa | mattaḥ kiṃ na karotīti bhāvaḥ | kārayitari kartṛtvopacārādutprekṣā ||

8.73

śīdhviti || śīdhupānena madyapānena vidhureṣu vihvaleṣu | 'maireyamāsavaḥ śīdhuḥ' ityamaraḥ | ata eva vapuḥṣvaṅgeṣu ninnatāṃ priyaparādhīnatāmupagateṣu satsu | 'adhīno nimna āyattaḥ' ityamaraḥ | vadhūnāṃ saṃbandhini ratirasa suratarasāsvāda āhitabhāvaṃ dattacittaṃ kāmiṣu viṣaya īhitaṃ cumbanatāḍanādiceṣṭitaṃ vītalakṣyaṃ 'nirviṣayam| asthānakṛtamapītyarthaḥ | reje | rāgiṇāṃ skhalitamapi śobhata iti bhāvaḥ ||

8.74

anyonyeti || atha harisakhā indrasacivā gandharvāsteṣāmapsarasāṃ cānyonyaraktamanasāṃ parasparānuraktacittānāṃ cetobhuvaḥ kāmasya nideśamājñāṃ bibhratīnāṃ svaravidheyānām | tāsu ramamāṇāsvevetyarthaḥ | 'ṣaṣṭhī cānādare' iti ṣaṣṭhī | vibodhaḥ prabodhanaṃ śīlameṣāṃ te vaibodhikā vaitālikāḥ | 'śīlam' iti ṭhak | teṣāṃ dhvanibhirmaṅgalakhairairvibhāvito'bhyūhito jñātaḥ paścimārdhaścaramabhāgo yasyāḥ sā tathoktā sā rātriḥ saṃhṛtā saṃkṣiptevetyutprekṣā | sukhināṃ bhūyānapi kālo laghīyāniva bhavatīti bhāvaḥ | parivṛttiṃ vivṛttimiyāya | prabhātakalpābhūdityarthaḥ ||

8.75

nidreti || nidrayā vinodito'panīto nitāntamatyarthaṃ yo ratyāḥ klamaḥ sa yeṣāṃ teṣāmāyāmibhirāyāmavadbhirdīrghairmaṅgalaninādairvaibodhikadhvanibhirvibodhitānāṃ yūnāṃ rāmāsu | 'sundarī ramaṇī rāmā' ityamaraḥ | bhāviviraheṇākulitāsu satīṣu ratāni tānyeva pūrvāṇi prathamāni tatpūrvāṇi teṣāṃ bhāvastatpūrvatā tām | bhāve talapratyayaḥ| samādadhire prāpurivetyutprekṣā | ādyasuratavadādarātpravartanta ityarthaḥ | yaduttarakāle durlabhaṃ tadṛtitṛṣṇayānubhūyata ityarthaḥ ||

8.76

kānteti || suratakhedena nimīlitānyakṣīṇi yena taṃ kāntājanaṃ strīsamūhaṃ saṃvāhituṃ sevitumiva | khedāpanodārthamaṅgamardanaṃ kartumivetyarthaḥ | 'saṃvāhanaṃ vāhane'pi narāderaṅgamardane' iti viśvaḥ | 'vāha prayatne' iti dhātoraṇyantāttumun | anyathā ṇijgrahaṇe saṃvāhayitumiti syāt | mandamandaṃ mandaprakāram | 'prakāre guṇavacanasya' iti dvirbhāve karmadhārayavadbhāvātsupo luk | samupayānsaṃvān rajanīparivṛttivāyurniśāvasānamarut | harmyeṣu mālyāni ca madirā ca paribhogo vimardaśca teṣāṃ gandhānāviścakāra | bahiḥ prasārayāmāsetyarthaḥ | atra saṃvāhitumivetyutprekṣā | māndyaguṇamūlatvādvaṇanimittakriyāphalotprekṣā ||

8.77

āmodeti || āmodena madyagandhena vāsitāḥ surabhitāścalā daṣṭamuktatvātsphurantaścādharapallavā yeṣu teṣu nidrayā kapāyitānyapadvaṅkatāni vipāṭalāni locanāni yeṣu teṣu | 'kapāyastuvare na strī niryāse rañjakādike | surabhāvapaṭau rakte sundare lavaṇe'pi ca' iti keśavaḥ | vyāmṛṣṭāni pramṛṣṭāni patrāṇi tilakāśca yeṣāṃ teṣu vilāsinīnāṃ vadaneṣu madāvaśeṣaḥ śobhāṃ babandha | maṇḍanāntarāpāye madaśeṣa eva maṇḍanaṃ babhūvetyarthaḥ | strīṇāṃ mada eva vibhūṣaṇamiti bhāvaḥ ||

8.78

iti bhāravikṛtau mahākāvye kirātārjunīye navamaḥ sargaḥ | gatavatīti || aṅgarāge'ṅgavilepane nakhalekhāsu nakhapadeṣu lakṣyatāṃ dṛśyatāṃ gatavati sati | vimardāttanmātrāvaśeṣe satītyarthaḥ | kiṃ ca bimbatulyā adharā bimbādharāḥ | 'śākapārthivāditvānmadhyamapadalopīsamānādhikaraṇasamāsaḥ' iti vāmanaḥ | samadairdayitaiḥ pītāḥ pīḍitā ata evātipīḍanādātāmrā āsamantādraktā bimbādharā yāsāṃ tāsāmaṅganānāṃ saṃbandhi viraheṇāhnikena viyogena vidhuraṃ vihvalaṃ hṛdayam | rātrisaṃbhogalakṣmīḥ | nakhapadādiśobhetyarthaḥ | iṣṭāptā satsakhīva nipuṇasahacarīvāvalalambe dhārayāmāsa | priyasaṃbhogacihnaśobhā spaṣṭā babhūvetyarthaḥ | priyopabhogacihnaśobhāvalokanalālasāḥ kathaṃ virahamasahantetyarthaḥ | śrutipūrṇopamālaṃkāraḥ | mālinīvṛttam | lakṣaṇaṃ tūktam || iti śrīmahāmahopādhyāyakolācalamallināthasūriviracitāyāṃ kirātārjunīyakāvyavyākhyāyāṃ ghaṇṭāpathasamākhyāyāṃ navamaḥ sargaḥ samāptaḥ ||
athāgantukasahajaśobhāsaṃpannatayā samagrasādhanāḥ striyo munimanaḥpralobhanārthaṃ prāsthannityāha-

Linked texts (1)