Ravanavadha 1
Jayamaṅgalā 1
- Language
- Sanskrit
Contents
1.p1
praṇipatya sakalavedinamatidustarabhaṭṭikāvyasalilanidheḥ || jayamaṅgaleti nāmnā naukeva viracyate ṭīkā |
1.1
lakṣyaṃ lakṣaṇaṃ cobhayamekatra viduṣaḥ pradarśayituṃ śrīsvāmisūnuḥ kavirbhaṭṭināmā rāmakathāśrayamahākāvyaṃ cakāra | tathāhyasyopanibandhanaṃ kavinā dvidhā kṛtam | ekaṃ lakṣaṇasūcakaiḥ prakīrṇādhikāraprasaṅgatiṅantakāṇḍaiścaturbhiḥ | dvitīyaṃ lakṣyasūcakai rāmasaṃbhavādibhirdvāviṃśatyā sargaiḥ | tatra lakṣaṇaṃ dvividham | śabdalakṣaṇaṃ kāvyalakṣaṇaṃ ca | tatra prathamasya prakīrṇādhikāratiṅantakāṇḍāni | dvitīyasya prasaṅgakāṇḍam | yatroccāvacena bahūnāṃ lakṣaṇānāṃ prakaraṇaṃ tatprakīrṇakāṇḍam | tadevātra prathamamuktaṃ tasya vyāpitvāt 'uttaratrāpi draṣṭavyam' iti pradarśanārtham | atra yadyapyādau kavinā devatānamaskāro na kṛtastathāpīṣṭadevatāsaṃkīrtanamapi vighnopaśamanaheturbhavatīti manyamāna āha—
iṣumatītyādi-raghusiṃhe rāme raghuṣu raghuvaṃśabhaveṣu siṃha iva śauryādiyogāt | vrajati sati | iṣumati saniṣaṅge praśaṃsāyāṃ matup | taduktaṃ kaumudyāṃ 'bhūma-nindā-praśaṃsāsu nityayoge'tiśāyane| saṃsarge'stivivakṣāyāṃ bhavanti matuvādayaḥ |' dandaśūkān hiṃsrān daṃśeḥ ‘2635| lupa-sad-|
3|
24|' ityādinā yaṅ | 'japa-jabha-' ityādinā abhyāsasya nuk | tadantāt '3146| yaja-japa-|
3|
166|' ityādinā ūkaḥ | ‘2308| ato lopaḥ |
6|
48|' | '2631| yasya halaḥ |
6|
49|' | jighāṃsau hantumicchau | ‘2614| ajjhanana-|
6|
16|' iti dīrghaḥ | ‘2430| abhyāsācca |
7|
3|55' iti kutvam '3148| sanāśaṃsa-|
3|
168|' iti uḥ '627| na loka-|
3|69' iti ṣaṣṭhīpratiṣedhāt dvitīyeva | dhanurdadhāne bibhrāṇe | aribhirasahyaṃ soḍhumaśakyam | '2847| śaki-sahośca |
3|
99' iti yat | muṣṭipīḍaṃ muṣṭinā pīḍayitvā muṣṭiśabde tṛtīyānte upapade '3370| saptamyāṃ copapīḍa|
3|
49|' iti ṇamul | tatra cakāreṇa tṛtīyānukarṣaṇāt | baddhaṃ citramaṅgalitraṃ yena | aṅguliṃ trāyata iti kaḥ | pure taruṇyaḥ purataruṇyaḥ | ‘nañsnañīkakkryūṃstaruṇatalunānāmupasaṅkhyānam' iti ṅīp | yadi tadvaco'rthavat | no cedgaurādipāṭhāt ṅīṣ | rāmo gata iti guruḥ śoko yāsāṃ tāḥ | kathamapi mā rudan na ruditavatyaḥ | rudeḥ ‘2269| iritā vā |
3|
57' iti cleraṅ | yato māṅgalikyaḥ maṅgalaprayojanāḥ | tadasya '1772| prayojanam |
5|
109|' iti ṭhañ | ‘470| ṭiḍḍhāṇañ-|
15|' ityādinā ṅīp ||
vanaspatīnāmityādi-sa rāmaḥ | tasyāḥ puraḥ ayodhyāyāḥ | niryāya nirgatya | samantāt sarvataḥ śaradaṃ dadarśa dṛṣṭavān | kālasyāpratyakṣatvāt kāryāṇāṃ darśanāttaddarśanamiti manyate | śriyaṃ dadhānāṃ dhārayantīṃ | keṣāṃ vanaspatīnāṃ | pāraskarādidarśanāt suṭ | atra lokapratītyā vṛkṣā draṣṭavyāḥ | na tu pāribhāṣikāḥ | tathā sarasāṃ taḍāgānāṃ nadīnāṃ gaṅgādīnāṃ tejasvināṃ candratārādīnāṃ kāntiṃ nairmalyaṃ bibhratāṃ diśāṃ ca | tadā hi nirmalā diśo bhavanti | vanaspatyādīnāṃ śriyaṃ dadhānāṃ śaradaṃ dadarśa ||
tāṃ rāmavyāpāraṃ vinā sāmānyena varṇayannāha—
iti ca | ākarṇayanniti 'prātipadikāddhātvarthe bahulam' iti ṇic | '3103| lakṣaṇa-hetvoḥ-|
124’ | śobhayatīti śobhā pacādyac | ‘3284| ṇyāsaśrantho yuc |
94’ iti vikalpitatvāt | athavā śobhanaṃ śobhā strīliṅge bhāve ghañ | ‘2841| kṛtya-lyuṭo bahulam |
85' ityādinā ṇyaḥ | tairabhibhūtasya magnasya śaraṇyasya bhuvanasya bhāramitikarttavyatālakṣaṇaṃ dorbhirbhujaiḥ yuvāmavoḍham ūḍhavantau | naranārāyaṇau yuvāmityuktau | tvaṃ ca tvaṃ ceti ekaśeṣaḥ | avoḍhamiti vaherluṅ | thasastam | halantalakṣaṇā vṛddhiḥ | sijlopaḥ | '2357| sahi-vahoḥ |
95' | he dāśarathe | hi yasmārdarthe vartate | yasmādayaṃ dharmaḥ ācāraḥ | nijo nityaḥ | na ityasmākam | vedaviruddha iti cet-naivādhyakāriṣmahi vedavṛtte | vedavihitaṃ vṛttamiti madhyamapadalopī samāsaḥ | yad brāhmaṇānāmuktamanuṣṭhānaṃ tatra vayaṃ naivādhikṛtā ityarthaḥ | adhipūrvātkaroteḥ karmaṇi luṅ | '2757| syasicū-|
59' iti sthānivadbhāvāt '2176| ajāderdvitīyasya 6|
' iti hrasvaḥ | sanvadbhāvāditvam | graheeśca buddhyarthatvāt | '540| gati-buddhi-|
135' ityādinā kaḥ | turaṅgaiḥ aśvaiḥ karaṇabhūtaiḥ | yudhyanta iti yodhāḥ | pacādyac | tānāhartuṃ kṣamaiḥ | '2924| vayasi ca |
14’ iti avyayībhāvaḥ | aśvānāṃ samūho aśvīyam | ‘1257| keśāśvābhyāṃ yañchau|
1.2.1
abhūdityādi—tasya hīṣṭadevatā sanātano viṣṇuḥ| sa cādau kīrtitaḥ| tatpratibandhanā ceyaṃ katheti prabandhenaivātra saṃkīrtanaṃ rāmāyaṇavat | tatra viṣṇoryasminkāle jagatkāryavaśādavatāraḥ kṛtastadeva prathamaṃ darśayati| abhūditi bhūtasāmānye luṅ | bhūta ityarthaḥ| anyathā rājñaścirātītatvātkaveḥ parokṣatvācca liṭ syāt| '2223| gāti-sthā- 2 4|
77|' iti sico luk | '2224| bhū-suvostiṅi |
7|
88|' iti guṇapratiṣedhaḥ|| 'nayaterḍiśca' iti nayaterauṇādika ṛn | naro manuṣyāstānnṛnpātīti | '2915| āto'nupasarge kaḥ |
4|
64|' nṛpo rājā| atyantadharmavijayitvāddevarājasya mitramāsīdityāha—vibudhasakha iti | vibudhyanta iti vibudhā devāsteṣāmapi pradhānatvāt | tatregupadhalakṣaṇaḥ kaḥ| sāmānyaśabdo'pi deveṣu vartamāno'pyarthavaśācchakre prayuktastasya sakheti | '788| rājā'haḥsakhibhyaṣṭac |
5|
4|
91|' vibudhasakhaḥ | anena dharmavijayitvaṃ darśayati vibudhasakhattvasya dharmakāryatvāt | suralokavijayinaśca ye rājānasteṣāṃ dharmavijayī pradhānam| pare śatravastrividhāḥ—ucchedanīyopapīḍanīyakarṣaṇīyāḥ | tatra ye upapīḍanīyakarṣaṇīyāstānparāṃstāpayatīti paraṃtapaḥ| '2954| dviṣatparayostāpeḥ |
39|' iti khac | '2955| khaci hrasvaḥ |
6|
4|
94|' | '2942| arudviṣadajantasya- 6|
67|' iti mum | nṛpa ityanena svamaṇḍale vṛttirākhyātā| paraṃtapa iti paramaṇḍale | śrūyanta iti śrutāni vedādīni tairanvitaḥ saṃbaddhaḥ | granthato'rthataśca gṛhītatvāt | daśaratha ityanena nāmnodāhṛto loke gītaḥ|| guṇyante'bhyasyanta iti guṇāḥ| '2040| guṇa āmantraṇe|' iti caurādiko'dantaḥ | tasmāt '3184| akatrtari ca- 3|
1.2.2
19|' ityādinā ghañ | yeṣām 'erajandyantānām' iti darśanam | yeṣāṃ tannāsti teṣāmerac | svaraṃ prati vivādo na rūpaṃ prati| guṇairabhirāmatvādibhirvaraṃ śreṣṭhaṃ yaṃ nṛpaṃ pitaramupāgamaditi saṃbandhaḥ| vriyata iti varaḥ| '3234| graha-vṛ-dṛ- 3|
58|' ityādinā karmaṇyap | kena hetunopagatavāṃstaṃ pitaraṃ sanātana ityata āha—bhuvanahitacchaleneti | bhavantyutpadyanta iti bhuvanāni | bhūrbhuvaḥsvariti trayo lokāḥ| 'rajaḥ
kyun' ityanuvarttamāne ‘bhū-sū-dhū-srjibhyaśchandasi' ityauṇādikaḥ kyunbahulavacanādbhāṣāyāmapi bhavati | tebhyo hitā bhuvanahitā viṣṇordaśāvatārāḥ | iha tu rāmo draṣṭavyaḥ | tacchalena vyājena bhuvanahitacchalena | idānīṃ rāvaṇādikaṇṭakoddharaṇāt | tathā coktam— 'paritrāṇāya sādhūnāṃ vināśāya ca duṣkṛtām | dharmasaṃsthāpanārthāya saṃbhavāmi yuge yuge ||' iti | sanetyavyayaṃ sadārthe varttate | sanā bhavatīti | '1391| sāyaṃ-ciram-|
4|
23|' iti vyuḍyulo tuṭ ca | sanātano viṣṇurupāgamadupajagāma | lṛdittvādaṅ | satsvanveṣu rājasu guṇairvaratvāttaṃ pitaraṃ janakamaṅgīkṛtavānso'bhūditi yojyam | svayamivyātmanā na karmaṇānyena vā prerita ityarthaḥ ||
53' iti pāṇineḥ, 'yugapaddeśapṛthaktvadarśanāditi rūpasāmānyādveti vacanaprāmāṇyāditi cedlopapratiṣedhaḥ' iti kātyāyanasya, 'nakāragrahaṇasāmarthyāllopo na bhavi-
121' ityādinā viniḥ | mānyo mānārhaḥ | '2822| arhe kṛtyatṛcaśca-3|
4' iti halantalakṣaṇāyāṃ
' itīyādeśaḥ | '470| ṭiḍḍāṇañ-|
' iti hirhaśabdo dvirucyate | rephasya na | '2446| na ndrāḥ-6|
12' iti kittvādaguṇābhāvaḥ | '2369| hasvāṅgāt |
1.2.3
27' iti sico lopaḥ || prahiṇu preṣaya | svaṃ putram | hinoteḥ prārthanāyāṃ loṭ | śnuḥ | apittvāt ṅittvam | guṇābhāvaḥ | '2334| utaśca pratyayāt |
98' iti madādeśaḥ | madgidho matsadṛśo'nyo na bhāramagryam '3462| agrādyat |
athetyādi-tasya rāmasya vrajato viprā anīcairmahatā dhvanināśiṣa iṣṭavacanāni jagadurgāditavantaḥ| anye vādakāstūryaṃ kāṃsyatālapaṭahādisamūhamājaghnustāḍitavantaḥ| '2695| āḍo yama-hanaḥ |
28|' ityātmanepadaṃ na bhavati | akarmakādityanuvartate | tumulo mahānkalo madhuro ninādo dhvaniryasyeti | abhimatamiṣṭaṃ phalaṃ śaṃsituṃ śīlaṃ yasya bāhoḥ sa cāru pusphora sutarāṃ sphuritavān | atra dakṣiṇo bāhuḥ sāmarthyādgamyate svāṅgatvāt | anena sītāprāptibījamupanyastam | sphuraterabhyāsasya '2259| śarpūrvāḥ khayaḥ |
7|
61|' iti khayaḥ śeṣaḥ | cartvam | pakṣiṇaśca taruṣu sthitā anukūlāḥ santa uccaiḥ suṣṭhu cukruvuḥ kūjitavantaḥ | '1115| ku śabde' ityasya liṭaḥ kittvāduvaṅādeśaḥ || iti śrī-jayamaṅgalā''khyayā vyākhyayā samalaṃkṛte śrī-bhaṭṭikāvyeprathame prakīrṇa-kāṇḍe lakṣaṇa-rūpe prathamaḥ paricchedaḥ (vargaḥ), tathā lakṣya-rūpe kathānake śrī-rāma-saṃbhavo nāma prathamaḥ sargaḥ paryavasitaḥ |
idānīṃ vijigīṣūṇāṃ kaṇṭakān samuddhartuṃ śaratkāle samudyoga iti tameva varṇayannāha-
taraṅgetyādi—taraṅgasaṅgāt salilormisamparkāccapalaiḥ cañcalaiḥ palāśaiḥ patraiḥ jvālā śriyaṃ sātiśayāṃ dadhanti | sadhūmadīptāgnirucīni sadhūmadīptāgneriva ruciryeṣāṃ raktotpalānāṃ tāni rejuḥ dīpyante sma | rājeliṭi ‘2354| phaṇāṃ ca saptānām |
6|
1.2.4
125|’ iti etvābhyāsalopau | ākulāḥ itastato yāyinaḥ ṣaṭpadā yeṣviti | calitapatrāṇāmagniśikhātulyatvāt ṣaṭpadānāṃ ca dhūmattulyatvāt sadhūmadīptāgnirucinītyuktam ||
59’ ityādinā kvip | anuṣaṅgalopaḥ | śiḥ | napuṃsakasya num | bhānoriva tejāṃsi bhuvi saṃbhṛtāni piṇḍīkṛtāni | gabhastibhiḥ raśmibhiḥ dhārābhiriva drutāni galitāni | dhārā prapāta iti bhidādipāṭhādraṣṭavyam ||
4’ iti kaḥ | ‘2918| ambrāmba|
25' itīṭpratiṣedhaḥ | '3016| ra-dā-bhyām- 8 2 42|' iti natvam | abhyarṇaḥ | āhava iti āhūyante asminyuddhāyeti hvayaterāṅpūrvāt '3250| āṅi yuddhe |
37' iti dīrghaḥ | ṣatvaṣṭutve | madhuparkamiśram madhuparkeṇa sahaityarthaḥ ||
26' iti nipātitau | śvo bhavitāraḥ śauvastikāḥ | '1385| śvasastuṭ ca |
154' ityādinā ukañ | '627| na lokā-2|
' iti hiṃśabdasya dvirvacanam | '2446| na ndrāḥ6|
12' iti iṭpratiṣedhaḥ | dvirvacanādi | '2609| ruda-vida-|
' iti dvirvacanam | ūhamāha-mitrāvaruṇau ādityavaruṇau | '922| devatā-dvandve ca |
' iti diśabdo dvirucyate | rephasya pratiṣedhaḥ | taddhanuḥ taṃ rāmaṃ janakaḥ ajigrahat bodhitavān | anena dhanuṣā tripuraṃ dagdhamiti | graherhetuma-
4' iti yogavibhāgātkaḥ | '2372| āto lopaḥ-|
10' ityac | 'hasimṛgṛṇvāmidamilūpūdhūrvibhyastan' ityauṇādikastan | mriyante prāṇino'sminniti martyo bhūrlokaḥ | tatra bhavā martyā manuṣyāḥ | digāderākṛtigaṇatvāt yat | ākṛtigaṇatvasya liṅgaṃ devamanuṣyapuruṣapuramartyebhya iti nirdeśaḥ | mukhameva mukhyaḥ pradhānam | '2058| śākhādibhyo yat |
48’ iti chaḥ | rājanyānāṃ kṣatriyāṇāṃ samūho rājanyakam | ‘1246| gotrokṣa-|
1.2.5
39’ ityādinā vuñ | ‘prakṛtyāke rājanyamanuṣyayuvānaḥ’ iti prakṛtibhāvādapatyayakāralopo na bhavati | hastināṃ samūho hāstikam | ‘1256| acitta-hasti-|
47’ iti ṭhak | eṣāṃ senāṅgatvat dvandva ekavadbhāvaḥ | tenāḍhyamupacitamiti tṛtīyeti yogavibhāgāt samāsaḥ | saha rājñeti vigṛhya sākalyavacane yaugapadye vāvyayībhāvaḥ| ‘660| avyayībhāve cākāle-|
16’ | ‘1671| ātmādhvānau khe |
1.3
' | '2372| āto lopaḥ- 6|
bimbetyādi—bimbaṃ pratibimbaṃ tenāgatairnipatitairiti | tṛtīyeti yogavibhāgāt samāsaḥ | tīravanaiḥ kusumitairityarthāt taiḥ karaṇabhūtaiḥ | payobhiḥ kartṛbhiḥ samṛddhiṃ vibhūtiṃ nijāmātmīyāṃ apahṛtāṃ vilokya kūlāni kartṛbhūtāni sāmarṣatayeva sākṣamatayeva sarojalakṣmīṃ kamalaśobhāṃ payaḥsambandhinīṃ tenuḥ vistāritavanti | ‘2260| ata ekahalmadhye-|
6|
120|’ ityādinā etvābhyāsalopau | kūle sarojāsambhava iti cedāha—sthalapadmahāsairiti sthaḷakamalavikāsairityarthaḥ ||
104’ tayā, anvayo 'nugamo yāsāṃ | śuddhyanugatā ityarthaḥ | tataḥ snehamiva sravantīḥ | ṛjavaśca tā āyatāśca | vitṛṇāntarālāḥ | utpāṭitāni tṛṇāni antarāle madhyabhāge yāsāṃ tāḥ ||
97’ ityādinā mūrddhanyaḥ | tān sa rāma aikṣiṣṭa dṛṣṭavān | anudāttettvāttaṅ | iṭ | viyogaduḥkhasya yo'nubhavaḥ anubhavanaṃ tasyānabhijñaiḥ teṣāṃ putradāraiḥ sahaiva sarvatra gamanāt | etāvatā kālena etāvaddeyamiti vihitaṃ kṛtam | dadhāterhiḥ | nṛpāṃśaṃ karaṃ dadadbhiḥ | āhāryā kaṭakādibhiḥ āharaṇīyā yā śobhā dīptiḥ tayā rahitaiḥ | amāyaiḥ ṛjubhiḥ | āhāryeti ‘2872| ṛ-halorṇyat |
107’ iti yuc na bhavati tasya strīliṅge bhāve akarttari ca kārake vidhānāt | nandyādipāṭhāt lyurna bhavati tasya ‘2830| vā'sarūpo'striyām |
131’ iti bahulavacanādanye'pi kṛtaḥ prāptamapi svābhidheyaṃ vyabhicaranti ||
' | tāni yeṣāṃ santīti patatriṇaḥ | pataṅgaśiñjamiti pāṭhāntaram ||
93' iti nipātanāt | pādyaṃ pādārthamudakam | '2053| pādābhyāṃ ca |
89' iti ṣatvam | tau ca kṣitipālaputrau rāmalakṣmaṇau tadāsanādi pratyagrahīṣṭāṃ pratigṛhītavantau | pratipūrvāt graherluṅ | tasastām | '2562| graho'liṭi|
112' ityotvam | ḍhatvaṣṭutvaḍhalopāḥ | doriti damerrḍosityauṇādiko ḍos | havīṃṣi hotavyāni | sampratyapi rakṣatam | arcirucihusṛpicchādicchadibhya isirityauṇādika isiḥ | rākṣasaurupahanyamānāni rakṣatam | prārthanāyāṃ loṭ | śap | thasastam | itthamiti '1965| idamasthamuḥ |
24' anenoktaprakāreṇa | tapodhanaistapa eva dhanaṃ yeṣāmiti | abhāṣiṣātām abhihitau | bhāṣateḥ karmaṇi luṅ | sijiṭau ||
' ityādinā vṛddhiḥ || yathepsitaṃ yathābhimatam | āpnoteḥ '2619| āp-jñapyṛdhāmīt |
17' abdairmeghaiḥ kṛṣṇasādharmyāt | apo dadatīti abdāḥ | cakāraḥ pādapūraṇārthaḥ ||
15' iti ṭhañ tuḍāgamaśca | dvārāditvādaijāgamaḥ | śauvastikatvaṃ tadyeṣāṃ vibhavā na vrajanti teṣāmaśvastanikavṛttīnāṃ kasmānna dayase na rakṣasi | '613| adhīgartha-dayeśāṃm-|
52' iti karmaṇi ṣaṣṭhī ||
56' ityatra saṅghātavigṛhītaviparyastagrahaṇāt ṣaṣṭhī prāptāpi na bhavati | karmaṇaḥ śeṣatvenāvivakṣitatvāt | puraṃ nagaraṃ pretanarāṇāṃ mṛtanarāṇām | adhivāsamavasthānaṃ kurmaḥ | nilayahananena śmaśānatulyamityarthaḥ | kasmādevamityāhadharma iti | daśarathasyāpatyaṃ dāśarathiḥ | '1095| ata iñ |
iti nakārasya pratiṣedhaḥ | abhyāsakāryam | āñjihaditi rūpam | rājñāṃ yaśāṃsi nijighṛkṣayiṣyan nigrahītumabhibhavitumeṣayiṣyan | graheḥ san | '2610| sani graha-guhośca |
89' iti ṣatvam | nadīṃ tarītuṃ kuśalānityarthaḥ | pathikān pathi kuśalān | '1863| tatra kuśalaḥ pathaḥ |
77’ adhvānam alaṃgāmino ye turaṅgā aśvāḥ te adhvanyāḥ | alaṃgāmītyasminnarthe ‘1817| adhvano yat-khau |
68’ iti nipātanam | vandārubhiḥ saṃstutaṃ kṛtastavam | abhyayodhyām | ayodhyābhimukham | ‘668| lakṣaṇenā'bhi-pratī ābhimukhye |
81’ iti sa-bhāvaḥ | ‘678| anaśva-|
1.4.1
so'dhyaiṣṭetyādi—kṣatriyasya dharmo'dhyayanaṃ yajanaṃ dānam | śastrājīvo bhūtarakṣaṇaṃ cetyubhayaṃ nṛpa ityanenoktam | bhūtarakṣaṇe śastramaṅgam | sa nṛpo vedānadhyaiṣṭādhītavāniti svādhyāya uktaḥ | vedayanti jñāpayanti dharmādharmāviti vedāḥ sāmādayaḥ | '2896| nandi-grahi-pacādi-|
3|
1|
134|' ityac | iṅo'dhipūrvasya '2460| vibhāṣā luṅ-lṛṅoḥ-|
50|' iti gāṅ | vibhāṣayeti gāṅabhāvapakṣe rūpam | ajādittvādaṭ | '269| āṭaśca |
6|
1|
90|' iti vṛddhiḥ | ṅittvādātmanepadam | '212| ādeśa-pratyayayoḥ- 8 3 59|' iti ṣatvaṃ ṣṭutvaṃ ca ||
tridaśāndevānayaṣṭāgniṣṭomādibhiḥ pūjitavān | yajanamuktam | yajeḥ ‘2158| svarita-ñitaḥ-|
1|
3|
72|’ iti taṅ | anikasamīpatvāddhalaḥ ‘2300| liḍsicau-|
1|
11|’ iti kittvaṃ na bhavati | ‘224| vraśca-bhrasja-|
8|
36|’ ityādinā ṣatvam | ‘2281| jhalo jhali |
8|
26|’ iti sico lopaḥ || pitṝnapārīdāpyāyitavān | pitaramuddiśya yajanam ‘1160| pṛ pālana-pūraṇayoḥ |’ ityasmātpūraṇārthālluṅi rūpam | ‘2297| sici vṛddhiḥ-|
7|
1|’ ‘2266| iṭa īṭi|
8|
28|’ iti sico lopaḥ | athavā ‘pitṝnatāpsaீt’ iti pāṭhaḥ | ‘1271| tṛpa prīṇane |’ ityasmālluṅi ‘spṛśa-mṛśa-kṛṣa-tṛpa-dṛpāṃ śleḥ sijvaktavyaḥ’ iti cleḥ sici ‘2402| anudāttasya ca-|
6|
1|
59|’ ityādinā amabhāvapakṣe rūpam | pitṝṃstarpitavānityarthaḥ || samamaṃsta bandhūnmātṛpitrādijñātīnsaṃmatavān | sadā dānamānādibhiḥ pūjitavānityarthaḥ | manyateranudāttattvāttaṅ | iṭpratiṣedhaśca | yeṣāṃ sica ikāra uccāraṇārthasteṣām ‘2697| hanaḥ sic |
1|
1.4.2
14|’ iti kitkaraṇajñāpakāllalopābhāvaḥ | yeṣāṃ tu ikāra itteṣāmidittvānnakāralopābhāvaḥ || ābhyantaraṃ śatrumajitvā kathaṃ paraṃtapa ityāha-vyajeṣṭa ṣaḍvargamiti | kāmakrodhalobhamohamadamātsaryāṇāṃ ṣaṇṇāṃ vargaḥ ṣaḍvargaḥ| tamabhibhūtavān | vipūrvasya jayateḥ ‘2685| vi-parābhyāṃ jeḥ |
1|
3|
19|’ iti taṅ || araṃsta nītau sāmādiṣu saṃdhyādiṣu ca rataḥ | nītimrānityarthaḥ || samūlaghātaṃ nyavadhītsamūlānniśeṣānarīnśatrūnnihatavān | ucchedanīyā ye śatravasteṣvidaṃ vidhānam | samūlopapadāddhanteḥ ‘3357| samūlākṛta-|
3|
36|’ ityādinā ṇamul | ‘358| ho hanteḥ-|
7|
3|
54|’ iti ghatvam | vṛddhiḥ | ‘2574| hanastaḥ-|
7|
3|
32|’ iti tatvam | ‘3367| kaṣādiṣu yathā-|
3|
46|’ ityādinā yathāvidhyanuprayogaḥ | anupayoge ‘2434| luṅi ca-|
43|’ iti vadhādeśaḥ | tasyākārantatvādupadeśe'nekāctvādiṇniṣedho na bhavati | ato lope kṛte tasya sthānivadbhāvāt ‘2284| ato halādeḥ-|
7|
7|’ iti vibhāṣāvṛddhirna bhavati ||
1.4.3
vasūnītyādi-vasūsi dravyāṇi bandhuvyatirekeṇa bālādibhyo vyakārīddattavān | vikṣiptavāniti vā | kiraterluṅi rūpam | kaḥ kimivetyapekṣāyāmāhatoyaṃ ghanavaditi | toyamudakam | ghano meghaḥ phalanirapekṣatayā yathā vikirati tadvat || evaṃ samyakpālanādindreṇa tulyatvamāha-sahāsanaṃ gotrabhidā'dhyavātsīditi | gotrabhidendreṇa sahāsanamadhyavātsīdadhyuṣitavān | anenātyantadharmavijayitvasya phalaṃ darśayati | '1074| vasa nivāse|' ityasya rūpam | 'vasiḥ saṃtrasāraṇī' iti vacanādiḍbhāvaḥ | '2225| asti-sicaḥ- 7 3 96|' itīṭ | '2267| vada-vraja- 7 2 3|' ityādinā vṛddhiḥ | ' 2342| saḥ syārdhadhātuke | 7 4 49|' iti tatvam | āsanamiti ' 544| upānvadhyāṅvasaḥ 1 4 48|' ityadhikaraṇasya karmasaṃjñā || trīṇyambakānyakṣīṇi yasyeti tryambako mahādevastasmādanyaṃ nopāsthita | na pūjitavānityarthaḥ | upapūrvāttiṣṭhateḥ 'devapūjā-saṃgatikaraṇa-mitrakaraṇa-pathiṣu-|' iti devapūjāyāṃ taṅ | '2389| sthā-ghvoricca |
1|
17|' ityādinettvaṃ kittvaṃ ca | ' 2369| hrasvādaṅgāt |
8|
27|' iti sico lopaḥ || iṣūnbibhratīti '2980| anyebhyo'pi dṛśyante |
3|
75|' iti kvip | iṣubhṛto dhanurdharāḥ sarveṣāṃ teṣāṃ yaśāṃsi nirāsthat | nirastavānityarthaḥ | etenāsyāsādhāraṇīkṛtāstratvaṃ darśitam | 'upasargādasyatyūhyorvā vacanam' iti vacanādyadā taṅ nāsti tadā tip | '2438| asthyati- 3 1|
52|' ityādinā cleraṅ | '2520| asthatesthuk |
7|
17' ||
pālayanti te gotrāḥ parvatāstān bhinatti vidārayatīti gotra-bhid(t) |' iti vyā0 bhā0 | '1034| trai-ṅ pālane|' | '1533| bhidir vidāraṇe|' iti dhātupāṭhe pāṇiniḥ |
1.4.4
puṇya ityādi—punātīti puṇyaḥ | 'pūño yat ṇuk hrasvaśca' ityauṇādiko yat | ṇugāgamaśca hrasvaśca| atyantapuṇyakaraṇādrājāpi puṇya ityucyate| tanmayatvādrājā | agnirapi puṇyaḥ pāvanātpuṇyaḥ | yāgādiḥ puṇyastena puruṣaḥ pūyate | mahatāṃ vedavidāṃ brahmaṇāṃ brāhmaṇānāṃ samūhena juṣṭaḥ sevito rājāgniśca | brahmaśabdo'tra brāhmaṇaparyāyaḥ | nāke svarge sīdantīti '2975| sat-sū-dviṣa-|
3|
61|' ityādinā kvip | nākaṣado devāsteṣāṃ karmaṇi ṣaṣṭhī | saṃtarpayati prīṇaya tīti saṃtarpaṇaḥ | saṃtarpayateḥ '2841| kṛtyalyuṭo bahulam |
3|
3|
113|' iti kartari lyuṭ | rājā yāgādinā tarpayati| agnirapyabhimukhatvāddevānām | vareṇyaḥ śreṣṭho rājāgniśca 'vṛña eṇyaḥ' | jajvāla pradīptavān | lokasthitaye mābhūllokasya sthityatikrama ityevamartham | agnirapi lokasya sthitaye jvalati | yathoktam' agnau prāstāhutiḥ samyagādityamupatiṣṭhate | ādityājjāyate vṛṣṭirvṛṣṭerannaṃ tataḥ prajāḥ ||' iti | abhipraṇīta ityagniviśeṣaṇam | ābhimukhyena praṇīta iti prādisamāsaḥ | ' 2287| upasargādasamāne-|
8|
14|' ityādinā ṇatvam | mantreṇābhimukhīkṛta ityarthaḥ | yathādhvare yāge'bhipraṇīto vahnirjvalati tathā rājāpītyarthaḥ ||
yatrastho rājyaṃ cakāra tāṃ nagarīṃ darśayannāha—
sa puṇyerityādi—svāmiguṇapūrvakā hi nivāsasya guṇā bhavantīti pradarśanārthaṃ paścāttadabhidhānam| tathā coktam-‘sa tu yacchīlastacchīlā asya prakṛtayo bhavanti |' iti | sa rājā puṇyakīrtiḥ puṇyāḥ pavitrāḥ kīrtayo yasya saḥ| śatamamyukalpa iti prabhāvaṃ darśayati | '2022| īṣadasamāptau-|
3|
1.4.5
67|' iti kalpap| śatamamyurindraḥ| mahendralokapratimāmayodhyāmiti yojyam| pratimīyate tulyata iti pratimā | '3283| ātaścopasarge- 3 3 106|' ityaṅ mahendralokena pratimā tulyā | '692| tṛtīyā-|
1|
30|' iti yogavibhāgātsamāsaḥ | amarāvatīmivetyarthaḥ | kayā| samṛddhyā| samyagatiśayenarddhiḥ samṛddhiḥ|'76 91| kugatiprā- 2 2 18|' iti prādisamāsaḥ| adhyāstādhyāsitavān | bhūtasāmānye laṅ | āsteranudāttettvāttaṅ | '542| adhi-śīṅ- 1 4 46|' ityādinādhikaraṇasya karmasaṃjñā | sukhayatīti sukhā pacādyac | sukhahetutvādvrā sukhā | sarveṣu ṛtuṣu sukheti| '717| saptamī-|
1|
40|' iti yogavibhāgātsamāsaḥ | adhyāsitāmadhyuṣitām | brahmabhirbrāhmaṇairṛddhabodhaiḥ | sarvaśāstraparijñānātpaṭubuddhibhirityarthaḥ | indherniṣṭhāyāmanunāsikalopaḥ ||
nirmāṇetyādi-padmāsano brahmā | padmamāsanaṃ yasyeti kṛtvā | tasya kauśalaṃ naipuṇyamiti ṣaṣṭhīsamāsaḥ | tasya '705| pūraṇa-guṇa- 2 2 11' ityādinā na pratiṣedhaḥ | tatra viśiṣṭā eva guṇā rūparasagandhasparśāstadviśeṣāśca śuklanīlādayaḥ kaṭukāmlādayaḥ saurabhyādayaḥ śītoṣṇādayaśca gṛhītāḥ | tatra rūpādibhiḥ samāso bhavatyeva | 'tatsryaiśca guṇaiḥ ṣaṣṭhī samasyate na tu tadviśeṣaguṇaiḥ |' iti vacanāt | anyaistu samāsapratiṣedhaḥ | evaṃ ca kṛtvā munitrayavacanamarthavadbhavati | tadyathā '919| adhikaraṇaitāvattve ca |
15' | ' 1295| tadaśiṣyaṃ saṃjñāpramāṇatvāt |
1|
1.4.6
pyatīti kiṃ punaratrārthasattattvam' iti bhāṣyakārasyeti | tasya sīmeva maryādevāyodhyā | tato na sṛṣṭyantaraṃ śobhanamastītyarthaḥ | kīdṛśasya | nirmāṇadakṣasya | nirmitirnirmāṇaṃ sṛṣṭistatra dakṣasya paṭoḥ | kva viṣayeṣu | samīhiteṣu | sraṣṭumīpsiteṣvityarthaḥ | ūrdhvamupariṣṭātsphuradbalagabhastibhiḥ sphuranto ye ratnānāṃ gabhastayo raśmayastairhāsabhūtermaghona indrasya puramamarāvatīmavahasyeva sthitā yā tāmadhyāsta | 'maghavan śvan ukṣan' ityauṇādikaḥ | '362| śvayuva-maghonām-|
6|
133|' iti saṃprasāraṇam ||
sadratnetyādi-santi śobhanāni yāni ratnādīni tāni bhajante yāni gṛhāṇi tāni sadratnamuktāphalavajrabhāñji | muktāphalavajrayo ratnāntarbhāve'pi prādhānyakhyāpanārthaṃ vacanam | gobalīvardanyāyādvā | ratnaśabdena marakatapadmarāgavaidūryādayo gṛhyante | sadratnādi-'yuji' iti pāṭhāntaram | '376| yujerasamāse |
7|
1|
71|' iti pratiṣedho na bhavati | anapuṃsakaviṣayatvāt | napuṃsake tu tallakṣaṇasya numo vidhānāt | vicitradhātūni vicitrā nānāprakārā dhātavo manaḥśilādayo yeṣu gṛheṣu teṣāṃ viracitacitrakarmatvāt | sakāmaṇāni sodyānāni | strībhiryutānyapsarasāmivaughaistatratyābhiḥ strībhirapsarobhirivetyarthaḥ | meroḥ śirāṃsīva meroḥ śṛṅgāṇīva evaṃvidhāni gṛhāṇi yasyāmayodhyāyāṃ tāmadhyāsta | gṛha iti '2906| gehe kaḥ |
3|
1|
144|' tatra gṛhaśabdo veśmani napuṃsakaliṅgaḥ | tatsthāyiṣu pulliṅgo nityaṃ bahuvacanāntaśca ||
antarityādi-antargṛhamadhye niviṣṭāni nihitānyujjvalaratnāni yāni teṣāṃ bhāso raśmayo gṛhebhyo gavākṣajālairabhiniṣpatantyo nirgacchantyo
1.4.7
yasyāṃ bhānti tāmadhyāsteti yojyam | parvatasyonnatapradeśaṣṭaṅka ityucyate | tasmāddhimavatparvataṭaṅkādiva gaṅgāmbupātapratimā gaṅgājalapravāhatulyāḥ svacchatvāt ||
dharmmāsvityādi—dharmādanapetāsu | ‘1644| dharma-pathyartha-|
92|’ ityādinā yat | kāmārthayaśāṃsi kartuṃ śīlaṃ yāsāṃ tāsu | ‘2934| kṛño hetu-|
3|
20|’ ityādinā tācchīlye ṭaḥ | ‘160| ataḥ kṛ-kami-|
8|
3|
46|’ ityādinā visarjanīyasya satvam | ṭittvānḍīp | matāsu pūjitāsu loke tāsāṃ pratītatvāt | adhigatāsu kāle vivāhayogye kāle pariṇītāsu | so'bhireme sa rājābhiratavān | patnīṣu ‘490| patyurno yajñasaṃyoge |
1|
33|’ iti nakāraḥ | tisṛṣu kausalyākaikeyīsumitrāsūttamāsviti sannārīguṇaiḥ śreṣṭhāsu | vidyāsviti vidantyābhirdharmādharmāviti vidyāḥ ‘3276| saṃjñāyāṃ samaja-|
3|
3|99 ityādinā kyap | tisṛṣu sāmargyajurākhyāsu | dharmmāsvityādikaṃ tulyam | vidvāniva yathādhigatavidya ityarthaḥ | ‘3105| videḥ śaturvasuḥ|
7|
1|
36|’ dīrgha-halṅyādi-saṃyogāntalopāḥ || tasya rājñaḥ patnībhistābhiḥ saha ramamāṇasya sutā naivāsan | ṛṣyaśṛṅganāmā muniḥ putrīyaṃ kratuṃ jānātīti purodhaso vaśiṣṭhādupaśrutya rājñā vāravilāsinibhirānāyito munirityetatkathayitumāha—
putrīyatetyādi-putrīyatātmanaḥ putramicchatā | icchāyām '2657| supa ātmanaḥ kyac |
3|
1|
8|' iti kyac | '2658| kyaci ca |
7|
33|' itītvam | tena rājñā prayojakakartrā varāṅganābhirvarastrībhiḥ prayojyakartrībhirānāyi svāṃ puramiti yojyam | 'nī-vahyoḥ' ityāderapi '539| akathitaṃ ca |
1|
1.4.8
51|' iti cakāreṇa saṃgṛhītatvānnāyatirdvikarmakaḥ | tatra pradhānakarmaṇi luṅ | ciṇṇolopau '2329| ciṇo luk-|
6|
104|' iti taśabdasya luk | guṇakarmaṇi tu puramiti dvitīyā | '540| gati-buddhi-|
1|
52|' ityādinā prayojyakartari dvitīyā na bhavati | ' nī-vahyoḥ pratiṣedhaḥ' iti vacanāt | vidvānvedārthatattvavit | evaṃ ca kṛtvā kratuṣu kriyāvānpraśastakriyaḥ praśaṃsāyāṃ matup | vipakvimajñānagatiriti vipākena nirvṛttam | pacateḥ ktriḥ ktrermap | yatpūrvajanmakṛtamanivartanīyaṃ karma tasyogratapaḥpratyayāddinopadeśājjñānātpravṛttirbuddhāvasya jātetyarthaḥ | manasvī praśastamanāḥ | praśaṃsāyām '1928| asmāyāmedhā-|
3|
169|' iti ṇyat | dharmādimananānmuniḥ | 'maneruccopadhāyāḥ' iti in | upadhāyā ukāraḥ | ṛṣyasya śṛṅgamṛṣyaśṛṅgaṃ tacchṛṅgamiva śṛṅgaṃ yasya sa ṛṣyaśṛṅgaḥ | 'saptamyupamāna-' ityādināttarapadalopī samāsaḥ ||
aihiṣṭetyādi-taṃ munīndraṃ kratuṃ kārayituṃ nṛpa aihiṣṭa īhitavān | īhaterātmanepadino luṅi seṭtvādiṭi ca rūpam | dvikarmakatā tu '541| hṛ-kroranyatarasyām |
1|
53|' iti | kṛtātmā vaśīkṛtātmeti bhāvaḥ | putraphalaṃ putraḥ phalaṃ kāryaṃ yasya kratoḥ || tata uttarakālam | sa muniḥ paracittajñatvājjñātāśayo jñātābhiprāyo rājābhimataṃ karma | kārayituṃ tasya nṛpasya karma vyatānītprārabdhavān | tanoteḥ '2268| neṭi-|
7|
pratiṣiddhāyām '2284| ato halādeḥ -|
7|
7|' iti vibhāṣāvṛddhiḥ| karmaṭhaḥ karmaṇi ghaṭate '1846| karmaṇi ghaṭo'th |
1.4.9
35| ' yāgakriyāniṣpādaka ityarthaḥ | sutānubandhaṃ sutānubadhnātīti karmaṇyaṇ | 'sutānubandhi ' iti pāṭhāntaram | sutānubaddhaṃ śīlamasyeti | '2988| supyajātau ṇiniḥ|
3|
78|' supītyanuvartamāne subgrahaṇamupasarganivṛttyarthamiti kevalasyopasargasya nivṛttyarthaṃ draṣṭavyam | anyathā jātāviti kiṃ brāhmaṇānāmannayiteti na yujyate | ādityasyopasargatvāt ||
rakṣāṃsītyādi-vedīṃ parito yajanavedyāḥ samantāt | vighnāyopasthitāni rakṣāṃsi | rakṣyate yebhya ityasun | tāni rakṣoghnairmantrairnirāsthannirastavān| paryabhibhyāṃ sarvobhayārthe tasil | 'abhitaḥ paritaḥ-' ityādinā dvitīyā || aṅgānyāyakṣīdabhitaḥ pradhānamiti | yaddevatāmayo yāgaḥ sā devatā tatra pradhānam | putraphalatvādviṣṇuḥ pradhānam | tamiṣṭvā tasyobhayataḥ pārśvayoryānyaṅgāni cakṣurādīni devatāntarāṇi tānyāyakṣīt | agnāvāhūtyā pūjitavān | kartuḥ kriyāphalābhāvāttaṅ na bhavati | ṣatvakatve || śeṣāṇyahauṣīditi svāṅgaṃ viṣṇumiṣṭvā śeṣāṇi pratikṛtāni piṣṭakamayāni sutānāṃ saṃpadarthamagnau hutavān | juhoteḥ sici vṛddhāviṭi ca rūpam || vareṇyaḥ śreṣṭhaḥ | varaṃ cāmārgīnmārgitavān | he devā agniprabhṛtayo nṛpateḥ sutā bhūyāsuriti | '1989| mārga anveṣaṇe ' | 'ā-dhṛṣādvā' iti yadā ṇic nāsti tadā caṅabhāvātsijeva bhavati ||
1.4.10
niṣṭhāmityādi—niṣṭhāṃ samāptiṃ gate karmaṇi yāgakriyāyāṃ samāptāyāṃ rājapatnyo hutocchiṣṭaṃ hutāvaśeṣaṃ śiṣṭacaruṃ prāśurbhakṣitavatyaḥ| aśnāterliṭi usi rūpam | dattrimasabhyatoṣe dānena nirvṛtto dattrimaḥ sabhyānāṃ brāhmaṇānāṃ toṣo yatra karmaṇi | vihittrime vidhānena nirvṛtte karmaṇi dvāño dhāñaśca ' 3266| dvitaḥ ktriḥ |
3|
3|
88|' iti krau vihite prathamasya '3077| dodadghoḥ |
7|
46|' iti dadādeśaḥ | dvitīyasya '3076| dadhāterhiḥ |
7|
42|' iti hirādeśaḥ | map | sabhāyāṃ sādhava iti sabhyāḥ | ' 1657 sabhāyā yaḥ-4|
105|' udāravaṃśyā mahāvaṃśodbhavāḥ | śeṣe yat | kausalyā kaikeyī ca kṣatriye | sumitrā tu varṇasaṃkarajā | kimarthaṃ prāśuḥ | prasotuṃ suputrānvinītānprasavitum | tatra kausalyā kekayī caikaikaṃ piṇḍaṃ prāśitavatyau | tābhyāṃ cāvayoḥ paricāriketi piṇḍabhāgadvayaṃ dattaṃ sumitrā prāśitavatī | tataśca putradvayaṃ janayiṣyati | evaṃ cābhisaṃdhāya catura ityuktaṃ na tu trīniti | ' 1104| pū-ṅ prāṇigarbhavimocane |' | '2279| svarati-|
7|
44| ityādinā vibhāṣiteṭ ||
kausalyayetyādi—kosalasya rājño'patyamiti '1184| vṛddhetkosalājādāñṇyaṅ |
1|
171|' | '528| yañścāp |
1|
74|' kausalyayā prāk prathamam | asāvi rāmo janyate sma| ṣūṅaḥ karmaṇi luṅi ciṇi rūpam | sukheneti prakṛtyāditvāttṛtīyā | mahatāṃ janmani na kācidapi pīḍāsti || tadanantaraṃ kekayīto bharato'bhūt| kekayānācaṣṭeti ṇic | sā hīdṛśāstādṛśāḥ kekayā iti kathayati | tadantāt ' aca iḥ ' iti ikārapratyaya auṇādikaḥ | ṇilopaḥ | ' kṛdikārādaktinaḥ ' iti ṅīṣ | ' 2112| apādāne cāhīyaruhoḥ |
1.4.11
45|' iti tasiḥ | yadā ca kekayasyāpatyam ' 1184| janapadaśabdātkṣatriyādañ |
1|
168|' ityañ '1144| kekaya-mitrayu-pralayānāṃ yāderiyaḥ |
7|
3|
1|
15|' iti ṅīp | tadā kaikeyīti dvitīyaṃ rūpam || sumitrā śatrughnamamudāraceṣṭam | udārā ceṣṭā yasyeti | prāsoṣṭa prasūtavatī | kartari luṅ | ṅittvāttaṅ | jātamātrasya hi tasya kila mahāsattvatayā tādṛśyeva ceṣṭā'bhūditi śrūyate | eketi | ekaiveti gamyamānatvādevaśabdo na prayuktaḥ | saha lakṣmaṇena lakṣmaṇena saha ||
ārcīdityādi—teṣu jāteṣu dvijātīndve jātī yeṣāmiti tānbrāhmaṇakṣatriyavaiśyānparamārthavindān | vindantīti vindāḥ | '1526 vid-lūm̐ lābhe' ityasmāt '2900| anupasargāt-|
3|
1|
138|' ityādinā śaḥ| mucāditvātnum | paramārthasya vindaॉllābhina iti karmaṇi ṣaṣṭhī | tasyāḥ 'kṛdyoge ca ṣaṣṭhī samasyata iti vaktavyam' iti samāsaḥ | tānārcītsragādibhiḥ pūjitavān | '213 arca pūjāyām' ityasmālluṅi tip iṭ sico lopaḥ || bhūtagaṇānrākṣasādigaṇān | udejayānutkampān | tasminneva sūtra utpūrva ejirṇyanto nirdiṣṭaḥ | tasmādudejayatīti śaḥ | tānyaṣedhīdutsāṃditavān | ṣidheḥ '2268| neṭi |
7|
' iti halantalakṣaṇāyāḥ pratiṣedhaḥ || vidvānpaurohityakarmaṇi kuśalaḥ | upāneṣṭa ca tānrāmādīn | teṣāmupinayanādikriyāṃ cakāra | '2709| saṃmānana--|
1|
3|
1.4.12
36|' ityādinācāryakaraṇe taṅ | svakāla iti 'garbhādekādaśe varṣe jātasya garbhekādaśe' ityādinā vacanena upanayanakāla uktaḥ | yamaniyameṣu yatata iti yatiḥ | 'sarvadhātubhya in' iti in | 'ahiṃsā satyamasteyaṃ brahmacaryamakalmaṣam || iti pañca yamā yeṣāṃ santīti yaminaḥ smṛtāḥ' | teṣāṃ variṣṭha uttamaḥ | '2016| priya-sthira|
6|
157|' ityādināoruśabdasya varādeśo mahatparyāyasya | vaśiṣṭhaḥ ||
veda ityādi—'śikṣā kalpo vyākaraṇaṃ chandovivṛttirniruktaṃ jyotiṣaṃ ceti ṣaḍaṅgāni śāstrāṇi tāni vidyante yasya vedasyetyaṅgavān | tairupanītairāmādibhiḥ | akhilo niḥśeṣo vedo'dhyagāyi | adhīta ityarthaḥ | iṅo'dhipūrvātkarmaṇi luṅi '2460| vibhāṣā luṅ-laṅoḥ |
50|' iti gāḍādeśaḥ | ciṇ yuk talluk || śastrāṇi dhanurādīni jitvarāṇi jayaśīlāni | '3143| iṇ-naś-ji-|
3|
163|' ityādinā kvarap | tairupāyaṃsata svīkṛtāni | upapūrvo yamiḥ svīkāraṇe vartate | tasmātkarmaṇi luṅ | '2258| ātmanepadeṣv-|
7|
1|
1|
14|' iti jñāpakādanunāsikalopābhāvaḥ || tataste rāmādayo guṇino mānasāni manāṃsi | prajñāditvātsvārthe ṇaḥ| bhinnavṛttīni nānāvidhapravṛttīni viṣayeṣu tāni mānasānyapi janānāṃ samaṃ sādhāraṇam | kriyāviśeṣaṇam | adhyavātsurdhyuṣitavantaḥ | adhipūrvādvaseḥ sici '2267| vad-vraja-|
7|
3|' ityādinā vṛddhiḥ | '2342| saḥ si7|
49|' iti tatvam | '2226| sijabhyasta-3|
109|' iti jus | '544| upānva-1|
48|' ityādinā''dhikaraṇasya karmasaṃjñā ||
tata ityādi—teṣu rāmādiṣu tathābhūteṣu | gādhisuto viśvāmitraḥ | kṣitīndraṃ rājānamabhyagādabhigatavān | iṇo gādeśaḥ | '2223| gāti-sthā|
1.4.13
77|' ityādinā sico luk | rakṣobhirniśācarairabhyāhatābhibhūtā yāgādeḥ karmaṇo vṛttiḥ pravṛttiryasyeti | rāmaṃ varītuṃ prārthayitum | '2391| vṛto vā |
7|
38|' iti iṭo dīrghatvam | parirakṣaṇārthaṃ vihanyamānasya karmaṇa ityarthaḥ || taṃ gādhisutam | ārjihat pūjitavān | '1864 arha pūjāyām' iti svārthikaṇyantaścaurādiko gṛhyate na bhauvādikaḥ | tasmāddhetumaṇṇicātra na bhavitavyam '2312| ṇi-śri-|
3|
1|
48|' ityādinā caṅ | ṇilopaḥ| '2243| dvirvacane'ci |
1|
1|
59|' iti sthānivadbhāvāt | '2176| ajāderdvitīyasya |
6|
1|
1|
3|' iti pratiṣedhaḥ | cutvam | āṭ | vṛddhiḥ | madhuparkapāṇiḥ | dadhighṛtamadhūnyekīkṛtāni madhuparka ityucyate | tasmin pātre sthitaḥ pāṇirya-
syeti vigrahaḥ | 'saptamyupamāne-' ityādinā uttarapadalopī samāsaḥ | pātrāduddhṛtya madhuparkeṇa pūjitavānityarthaḥ ||
aiṣīrityādi-muktistattvāvabodhastasyā dhyānaṃ prayojanaṃ tatra punarjanma bhūyojanma tasya jayāya yaddhyānaṃ tvamaiṣīḥ eṣitavānasi | iṣerluṅ | madhyamaukavacane '2266| iṭa īṭi |
8|
28|' iti sico lope rūpam || rūpādibodhānnyavṛtacca yatte-rūpādiṣu śabdasparśarūparasagandheṣu cakṣurādidvāreṇa yo bodho'dhyavasāyalakṣaṇā buddhiḥ tasmācca yaddhyānaṃ nyavṛtat nivṛttam | vṛterdyutāditvāt '2345| dyubhyo luṅi |
1|
3|
91|' iti tip | cleraṅ || tattvāni pañcaviṃśatiḥ | puruṣapradhānamahadahaṅkārādīni | pratanūni sūkṣmāṇi yena dhyānenābuddhāḥ jñātavānasi | budheranudāttetto luṅ | thāsaḥ sic '2300| liṅsicāvātmanepadeṣu |
1|
1.4.14
11|' iti sicaḥ kittvādaguṇābhāvaḥ | sijlopadhatvajaśttvādi || taddhyānaṃ śivaṃ śobhanaṃ kacciditi nṛpo'vādīt | na tasya vyāghāta iti | '2267| vada-vraja-|
7|
3|' ityādinā vṛddhiḥ | '974 dhyai cintāyām' bhāve lyuṭ | dhyānam ||
ākhyadityādi-pṛṣṭo munistasya samādherdhyānasya śivamanupadravamākhyat kathitavān | '2436| cakṣiṅaḥ khyāñ |
54|' '1438| asyati3|
1|
52|' ityādinā cleraṅ | āto lopaḥ || kintvayaṃ doṣaḥ-vighnanti rakṣāṃsi vane ṛtūn | '2363| gama-hana-|
6|
98|' ityādinā upadhālopaḥ | '358| ho hanteḥ-|
7|
3|
54|' iti kutvam || kiṃ kriyatāmiti cedāha-
tāni rakṣāṃsi | dviṣatāṃ vīryaṃ sāmarthyaṃ | vīreḥ svārthikaṇyantāt '2842| aco yat |
3|
1|
97|' tasya nirākariṣṇuḥ nirākaraṇaśīlaḥ | '3116| alaṃkṛñ-|
3|
136|' ityādinā iṣṇuc | tṛṇeḍhu hinastu | tṛhervidhau loṭ| '2296| eruḥ |
3|
86|' rudhāditvāt śnam | '2545| tṛṇaha im |
7|
3|
92|' | '324| ho ḍhaḥ |
8|
31|' ṣṭutvaṃ | '2335| ḍho ḍhe |
8|
3|
13| iti ḍhalopaḥ | saha lakṣmaṇena lakṣmaṇena saha ||
sa ityādi-sa rājā tasya munestadvacanaṃ śuśruvān śrutavān san sutaviprayogamasahiṣṇurasahanaśīlo mumoha mohamupagataḥ | śṛṇoteḥ '3097| bhāṣāyāṃ sadvasa-śruvaḥ |
3|
108|' ityanena kvasuḥ | sutena viprayogamiti '694| kartṛkaraṇe kṛtā bahulam |
1|
32|' iti samāsaḥ | '627| na lokāvyaya-niṣṭhā-|
3|
69|' iti ṣaṣṭhyāḥ pratiṣedhaḥ || athānantaram | ahaṃyunā ahaṃkāravatā | '1946 | ahaṃ-śubhamoryus |
140|' tāpasakuñjareṇa '1909| tapaḥsahasrābhyāṃ vinīnī |
102|' ityanuvartamāne 'aṇ ca' iti matvarthe'ṇ | tāpasaśca sa kuñjaraśceti | '741| vṛndāraka-|
1|
1.4.15
62|' ityādinā samāsaḥ | tena kṣitipo rājā | śubhaṃyuḥ kalyāṇavān | pūrvavadyus| vaco vakṣyamāṇamūce uktaḥ | karmaṇi liṭ | samprasāraṇam | ahaṃyunāthaḥ iti visargāntaṃ pāṭhāntaram | tatra ahaṃyūnāṃ kṣatriyāṇāṃ nātha iti yojyam ||
mayetyādi-bhayeṣu tvaṃ śaraṇam āpthāḥ prāpto'si mayā | āpeḥ ka-
rmaṇi luṅ | sijlopaḥ || tvayāpi dharmavṛddhyai dharmopacayāya vayamāpsmahi prāptāḥ | pūrvavalluṅādi | uttamabahuvacanam | sico lopābhāvaḥ | makārasyājhaltvāt || taditthaṃ kṣātraṃ dvijatvaṃ ca dharmavṛddhyai parasparārthaṃ anyonyaprayojanam | 'karmavyatihāre sarvanāmno dve bhavataḥ' | 'samāsavacca bahulam' iti yadā na samāsavat tadāyam || tasmānmā śaṅkāṃ kṛthāḥ mākārṣīḥ | kathamasmin saṃkaṭe putraṃ niyojayāmīti | '2219| māṅi luṅ |
3|
3|175' | aḍabhāvaḥ | '2368| uśca |
1|
8|
6|
106' iti herluk '2530| hinu mīnā |
8|
15' iti ṇatvam ||
ghānītyādi-anāgatamarthaṃ jñānena samīkṣyāha-mahānvipakṣo rāvaṇaḥ trailokyavijayitvāt | so'pi tena rāmeṇa ghāniṣyate kimutetare rākṣasāḥ | hanteḥ karmaṇi lṛṭ | '1757| sya-sic-|
6|
62' ityādinā ciṇvadviṭ upadhāvṛddhiḥ | '358| ho hanteḥ-|
7|
3|54' iti kutvam || purastādagrato yadraṇaṃ yuddhaṃ bhāvi paraśurāmeṇa sārddhamiti bhāvaḥ | tatra yena sthāyiṣyate tena ghāniṣyata iti yojyam | atra tiṣṭhaterbhāve lṛṭ | ciṇvadvidvā | '2761| āto yuk |
7|
3|33' || he mahātman | mahāsatva mā māṃ paribhūrmāvajñāsīḥ | kimevaṃ vadasīti | paripūrvo bhavatirnirākaraṇe vartate || maddhidha iti vidhānaṃ vidhā prakāraḥ '3283| ātaścopasarge |
3|
1.4.16
3|106' ityaṅ | vidhā bhedaḥ sādṛśyañca | iha sādṛśyaṃ gṛhyate mayā vidhā sādṛśyaṃ yasyeti madvidhaḥ | '1373| pratyayottarapadayośca |
7|
116' ayogye asamarthe nyasyati nikṣipati | kimahamai yenānāgataṃ samīkṣitamiti bhāvaḥ | yogāya prabhavati yogyaḥ '1766| yogādyat |
1|102' ||
krudhyannityādi—yadyahaṃ bhūtarakṣaṇe'dhikṛto'sya vacanaṃ na kuryāṃ tadā krudhyansan | divādeitvāt śyan | vipro vahniriva | ‘735| upamitam|
1|
56|’ iti samāsaḥ | dhakṣyati kulaṃ bhasmasātkariṣyati | daherlṛṭ ‘325| dādeḥ-|
8|
32|’ iti ghaḥ | bhaṣbhāvaḥ | cartvam | ghakārasya kakāraḥ | ‘211| iṇkoḥ |
8|
3|
57|’ iti ṣatvaṃ || yāsyangamiṣyansuto māṃ samanyuṃ saśokaṃ tapsyati santāpayiṣyati | taperlṛṭ || itthamevaṃprakāraṃ nṛpaḥ pūrvamādāvavāluloce'valocitavān | avāṅpūrvāllocerliṭ || tata uttarakālaṃ sutasya gamanamanujajñe | anujñātaṃ nṛpeṇeti vibhaktivipariṇāmena teneti yojyam | karmaṇi liṭ | ‘1604 jñā avabodhane’ iti parasmaipaditvāt | nacānupūrvādasmādātmanepadaṃ vihitam ||
āśīrbhirityādi—rāmagamanasyānujñātatvāt prīto muniḥ kṣitīndraṃ rājānamāśīrbhirabhyarcya pūjayitvā | āṅaḥ śāsaḥ kvipyupasaṃkhyānāt upadhāyā itvam | pratasthe punarāśramāya-āśramaṃ punaḥ prasthitavān | tiṣṭhateḥ ‘2689| samava-|
1|
3|
22| ityādinā liṭi taṅ || praṣṭham agrayāyinaṃ taṃ ‘2917| praṣṭho'gragāmini |
8|
3|
92|’ iti ṣatvam | pṛṣṭhataḥ paścāt iyāya kumāraḥ | iṇo ṇali vṛddhiroyādeśaḥ ‘2243| dvirvacane'ci |
1|
1|
59|’ iti sthānivadbhāvādvirvacanamikārasya | ‘2290| abhyāsasyā'savarṇe |
6|
1.4.17
78|’ itīyaṅ | namro'nukūlaḥ | hiṃsanaśīlā iṣavaḥ śarāḥ hiṃsreṣavaḥ | āptamavisaṃvādi yaddhanustat | hiṃsreṣu dīptamāptaṃ dhanuryasya kumārasyeti vigrahaḥ | atra ‘870| dhanuṣaśca |
132|’ ityanaṅ na bhavati ‘‘samāsāntavidhiranityaḥ’’ iti | dīptāstradhanureti pāṭhāntaram | dīptamastraṃ dṛṣṭatayā yasya dhanuṣastaddīptāstraṃ dhanuryasyeti saḥ | kasminviṣaye hiṃsreṣu nānyeṣu | namrādayo ‘3147| namikampi-|
3|
167|’ ityādinā rapratyayāntāḥ ||
prayāsyata ityādi—prayāsyato gamiṣyato rāmasya lakṣmaṇaḥ sadhryaṅ abhūt sahāyībhūtaḥ | ‘sahāñcati’ iti kvin anuṣaṅgalopaḥ ‘361| ugidacām-|
7|
1|
70|’ iti num | halṅyādi-saṃyogāntalopau ‘377| kvinpratyayasya- 8 2 62|’ iti kutvaṃ nakārasya ṅakāraḥ | ‘422| sahasya sadhriḥ 6 3 95|’ iti sadhryādeśaḥ | puṇyavanāya puṇyahetutvātpuṇyaṃ vanam | gatyarthāt karmaṇi caturthī | jiṣṇorjayaśīlasya ‘3119| glā-ji-sthaśca- 3|
139|’ iti gsnuḥ | rociṣṇu rocanaśīlaṃ mukhaṃ yasya rāmasya piturājñayā tuṣṭatvāt | ‘3116| alaṃkṛñ- 3 2 136|’ ityādinā iṣṇuc | dhṛṣṇuḥ śatruvidhvaṃsane pragalbhaḥ | ‘3120| trasi-gṛdhi- 3|
1.4.18
140|’ ityādinā knuḥ | traimāturaḥ tisṛṇāṃ mātṛṇāmapatyamiti taddhitārthaviṣaye samāsaḥ | paścāt ‘1118| māturutsaṅkhyā 4 1 115|’ ityādinā aṇ utvañca | ‘1080| dvigorluganapatye 4 1 88| iti luk na bhavati | sa hi piṇḍadvayaprāśanāttābhyāṃ ca janitaḥ | astraṃ ca śastraṃ ceti dvandvaḥ | kṛtsnaṃ samagraṃ jitamadhigatamastraśastraṃ yeneti vigrahaḥ | rataḥ śreyasi kalyāṇe ‘2010| prakṛtyaikāc 6 4 163|’ | ‘2009| praśasyasya śraḥ 5 3 60|’ lakṣmīrityauṇādikaḥ | lakṣermuda īpratyayaśca | sā yasya vidyata iti lakṣmaṇaḥ | lomādiṣu ‘lakṣmyā acca’ iti na-pratyayaḥ attvañca ||
niśetyādi—niśāyāṃ tuṣāraiḥ himaiḥ | nayanāmbukalpaiḥ aśrutulyaiḥ | nayanānukāriṣu patreṣu sthitatvāt | tairhetubhūtaiḥ patrāntaparyāgaladacchabinduḥ | patrāntātparyāgalantaḥ acchāstuṣārabindavo yasya tīravaroḥ | sa dinādau dinārambhe kumudvatīmupārurodeva ākranditavāniva bhāti śaśiviyogādīdṛśī tvaṃ bhūtāsīti | rodanakriyayā ākrandanaviśiṣṭayā kumudvatyā īpsitatamatvāt rudiḥ sakarmakaḥ | tadākrandanaṃ yojayannāha—nadatpataṅga iti kūjatpakṣītyarthaḥ | ‘pateraṅgac pakṣiṇi’ ityauṇādikaḥ | kumudvatī ‘1306| kumudanaḍa|
87|’ ityādinā jhatup | ‘1848| jhayaḥ |
8|
10|’ iti vatvam | ugittvāt ṅīp ||
135' itīkāraḥ samāsānto na bhavati | gandhasyettve tadekāntagrahaṇamiti vacanāt sugandha āpaṇika iti yathā ||
' iti dvirvacanaṃ vidhīyate | atra tu samāsenaivoktatvān nopayujyata iti sthitam | sa kākutstho rāmo gacchan latāṃ latāmanupātya kusumānyagṛhṇāt gṛhītavān | latāmanupātyānupātya ca | '784| tṛtīyāprabhṛtīnyanyatarasyām |
1.4.19
85' iti nuk | yaṅantācchānac | āne muk ||
25' iti yat | tadarthatvātpadbhāvābhāvaḥ | mālyāni kusumāni | mālāyāṃ sādhūni | '1650| tatra sādhuḥ |
98' iti yat | ātithyaniṣṇāḥ | atithyartham ātithyam | '2094| atithernyaḥ |
26' tatra niṣṇāḥ kuśalāḥ | '3082| ni-nadī-bhyāṃ snāteḥ kauśale |
55' itīttvam abhyāsalopaśca | sannantātkarmaṇi niṣṭhā | dharmādanapetaṃ dharmyam yāgādi karma | prastuta prārabhadhvam | prapūrvaḥ stautiḥ prārambhe vartate | tasmānnimantraṇe niyogakaraṇe loṭ | thasya taḥ | śapo luk || tapāṃsi maruta iva tapomarudbhiḥ| bhavatāṃ tapomarudbhirno'smākam | '405| bahuvacanasya vas-nasau |
62' ityādinā ciṇvaddid ||
52' ityādinā asteraṇyantāvasthāyāmakarmakatvāt | pāraṃgamītyasminvākye '1812| avāra-pāra-|
120’ ityādinā samāsāntaṣṭilopaśca nipātyate| āsāditasaṃmadaṃ prāptaharṣam | ‘3245| pramada-saṃmadau harṣe |
108’ iti ṭac samāsāntaḥ | adhvanīnamadhvānamalaṃ gāmīti ‘1817| adhvano yat-khau |
169’ iti prakṛtibhāvaḥ ||
1.5
' ityādinā adādeśaḥ | '2697| hanaḥ sic |
vanānītyādi—vanāni puṣpairnilīnabhṛṅgaiḥ sthitabhramaraiḥ | līyateḥ svādaya ‘3019| oditaḥ |
8|
45|’ iti niṣṭhānatvaṃ | netrakalpaiḥ netratulyaiḥ | toyāni ca sarojaiḥ nilīnabhṛṅgairnetrakalpaiḥ | vismayavanti jātavismayāni | parasparāmanyonyasya lakṣmīṃ śobhām ālokayāñcakuriva | ādareṇa tātparyyeṇa ||
1.6
prabhātetyādi—prabhāte yo vātastasyāghātena kampitā calitā ākṛtirākāro yasyāḥ padminyāḥ sā bhṛṅgaṃ nirāsa nirastavatī | kumudvatīreṇunā piśaṅgaḥ kapiśaḥ vigraho yasya bhṛṅgasya | kupiteva | yathā anyayā striyā sahoṣitaṃ tadaṅgasaṃkrāntaparimalakaṇṭhamālamātmadayitaṃ kācit kupitā nira-
syati tadvat | sā kimiti nirasyati-yato māninī mānavatī anyasaṅgamam anyayā saha saṃgamaṃ na sahate | ātmasaṅgādanyasaṅgamaṃ na saṃsahate na kṣamate ||
’ ityekavadbhāvaḥ | arcyā arcanāhaḥ | ‘2822 | arhe kṛtya-|
' āpiṅgā ā samantāt piṅgā vidyudiva | rūkṣāḥ sūkṣmāḥ ūrdhvaśirasyā bālā yeṣāṃ taiḥ | anyo'pi śirasyo bhavati iti bālagrahaṇam | amaṅgalabālā ityarthaḥ | śirāḥ santi yāsāmiti '1903| prāṇisyādānto lajanyatarasyām |
1.7
dattetyādi-madhulehigītāviti madhu leḍhuṃ śīlameṣāmiti ṇiniḥ | madhulehagītāviti pāṭhāntaraṃ tatra lihantīti lehāḥ pacādyac | madhuno lehā iti ṣaṣṭhīsamāsaḥ | madhu lihantīti vā karmaṇyaṇ | dattāvadhānaṃ dattamānasaṃ hariṇaṃ praśāntaceṣṭaṃ jighāṃsuḥ hantumicchurapi mṛgāvit vyādhaḥ | mṛgānvidhyatīti kvip | '2412| grahi-jyā-|
16|' ityādinā samprasāraṇam | '1037| nahi-vṛti-|
116|' ityādinā dīrghaḥ | lakṣye vadhye samādhiṃ cittaikāgratāṃ na dadhe na dhāritavān | jittvāttaṅ | liṭaḥ kittve āto lopaḥ | utsukānāṃ haṃsānāṃ nādānākarṇayan śṛṇvan tatrābhiratacittakatvāt | vartamānakālo bhūtenābhisambadhyamānaḥ sādhuḥ | '2824| dhātu-sambandhe pratyayāḥ |
126|' iti śatṛpratyayaḥ ||
1.8
girerityādi-gireḥ kasyacit nitambe madhyabhāge sthitamabhraṃ kartṛ, marutā vibhinnaṃ vihvalīkṛtaṃ toyāvaśeṣeṇa payaso'vaśiṣṭatayā himābhaṃ himasadṛśaṃ sarinmukhānāṃ girinadīnirgamāṇāmabhyuccayaṃ vṛddhim ādadhānaṃ kurvāṇaṃ śailādhipasya himavataḥ lakṣmīṃ śobhāmanucakāra anukṛtavat ||
' ityādinā sanaḥ kittvam | '2412| grahi-jyā|
1.9
garjannityādi—hariḥ siṃhaḥ garjan śabdaṃ kurvan | ka śailanikuñje girergahane | sāmbhasi sasalile | evaṃvidhe pradeśe pratidhvanīn pratiśabdān ātmakṛtān niśamya śrutvā saroṣaḥ sakopaḥ kramaṃ babandha kramitumutpatituṃ yat sāmarthyaṃ taccakāretyarthaḥ | anekārthatvāddhāttūnāṃ bandhiratra karaṇe vartate | kimiti pratarkayannanyamṛgendranādān || idānīṃ rāmaṃ vyāpāreṇa varṇayannāha—
' iti khaḥ | rāmaḥ udavoḍha | vaheḥ svaritettvātkarttuḥ kriyāphalavivakṣayā taṅ | viśvajanīnā viśvajanāya hitā vṛttiḥ pravṛrttiryasya rāmasya saḥ | pūrvavat khaḥ | satī utkṛṣṭā ratnādiśobhā yasyāḥ | tairarlaṃkṛtatvāt | tāṃ sadratnamuktāphalabharmaśobhām | bharma svarṇam | sarvadhātubhyo manin | 'bharmabhūṣām' iti pāṭhāntaram | sadratnādibhūṣā alaṃkāro yasyā iti yojyam | '3280| gurośca halaḥ |
1.10
adṛkṣatetyādi—navānyutpalāni yeṣvambhassu jaleṣu tāni rāmeṇādṛkṣata dṛṣṭāni | dṛśeḥ karmaṇi luṅ | ‘2336| śala igupadhā-|
45|’ iti prāptasya kasādeśasya ‘2407| na dṛśaḥ-|
47|’ iti pratiṣedhāt ‘2269| irito vā-|
57|’ iti sijeva bhavati | tena vikalpenāṅo vidhīyamānatvāt ‘2300| liṅsicā-|
1.11
’ iti kittve guṇābhāvaḥ || padapadvānāṃ rutāni aśroṣata śrutāni | śṛṇoteḥ karmaṇi luṅ || vahatīti vahaḥ pacādyac | gandhasya vaha iti kṛdyoge ṣaṣṭhī samasyate | gandhavaho vāyurāghrāyi āghrātaḥ | karmaṇi luṅ | aravindena padmena vyatiṣaṅgaḥ saṃparkaḥ so'sti yasya vāyoḥ saḥ | vātīti vān vāteḥ śatṛpratyayaḥ | sugandhaḥ śobhano gandho yasya saḥ | aravindavyatiṣaṅgavattvāt | ‘874| gandhasyedūta-pūti-su-surabhi-bhyaḥ |
latetyādi—'3378| viśi-pati-padi-skandāṃ vyāpyamānāsevyamānayoḥ |
56|' iti dvitīyānta upapade ṇamulvidhīyate | tatra vyāpyamāne dravyavacanasya āsevyamāne ca kriyāvacanasya '3137| nitya-vīpsayoḥ '|
21|' iti samāsaḥ | graherlaṅ | śnāpratyayasya, apiditi ḍittve '2412| grahi-jyā-|
16|' ityādinā samprasāraṇam || nadyavaskandamiti nadīṃ nadīm avaskandya sarvāṃ nadīmavaskandya ḍhaukitvā nadīṃ vā avaskandyāvaskandya, upāspṛśat, ācamanaṃ kṛtavān | kutūhalāditi sarvatra yojyam || cāruśilopaveśamiti cāruśilāḥ cāruśilā upaviśya cāruśilā upaviśyopaviśya vā āsta āsitavān | āserlaṅi rūpam | īṣat smayamānaḥ īṣadvasan ||
' ityādinā pāraśabdāt khaḥ | tatra vigṛhītaviparyastagrahaṇāt | trivargasya dharmārthakāmasya pārīṇamiti ṣaṣṭhīsamāsaḥ | trivargapārīṇaṃ bhavantam | surāṇāṃ madhye sa evaiko vivekadṛśvatvaṃ vivekajñatāmagāt | '2458| hvaṇo gā luṅi |
’ iti dvirvacanam | ‘2573| ī ca gaṇaḥ |
1.12
tigmāṃśrvityādi—adūrātsamīpe salilānyapaśyat | dṛśerlaṅi '2360| pā-ghrā |
78|' iti paśyādeśaḥ | tigmāṃśorādityasya raśmibhiḥ churitāni rañjitāni | tuk | prāñci pūrvasyāṃ diśi avasthitāni | prapūrvād-
ñjateḥ ‘373| ṛtvig-|
kiṃ vā-‘nā''ryaḥ sa, yo na sva-hitaṃ samīkṣate; na tad hitaṃ, yat na parā'nutoṣaṇam || na te pare, yair nahi sādhutā śritā; na sādhutā sā, nahi yatra mādhavaḥ. ||’
1.13
digvyāpītyādi—śasyaviśeṣāṇāṃ śālyādīnāṃ paṅktīḥ paśyaṃstutoṣa tuṣṭavān | digvyāpinīḥ sarvadigvyāpanaśīlāḥ | lobhayantīti lobhanīyāḥ | bahulavacanātkartaryanoyaḥ | locanānāṃ lobhanīyā iti ṣaṣṭhīsamāsaḥ | mārjanaṃ mṛjā śuddhiḥ | ‘3281| ṣidbhidādibhyo'ṅ |
1.14
viyogetyādi—pumbhiḥ gopaiḥ pracitān vyāptān goṣṭhān gāvastiṣṭhanti yeṣviti ‘2916| supi sthaḥ |
’ taṅ | tathāhi yo yadavasare yāṃ kāṃcid kriyāṃ karoti sa tatkriyākārītyupacārālloka ucyate| yena dharmeṇa hetunā brahmadviṣaste praṇihanmi mārayāmi sa vyatiste iti yojyam | ‘2285| nergada-|
1.15
strībhūṣaṇamityādi—gopāṅganānāṃ ceṣṭitaṃ gamanāgamanādi | apragalbhaṃ lajjāvat | tacca strīvibhūṣaṇaṃ strīṇāmalaṅkāraḥ | tathā vīkṣitāni vilokitāni avakrāṇyapi kaṭākṣādirahitānyapi cārūṇi śobhanāni | svabhāvān svābhiprāyān ṛjūnū akuṭilān viśvāsakṛto viśvāsasya janakān vilokya mumude hṛṣṭavān | sa rāmaḥ | liṭo'pittvātkittve guṇābhāvaḥ | kāryāṇāṃ darśanāt svabhāvānāṃ darśanamityuktam ||
' ityādinā saṃprasāraṇam | parākramajñaḥ
1.16
vivṛttetyādi—gopāṅganānāṃ dadhimanthanāya yat sthānaṃ kṛtaṃ tat nṛtyamiveti gopāṅganānṛtyaṃ kartṛ taṃ rāmam anandayat santoṣivat | nanderṇyantasya laṅi rūpam | vivṛtte tiryak calite pārśve yanna nṛtye | ruciraḥ śobhano'ṅgahāro'ṅgavikṣepo yatra | samudvahatā tiryak samudgacchatā cārunitambena kaṭibhāgena ramyaṃ manoharam | āmandra īṣadagambhīro yo manthakṛto dhvaniḥ tena dattastālo yatra ||
' | tatra hi mahāhave rāmo rākṣasān haniṣyatīti | '3253| hanaśca vadhaḥ |
' ityādinā saṃprasāraṇam | ḍhatvabhaṣbhāvau | gakārasya ghakāraḥ | katvaṣatve | paścāṇṇic | tadantādbhaviṣyatsāmānyavivakṣāyāṃ lṛṭ | tena bhaviṣyadanadyatane luṭ na bhavati ||
’ iti yat | ‘1154| ye cābhāvakarmaṇoḥ |
1.17
vicitramityādi—mṛgāṇāṃ kadambakaṃ vṛndaṃ tasya rāmasya kautūhalaṃ tatāna vistṛtavat | vicitram kṛṣṇaśvetatvāt | uccaiḥ plavamānam ūrdhvaṃ jihānam | ārāt samīpe | trasnu trasanaśīlam | '3120| trasi-gṛdhi|
140|' ityādinā' kruḥ | meghālayena meghāpagamena upāttavanopaśobham | upāttaṃ gṛhītaṃ vanam upaśobhā ca yeneti vyadhikaraṇabahuvrīhiḥ | vātamajati vātamajam | vātābhimukhaṃ gacchatītyarthaḥ | 'vāta-śunī-tila-śarṣeṣu-' iti khaś| '2942| arurdviṣa-|
67|' iti mum ||
’ ityādinā ṇatvam | ‘617| jāsi-ni-2|
’ iti caturthī | tatra prakṛṣṭakutsitagrahaṇaṃ kartavyam | iha mā bhūt | tṛṇaṃ matveti | pradhanāt saṃgrāmāt nirāsthat apanītavān ||
' ityādinā kyaṅ | aśaṅkaṃ nirbhayaṃ jagāhiraitikriyāviśeṣaṇam | anekamukhāni pṛthagbhūtāni pūrve bhayena bahulībhūtatvādanīkānāṃ bahuvacanamiti ||
1.18
sitetyādi-sitāravindānāṃ pracayeṣu samūheṣu | '3231| erac |
56|' | '3214| saṅghe cānauttarādharye |
42|' iti ghajakau na bhavataḥ prāṇiṣu saṅghaśabdasya rūḍhatvāt | līnāḥ kalahaṃsamālāḥ | tathā saṃsaktapheṇeṣu ca saikateṣu pulineṣu līnāḥ | sikatā yeṣu vidyanta iti | '1912| deśe lubilacau ca |
105|' iti cakārādaṇ | kundāvadātāḥ kundamivāvadātāḥ śuklāḥ | '734| upamānāni-|
22|' ityādinā samāsaḥ | pratīyire jñātāḥ | tena rāmeṇeti vibhaktivipariṇāmena sambandhaḥ | karmaṇi liṭ | '2455| iṇo yaṇ |
81|' |'2243| dvirvacane'ci |
59|' iti sthānivadbhāvāddvirvacanam | śrotrasukhairmadhurairninādaiḥ karaṇabhūtaiḥ | '3241| nau gada-|
64|' ityādinā ghañ || śaradvarṇanamupasaṃharannāha-
' ityādinā vikalpena saptamyā aluk | pūjeḥ svārthikaṇyantasya ṇau caṅi hrasvaḥ | '2318| 'dīrgho laghoḥ |
' dakṣiṇāmarhantīti dakṣiṇyāḥ mahāmunayaḥ | '1733| kaḍaṅkara-dakṣiṇāccha ca |
1.19
na tajjalamiyādi-kimbahunoktena sarvathā na tajjalaṃ yat sucārupaṅkajaṃ na babhūva | paṅkajamapi yadalīnaṣaṭpadaṃ tadapi na | asau ṣaṭpado'pi tathāvidho nābhūt | yaḥ kalaṃ madhuraṃ na juguñja na guñjitavān | ‘212| gujim̐ a-vyakte śabde |’ | ‘2262| idito num dhātoḥ |
58|’ iti numi liṭi rūpam | guñjitamapi tat naivāsīt | yanmano na jahāra na hṛtavat rāmasya lokasya vā ||
' iti striyāṃ ktin ||
1.20
tamityādi-yāyajūkāḥ, atyarthaṃ yajanaśīlāḥ | ‘3146| yaja-japa-daśāṃ yaṅaḥ |
166|’ ityūkaḥ | ‘2308| ato lopaḥ |
48|’ | ‘2631| yasya halaḥ |
49|’ | te tapovanasthitāstaṃ rāmamāgacchantamānarcuḥ suṣṭhu pūjitavantaḥ | arcerliṭi dvirvacanam | ‘2248| ata ādeḥ |
70|’ iti dīrghatvam | ‘2288| tasmānnuḍ dvihalaḥ |
71|’ iti nuda | saha bhikṣumukhyaiḥ | bhikṣaṇaśīlā bhikṣavaḥ parivrājakāḥ | ‘3148| sanāśaṃsabhikṣa uḥ |
168|’ teṣāṃ ye pradhānāstaiḥ saha | tapaḥkṛśāḥ tapasā durbalāḥ | śāntyarthamudakaṃ tena pūrṇaḥ kumbhaḥ | ‘997| ekahalādau-|
59|’ ityādinā, udakasya udbhāvaḥ | sa haste yeṣāmiti bahuvrīhiḥ | paranipātaścātra vāhitāgnyādidarśanāt | praharaṇārthebhya iti vā | śāntyudakumbhastvahitanivāraṇasādharmyāt upacāreṇa praharaṇam | te śiraḥsūdakadānena prāṇarcuḥ | anye munayo yāyāvarā ekatrāniyatanalayāḥ | yāteryaṅantāt | ‘3156| yaśca yaṅaḥ |
176|’ iti varac | atolopādi | puṣpaphalena prāṇarcuḥ | puṣpāṇi ca phalāni ceti ‘910| jātiraprāṇinām |
169|’ arcanīyamityatrāpi | jagatāṃ dhavaḥ ||’ apohane yathā—‘niratyayaṃ sāma na dāna-varjitaṃ, na bhūri dānaṃ virahayya sat-kriyām || pravartate tasya viśeṣa-śālinī guṇā'nurodhena vinā na sat-kriyā .||’ iti śrī-bhāravi-kirātā'rjunīye-1|
jagadbhirvā, arcanīyam | '629| kṛtyānāṃ kartari vā |
71|' iti pakṣe ṣaṣṭhī | natu '623| kartṛ-karmaṇoḥ kṛti |
65|' iti ṣaṣṭhī ||
’ iti vakāropadhayorūṭh | ‘3016| ra-dābhyām-|
1.21
vidyāmityādi-tapovanaṃ prāptaḥ gādhisutaḥ enaṃ rāmaṃ | '351| dvitīyā-ṭau-|
34|' ityenādeśaḥ | vidyāṃ nāmnā vijayāṃ jayāṃ ca | yathāvat yathāvidhi | adhyāpipat pāṭhitavān | '2601| ṇau ca saṃśvaḍoḥ |
31|' iti gāṅabhāvapakṣe rūpam | adhipūrvādiṅo hetumaṇṇici '2600| krīṅjīnāṃ ṇau |
48|' ityātvam | pugādividhayaḥ | rakṣogaṇam | kṣipnuṃ prerayitāram | '3120| trasi-gṛdhi |
140|' ityādinā kruḥ | '627| na lokā|
69|' iti ṣaṣṭhīpratiṣedhāt dvitīyaiva | avikṣatātmā rāgādibhiranabhibhūtacittavṛttiḥ | tasya hi vidyā amoghā bhavati | saṃgrāme yudhi | yātudhānān rakṣāṃsi | nighātayiṣyan mārayiṣyan | hanterhetumaṇṇic | ghatvaṃ | lṛṭa lṛṭaḥ sadādeśaḥ ||
' iti nasādeśaḥ | śarāgniḥ śaro'gniriva | saṃdhukṣyatāṃ dīpyatām | '644| dhukṣa, dhikṣa saṃdīpana-kledana-jīvaneṣu |' tasmātkarmaṇi loṭ | arisamindhaneṣu arikāṣṭheṣu | samidhyate ebhiriti samindhanāni | karaṇe lyuṭ | arayaḥ samindhanānīva ||
1.22
āyodhana ityādi-sa muniḥ tasmai rāmāyāstrajātam, astrasamūhaṃ dadau dattavān | dadāterliṭ | ṇal | '2371| āta au ṇalaḥ |
34|' | āyudhyante asminniti āyodhanaṃ saṃgrāmaḥ | adhikaraṇe lyuṭ | tatra sthāyukaṃ sthitikaraṇaśīlam jayāvahatvāt | '3134| laṣa-pata-|
154|' ityādinā ukañ | āto yuk | ata evāmogham avandhyam | avṛthāmokṣatvāt | abhyarṇo nikaṭo mahāhavo yasya tasmai | abhipūrvādairniṣṭhāyām, '3065| abheścāvidūrrye |
73|' iti samprasāraṇam | appratyayaḥ |
guṇāvādeśau | vadhāya kṣaṇadācarāṇāmiti kṣaṇadā rātriḥ tatra carantīti '2930| careṣṭaḥ |
76|' iti vadhādeśaḥ | kṛtprayoge kṣaṇadācarāṇāmiti karmaṇi ṣaṣṭhī | śreyasi jāgarūkaḥ tatkalyāṇe sāvadhānaḥ jāgartairūkaḥ ||
First 45 of 79 passages. Read on
Linked texts (1)
- Rāvaṇavadha — Bhaṭṭi, Sanskrit